ޔޫސުފް ނަޢީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

1މިއީ، ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 699/Cr-C/2021 ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފކުރުމަށު ވ.ފެލިދޫ/ ހަނދުވަރީގެ، ޔޫސުފް ނަޢީމް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން ބެލި ޤަޟިއްޔާއެވެ . މި ޤަޟިއްޔާގައި އިސްތިއުނާފރައްދުވު ފަރާތަކީ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހެވެ. މި ރިޕޯޓްގައި "ދަށު ކޯޓު" ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީ ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ނިސްބަތްކޮށެވެ.

2ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮންނަ ކުންފުންޏަކަށް ވ.އާ ރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި، އެއިރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ، ޢަބްދު ﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމށަ ރިޝްވަތު ދިންކަމުގެ ދަޢުވާ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހުގެ ފަރާތުން، 2021 ނޮވެންބަރު 29 ވަނަ ދުވަހު ދަށު ކޯޓުގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އުފުލާފައިވެއެވެ.

3އަދި ބުނެވދިޔަ ދަޢުވާގެ ޙުކުމި 2022 ޑިސެނބަރް 25 ވަނަ ދުވަހު ދަށު ކޯޓުން ކޮށްފައިވެއެވެ.

4ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 699/Cr-C/2021 ޤަޟިއްޔާގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އުފުލުނދަޢުވާއަކު: އައިޑީދަޢުވާއުފުލުނު މުޢާމަލާތާގުޅޭ ވާޤިޢާތއަ ތަފުސީ ލީ ގޮތެއްގައި މި ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-A/122 ޤަ ޟިއްޔާގައި ބަޔާންކުރެވިފައި ވާތީ މި ރިޕޯޓްގައި އެ ވާޤިޢާތައް ތަކުރާރުކުރެވިފައި ނުވާނެއެވެ. "ޔޫސުފް ނަޢީމް، މޯލްޑިވްސް މާރކެޓިންގ އެންޑް ޕަބްލިކް ރިލޭޝަންސް ކޯޕަރޭޝަން (އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ) މެދުވެރިކޮށް ޓޫރިސްޓް ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި މީނާގެ ޙިއްޞާ އޮންނަ ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި، އެއިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރި، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް 15 ސެޕްޓންބަރެ 2015 ދުވަހު މީނާގެ ނަމުގައި ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސްގައި ހުޅުވާފައިވާ ނަންބަރު: 7704257481102 އެކައުންޓުގެ ނަންބަރު: 0000176 ޗެކުން US$1,000,000.00 (އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު) ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި ދީފައިވާތީ" އުފުލުނު ދަޢުވާއެއްކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

5ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ ދަޢުވާއުފުލާފައވަނި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާ ހަވާލާދީ، އެ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުންކަން އެނގެން އޮވެއެވެ.

6ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 699/Cr-C/2021 ޤަޟިއްޔާގެ ޙުކުމް ގައިވަނީ: "ދެންފަހެ އިސްވެ ބަޔާންވެދިޔަ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ވ.ފެލިދޫ/ ހަނދުވަރީގެ، ޔޫސުފް ނަޢީމް ރިޝްވަތު ދީފައިވާކަން ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުވާތީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން، ޔޫސުފް ނަޢީމް ކުށްވެރިވެއްޖެކަމަށް ކަނޑައަޅައި، މިކުށުގެ ޢުޤޫބާތެއްގެ ގޮތުން، ޤާނޫނު ނަންބަރު 0142/9 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާ ޙަވާލާދީ، އެ ޤާނޫނުގެ 1002 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން، ޔޫސުފް ނަޢީމް 3 (ތިނެއް) އަހަރާއި 2 (ދޭއް) މަހާއި 12 (ބާރަ) ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ޖަލަށްލުމަށް ޙުކުމްކޮށް މިޤަޟިއްޔާ ނިންމީއެ ވެ." ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމު ނަންބަރު 145/DF/2021/468 (24 ނޮވނެ ބަރް 2021) ގެ 38 ގެ 4 ވަނަ ސަފުހާ، (ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 699/Cr-C/2021 ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ސޮފްޓް ކޮޕީގެ 2200 ގެ 8148 ވަނަ ސަފުހާ) ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމު ނަންބަރު 145/DF/2021/468 (24 ނޮވނެ ބަރް 2021) ގެ 38 ގެ 2 ވަނަ ސަފުހާ، (ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 699/Cr-C/2021 ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ސޮފްޓް ކޮޕީގެ 2200 ގެ 1486 ވަނަ ސަފުހާ) އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތައް

7ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 699/Cr-C/2021 ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އަންނަނިވި 04 (ހަތަރެއް) ނުކުތާ ހުށަހަޅާފައި ވެއެވެ . އެ ނުކުތާތަކަކީ:

1.7ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްފަހު، ދައުލަތުގެ ފަރާތުން 2022 ނޮވެންބަރު 4 ވަނަ ދުވަހު ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިތައް ބަލައިގަނެ އެއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވަނީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާ ތަޠުބީޤުނުކުރެވޭނެ ޙާލަތެއްގައި، އެ ޤާނޫނުގެ 83 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި 145 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނ ކުތާ؛ އާއި

2.7ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ޔާމީންއަށް ފައިސާ ދިނީ، ޔާމީންގެ ފަރާތުން ވ.އާރަށް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮތް ކުންފުންޏަކަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމް ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައިކަމަށް ދައުލަތުން ދަޢުވާކޮށްފައިވީހިނދު، އެ ޢަމަލުގެ މައްޗަށް ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ، ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓކަ އ ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ދިނުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބޔާންކަ ށްފައިވޮފަދައިން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ "ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތު" ނުވަތަ "ރަސްމީ ވާޖިބު" ގެ ތެރޭގައި ހިމެނކަމެއްކަން ޔޫސުފްއަށް ޤަބޫލުކުރެވެންޖެހޭ ސަބަބެއް ދިވެހިރާއްޖގޭ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ގެ (i) އާއި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ފޯމުގެ 4 ވަނަ ސަފުހާ

(އ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެ މަތިން ދައުލަތަށް ސާބިތުކޮށް ނުދެވޭ ޙާލަތުގައިކަމަށް ބުނާ ހުށަހެޅި ނުކުތާ؛ އާއި

3.7ދަށު ކޯޓުގައި ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުއްވުމަށްފަހު، އަދަބާ ބެހޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ދަށު ކޯޓުން ހަމައެކަނި 1.5 (ދޮޅު) ގަޑިއިރު ދީފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 02/2021 އުޞޫލު (ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގު އުޞޫލު) ގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާއި 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަން އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސެ ލަތް ނުލިބޭ ޙީ ލަތެއާގައިކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާ؛ އަދި

4.7ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ޖަލު އަދަބު ފިޔަވައި އެނޫން އަދަބެއް ކަނޑައަޅާފައނުވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގި ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގ 1201 ވަނަ މާއްދާ އާއި 1202 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ. އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ފާހަގަކުރި ކަންކަމުގެ ޚުލާޞަ ފުރަތަމަ ނުކުތާއާ ގުޅޭ

8ދައުލަތުން ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ހެކި ހުށަހަޅަންޖެހެނީ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ވަގުތު ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްގެންކަން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނގު 83 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި 145 ވަނަ މާއްދާގެ

(ހ) އިން ސާފުވާކަމަށާއި، ދަޢުވާ ފޯމާއެކު ހުށަހެޅެން ނެތް މާއްދީ ހެއްކެއް ހުރިނަމަ އެކަންވެސް ދޢުވަ ފޯމުގައި ބަޔާންކުރަންޖެހޭކަން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 83 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އިން އެނގޭކަމަށާއި، އެކަން ކުރަންޖެހެނީ ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ ކުރިން އިބްތިދާއީ މަރުޙލާގައަކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން

9ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގައި އޮތީ، ދައުލަތަށް ނޫނީ ދިފާޢަށް އ ފަރާތްތަކުގެ ދަފްޢުތައް ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހައްދެއްނެތި ހެކި ހުށަހެޅުމަށް ހުޅުވާލެވިފައިވާ ފުރުޞަތެއް ނޫންކަމަށާއި، ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގައި ހިނގާފައިވާ ކަމަކާއި ގުޅިގެން ރައްދު ދިނުމަށްޓަކައި އައު ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތެއްވެސް ނޫންކަ މަށާއި، އެ މާއްދާއަކީ، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަކަށް އައު ހެއްކެއް ލިބިއްޖެނަމަ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 16 ވަނަ ބާބުގައި ބުނާފަދައިން އެ ފަރާތަކުން ހާމަކުރަންޖެހޭ ހެއްކެއް ނަމަ، ނުވަތަ ދެން ހުރި ޚަޞްމު ނޫނީ ކޯޓުން ހާމަކުރަން އެދިފައިވާ ހެއްކެއްނަމަ، އެ ހެކީގެ މަޢުލޫމާތު ދެންހުރި ޚަޞްމަށާއި ކޯޓަށް އަންގަން ލާޒިމުކުރާ މާއްދާއެއްކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުނު

10ޝަރީޢަތް ފަށާއިރު، ދަފްޢު ސާބިތުކުރަން ހެކި ހުށަހެޅުމަށް ދެފަރާތަށް ލިބިފައިވާ ފުރުޞަތު އޮންނާނީ ބަންދުވެފައިކަމަށާއި، އައު ހެކި ހުށަހަޅަން ފުރުޞަތު ދިނުމަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 513 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކުރެވޭނެކަމެއް ނޫންކަމަށާއި، އެ މާއްދާގެ ޞީޣާގެ ލަފޒެއު ނުވަތަ ޢިބާރާތެއްވެސް އެގޮތަށް މާނަކުރާނެ ޖާގައެއް ނެތްކަމަށާއި، ދަށު ކޯޓުން ހަވާލާދީފައިވާ ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ މަޞްދަރުތަކަކީ އެ މާއްދާއާ ގުޅުމެއް ނެތް އަދި އެ މާއްދާގެ ލަފުޒެއް ނުވަތަ ޢިބާރާތެއު މާނަކުރުމަށް ބޭނުންކުރެވޭނެ ވަސީލަތެއް ނޫންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

11ޝަރީ ޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ކުރިއަށްދަނިކޮށް ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމަށް އައު ހެކި ހުށަހެޅުމާބެހޭ އުޞޫލެއް ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްކަމަށާއި، ނަމަވެސް، ކުރިން ލިބިފައިނުވާ އައު ހެކި ލިބިފައިވާނަމަ، ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ނިންމާލުމަށްފަހު އެ ހެކި ހުށަހަޅަން އެދެވިދާނެކަން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 151 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އިން އެނގޭކަމަށާއި، އެ ޙާލަތުގައި އެ ހެކި ޝަރީޢަތަށް ހުށހެޅިގެނަ ދިޔުމަކީ ޢަދުލު އ ންޞފާ ޤާއިމކުރުމަށްޓު ކައަ ކޮންމެހެން މުހިއްމު ކަމެއްކަމަށް ފެންނަ ނަމަ، އެ ހެކި ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅަން ފަނޑިޔާރަށް ހުއްދަ ދެވިދާނެކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

12ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަކީ އައު ހެކި ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅަން ތަންދޭ މާއްދާއެއްކަމަށް ނުވާތީ، އެ މާއްދާއާ ހަވާލާދީ ދަށު ކޯޓުގައި 2022 ނޮވެންބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ހެކިތަކަކީ އެ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅި އަދި ބަލައިގަނެވޭނެ ހެއްކެއް ނޫންކަމުން، އެއީ ޝަރީޢަތުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރެވޭނެ ހެއްކެއް ނޫންކަމަށާއި، ޝަރީޢަތުން މައްސަލަ ނިންމަނީ ޖަމްޢުކޮށް އެންމެހާ ހެއްކަކުން ކުރެވޭ ދޭހައަކުނެކަމަށްވާތީ، އެ ހެކިތައް ހިމަނައިގެން ދަށު ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކީ ބާޠިލުކުރަންޖެހޭ ނިންމުމެއްކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގު ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

13މި ނުކުތާގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ގައި ބުނާ "އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއް ނެތް މިންވަރަށް" ކުށުގެ އެންމެހައި ރުކުނެއް ސާބިތުކުރުމަކީ ދައުލަތުގެ ޒިންމާއެއްކަން ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ގެ (i) އިން އެނގޭކަމަށާއި، ކުށުގެ ރުކުންތައް ކަނޑައެޅުމުގައި ބަލާނެ ހަމަތައް ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގ 21 ވަނަ މާއްދާގައިކަމަށާއި، އެ މާއްދާގެ ހަމަތަކުން ބަލާއިރު، ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށް އެކުލެވިގެންވަނީ އަންނަނިވި ރުކުންތަކުގެ މައްޗަށް ކަމަށެވެ. އެއީ:

1.13ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފެއް؛

2.13މަންފާއެއް ؛

3.13ދައުލަތުގެ އެ މުވައްޒަފަށް މަންފާއެއް ދިނުން ނުވަތަ ހުށަހެޅުން؛

4.13އެ މަންފާ ދީފައިވަނީ، ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފު ޤާނޫނީ ގޮތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ވާޖިބަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ގޮތުން، ނުވަތަ ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް އެއްބަސްވުމަށް ނުވަތަ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން ކުރަންޖެހޭކަމެއް ކުރުމަށް ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލުމަށް؛

5.13އެކަން ކުރުމުގެ ނިޔަތް ރިޝްވަތު ދޭމީހާގެ ކިބައިގައި ހުރުމެވެ.

14ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި "ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފު" މާނަ ކުރަންޖެހޭނީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 533 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި "ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފު" އަށް ދީފައިވާ މާނައިގައި ކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގި ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

15ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، "ރަސްމީ ވާޖިބު" ނުވަތަ "ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތު" މާނަކުރަން ޖެހޭނީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައިވާ ގޮތަށްކަމަށާއި، އެ މާއްދާގައި "ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތު" ކަމަށް ބުނެފައިވަނީ "ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކު، ރަސްމީ ގޮތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ދައުލަތުގެ ވާޖބެއްގި ދަށުން ކުރާ ކަންކަމަށާއި ނުކޮށް ދޫކޮށްލާ ކަންކަމެވެ. ނުވަތަ ވަކި މީހަކަށް ނުވަތަ ވަކި ބަޔަކަށް މަންފާއެއް ދިނުމަށް ނުވަތަ ނުދިނުމަށް ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކަށް، ލިބިދޭ ބާރުގެ ބޭނުންކުރުމަށާއި ބޭނުންނުކުރުމަށެވެ."

16މި ތަޢުރީފަށް އިތުރު ފރިހަމުކަމެއް ގެނެސްދެނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ ބިލު ތައްޔާރުކުރި ޓީމުގެ އެންމެ އިސް ފަރާތްކަމުގައިވާ ޔުނައިޓެޑް ސްޓޭޓްސް އޮފް އެމެރިކާގެ ރައްޔިތެއްކަމަށްވާ ޕްރޮފެސަރ ޕޯލް ރޮބިންސަން އާއި ކްރިމިނަލް ލޯ ރިސަރޗް ގްރޫޕް އެކުގައި ލިޔެ ޝާއިޢުކޮށްފައިވާ Final Report of the Maldivian Penal Law and Sentencing Codification Project: Text of Draft Code (Volume 1) and Official Commentary (Volume 2) އިންކަމަށާއި، ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ ބޭނުމަށް ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތު މާނަކުރާއިރު، ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކު އޭނާގެ ރަސްމީ ހއިސިއްޔަތުގަ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭކަމެއް ކުރުމަށް އެއްޗެއް ދިނުމަކީ، އެ ކުށުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ޢަމަލެއް ނޫންކަމުން، އެފަދަ ކަމަކާއި ގުޅިގެން ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާއެއް ނުކުރެވޭނެކަމަށް އެ ރިޕޯޓާ ހަވާލާދީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށް އެކަމުގެ ތަފުސީލު އިސްތިއުނާފު ފޯމުގައި ހިމަނާފައިވެއެވެ.

17"މަންފާ" މި ލަފަޒުގެ މާނައަކީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 315 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ދީފައިވާ މާނަކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

18ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ ނިޔަތުގެ ރުކުނުގެ ދަރަޖައަކީ ކޮބައިތޯ ބަލާއިރު، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1) ގައި "އެނގިހުރުން" އައިސްފައިވާތަ އާއި، Final Report of the Maldivian Penal Law and Sentencing Codification Project: Text of Draft Code (Volume 1) and Official Commentary (Volume 2) ގައި ޞަރީޙަ ޢިބާރާތުން ޕްރޮފެސަރ ޕޯލް ރޮބިންސަން އެގޮތަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ، ސާބިތުކުރަންޖެހޭ ނިޔަތުގެ ރުކުނުގެ އެންމެ ކުޑަ މިންވަރަކީ "އެނގިހުރުން" ކަމަށް ދޭހަކުރެވެއެވެ. އަދި ނިޔަތުގެ އެ ދަރަޖަ ކުށުގެ މާއްދީ އެންމެހާ ރުކުނަކަށް ތަޠުބީޤު ކުރެވޭނެކަން އެނގޭކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

19ވ.އާރަށުގެ މައްޗަށް އެމް.އެމް. ޕީ.އާރު.ސީ އަށް ލިބިފައިވާ ޙައްޤުތަކެއް ޓަ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑށަ ބަދަލުކުރުމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް "އިންތިޒާމް" ކުރެވިދާނެ ކަމެއްކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައި ވީނަމަވެސް، ކަމާބެހޭ ޤާނޫނުތަކާއި ހުށަހެޅިފައި ހުރި ހެކިތަކަށް ބަލާއިރު އެކަން ހިނގާފައިވަނީ އެ މަގުންކަމަށް ނުބެލެވޭކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށް، ޤާނޫނު ނަންބަރު 99/2 (ޓޫރިޒަމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 4 ވަނަ މާއްދާ އާއި އެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާ ހަވާލާދީ ޓޫރިސްޓް ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށް އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ރަށެއް ކުއްޔަށްދިނުމަކާ ސީދާ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކުރާކަމެއް ނޫންކަމަށާއި، އަދި އެއީ އޭނާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭކަމެއް ނޫންކަމަށް ބުނެފައިވެއެވެ.

20އޭގެ އިތުރުން، ޓޫރިޒަމާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކުރާ ކަމަކީ ޓޫރިޒަމް ތަރައްޤީކުރާނެ ސަރަޙައްދުތަކާއި، ރިސޯޓް ހަދާނެ ރަށްރަށާއި، ޔޮޓް ބަނދަރު ހަދާނެ ތަންތަން ކަނޑައެޅުން ކަމަށާއި، އެގޮތުން، ކަނޑައަޅާ ތަންތަން ވަކި މިވެނި ފަރާތަކަށް ކުއްޔަށްދޭން ނިންމާ ނިންމުން ނިންމަނީ އެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމްއިންކަމަށާއި، އެ މިނިސްޓްރީ ހިންގުމަކީ އެ ވުޒާރާ ހިންގުމާ ހަވާލުވެހުރި ވަޒީރުގެ ޒިންމާއެއްކަމަށާއި، އަދި އެ ޒިންމާ އަދާކުރުމުގައި އެ ފަރާތަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 134 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އިތުރުން، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ޖަވާބުދާރީވާ ފަރާތެއްކަމަށާއި، އަދި ވަޒީރުގެ ޒިންމާތައް އަދާކުރުމުގައި ޤާނޫނުއަސާސީއަށާއި ޤާނޫނަށް ޙުރުމަތްތެރިކޮށް ހިތަންޖެހޭކަމަށް ޤާނޫނުއަސާސީގެ 132 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

21އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ އަކީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 96/10 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 95 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އުފައްދާފައިވާ ކުންފުންޏެއްކަމަށާއި، އެ ޤާނޫނުގެ 98 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކުންފުނިތަކަކީ ވަކި ޤާނޫނީ ޝަޚްޞުތަކެއްކަމަށާއި، ސަރުކާރު ހިއްސާވާ ކުންފުނިތަކަކީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2013/3 (ދައުލަތުގެ ވިޔަފާރި ތަންތަން ޕްރައިވަޓައޒްކުރުމާއި ކޯޕަރަޓައިޒްކުރުމާ އަދި މޮނިޓަރކޮށް އިވެލުއޭޓްކުރުމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ ދަށުން އުފެދިފައިވާ ޕްރައިވަޓައިޒޭޝަން ބޯޑުގެ ރަޤާބާ އަދި އިޝްރާފްގެ ބެލުމުގެ ދަށުން ހިނގަމުންދާ ވިޔަފާރި ތަންތަންކަމަށާއި، ބޯޑުގެ ޑިރެކްޓަރުންނަކީ ކުންފުނީގެ ހިއްސާދާރުންނަށް ޚާއްޞަ މަސއްލިއްޔަތުތަކއް އަދާކުރަންޖެހޭ ބައެއްކަމަށެ އަދި އެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުމުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާވިޔަސް ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ނުފޫޒެއްގެ ދށުވަ ކުންފުންޏަށް ގެއްލުންލިބޭފަދަ ޢަމަލެއް ކުރުމަކީ ޑިރެކްޓަރުންނަށް ހުއްދަވެގެންވާކަމެއް ނޫންކަން ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 49 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އިންވެސް އެނގޭކަމަށާއި، ސަރުކާރުގެ ވިޔަފާރި ތަންތަނުން ހިންގާ މުޢާމަލާތްތަކަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ދުވަހުން ދުވަހަށް އަންގާ ގޮތެއްގެ މަތިން ހިންގާ މުޢާމަލާތްތަކެއް ނޫންކަމަށާއި، އެފަދަ މުޢާމަލާތްތައް ހިންގުމަށް އެންގުމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭކަމެއް ނޫންކަމަށާއި، ޕްރޮފެސަރ ޕޯލް ރޮބިންސަންގެ ކޮމެންޓަރީގައިވާ ގޮތުގައި ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފެއްގެ ރަސްމީ ހަ އިސިއްޔަތުގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭކަމެއް ފައިސާގެ މުޤާބިލުގައި ކޮށްދިނުމަކީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ނުވަތަ (ށ) ގެ ދަށުންވިޔަސް ދަޢުވާކުރެވިދާނެ ބާވަތުގެ ޢަމަލެއް ނޫންކަމީ އެ މާއްދާގެ (ނ) އިން ސާފުވާ ޙަޤީޤަތެއްކަމަށާއި، ދައުލަތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާގެ ސީޣާގައި ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފުގެ ގޮތުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވ ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ފަރާތުން ކުރިކަމެއް ނުވަތަ ނުކޮށްދޫކޮށްލި ކަމެއްގެ މުޤާބިލުގައި ޔޫސުފް ނަޢީމް ފައިސާ ދިނު ކަމަށް ވަކާލާތް ކުރާނަމު އެކަމާއި ގުޅިގެން ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ދަޢުވާކުރަންވާނީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 513 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ މަޤާމުގެ ނުފޫޒު ނަހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ކުށް ކުރުމަށް އެ ޤާނޫނުގެ 82 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ގޮތުގެ މަތިން ރޭވިކަމުގެ މައްޗަށްކަމަށާއި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އޭނާގެ މަޤާމުގެ ނުފޫޒު ބޭނުންކޮށްގެން މިނިސްޓަރ އޮފް ޓޫރިޒަމް ލައްވާ ނުވަތަ އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީގެ އެމް.ޑީ ލައްވާ ކަމެއް ކުރުވިނަމަ، އެއީ ރައީސުލްޖުމހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތް ގުޅިފައިވާކަމެއް ނޫންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

22ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭކަމެއް ކުރުމަށް ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކަށް ފައިސާ ދިނުމަކީ ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ ދަށުން ދަޢުވކުރެވޭނާކަމެއް ނޫންކަން ތަފުސލީކޮށްފައިވާ އެއް މޞަދަރަކީ، ޔުނައިޓެޑް ސްޓޭޓްސް ކޯޓް އޮފް އެޕީލްސްގެ 6 ވަނަ ސަރކިޓްއިން ނިންމާފައިވާ Blunden v. th Cir.1948) (6 991 F.2d 169 States, United ކަމަށް ފާހަގަކޮށް އެ މައްސަލައިގައި ކަންހިނގާފައވި ގޮތުގެ ތަފުސީލު ބަޔާންކޮށް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ

(ނ) ލިޔެފައިވާ ގޮތާއި އެމެރިކާގެ ޓައިޓަލް 18 ގެ 201 ވަނަ މާއްދާ ލިޔެފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، އިސްވެދެންނެވުނު ބޭރު ކޯޓުގެ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާ މާނަކުރުމުގައި ބޭނުންކުރެވޭނެ ހަރުދަނާ މަޞް ދަރެއްކަން އެނގޭކަމަށާއި، އެ މާއްދާގެ (ނ) ގައި ވާގޮތުން ރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުގައިވެސް އެއިރު ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ މައިގަނޑު އެއް ޢނު ޞްރަކީ އެ ކުށް އެ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވާ ޢަމަލެއް އެއީ ރިޝްވަތު ރައްދުވާ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފުގެ ރަސްމީ ހއިސިއްޔަތުގަ ތެރޭގައިވކަމެއާކަމަށް ވާންޖެހޭނެކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

23މި މައްސަލައިގައި ލިބިފައިވާ ބައެއް ހެކިތައް އިސްތިއުނާފު ނުކުތާގެ ތަފސު ލީ ގައި ފާހަގަކޮށް ޔޫސުފު ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑްއަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށްދިނުމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމަކަށް ނުވާތީ، އަދި އެކަން ކުރުމަކީ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ތެރޭގައި ހިމެނިފައިވާކަމެއްކަމަށް ދޭހަކޮށްދޭ އުޞޫލެއް ނުވަތަ ޢަމަލުކުރާ ގޮތެއް ފެންނަން ނެތަތީ، ދައުލަތުން އިޝާރާތްކޮށްފައިވާ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފުގެ ރަސމް ހައިސިއްޔަތުގެ ތެރެއިން ކުރާޢަމަލެއްނެތް މައްސަލައެއްގައި ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ މައިގަނޑު އެއް ޢުނޞް ރ ސާބިތުނުވާކަމަށް ބަލަންޖެހޭކަމަށެވެ.

24ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 02/2021 އުޞޫލު (ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގއަ ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު) ގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން އަދަބު ލުއި ކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމާއި އެކަމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހެށަހެޅުމަށް ބާރުދޭ ހެކިތައް ހުށަހެޅުމަކީ ތުހުމަތު ރައްދުވާ މީހާގެ ޙައްޤއްކަމަށާއި، ހަމަ އެގޮތުން، ޖަލު އަދަބު ފިޔަވައި އަދަބެއް ކަނޑައެޅިދާނެ ބާވަތުގެ ކުށްތަކުގައި އެނޫން އަދަބުތައް ކަނޑައެޅުމަށް އެދި ހުށަހެޅުމާއި އެކަމަށް ބޭނުންވާ ހެކިތައް ހުށަހެޅުމަކީ ތުހުމަތު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގު 20 ވަނަ މާއްދާގެ

(ބ) ގެ ދަށުން ލިބިގެންވާ ޙައްޤި އްކަމަށެ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަ ކުރެއެވެ.

25ތުހުމަތު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކަށް މި ޙައްޤުތަކުގެ ބޭނުން ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ހފުމަށްޓަކައި ވަކީލުންނާއި މަޝްވަރާ ކުރެވި، ހެކި ހޯދައި، ހެކީގެ ޞައްޙަކަން ކަށަވަރުކޮށް އ ތަކެތި ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހކަމެއޭ ކަމުން، ދަޢުވާ ސާބިތުވެ އަދަބު ކަނޑައަޅައި ޙުކުމްކުރުމާ ދެމެދު ހޭދަވާނެ އެންމެ ދިގު މއްދަތަކު 10 (ދިހައެއް) ދުވަސްކަމަށް ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ، އެ މުއްދަތުގެ ތެރެއިން އެކަށީގެންވާ ދުވަސްތަކެއް ލިބިގެންދިޔުމަކީ ތުހުމަތު ރައްދުވާ މީހާއަށް ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ ދަށުން ލިބިދީފައިވާ ފުރުޞަތުތައް އޭނާއަށް ލިބިދިނުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރެވެންޖެހޭކަމެއްކަމަށާއި ނަމަވެސް، ދަށު ކޯޓުން މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރި ތާރީޚުގައި އަދަބާބެހޭ ގޮތުން ވާހަކަދެއްކުމަށް ފުރުޞަތަކަށް އެދުމުން، އެކަމަށްޓަކައި ތައްޔާރުވެ ހުށަހަޅަން އެދޭކަންކަން ސާބިތުކުރުމަށް ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ހެކި ހުށަހެޅުމަށް ދީފައިވަނީ އެންމެ ދޮޅުގަޑިއިރުކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

26ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގ 1201 ވަނަ މާއްދާ ބާރު އަޅަނީ އަސާސީ އަދަބަކީ ޖަލަށްލުންކަމަށް ބެލެވޭ ޙާ ލަތުގައިވެސް، އެ ނޫން އަދަބުތައް މަސްހުނިކޮށް ދިނުމަށްކަމާއި، ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށަކީ ޖިނާޔަތުގެ ތިންވަނަ ދަރަޖައިގެ ކުށަކަށްވާތީ، އެ ކުށަށް ދެވޭ ޖަލު އަދަބަކީ މުޅި އަދަބުގެ 4/1 (ހަތަރުބައިކުޅަ އެއްބައި) އަށްވެސް ވާން ނުޖެހޭކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1202 ވަނަ މާއްދާ އިން އެނގޭކަމާއި، އަދި ގޭގައި ހުރެގެން ޢާއިލާއަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް އެހީ ފޯރުކޮށްދެވޭނެ ފަރާތްތަކަށް ދެވޭ އަދަބުގެ ތެރޭގައި ގޭބަންދު ހިމެނޭނެކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1202 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ 2 ގެ (i) އިން އެނގެން އޮންނަކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ. ދަށު ކޯޓުން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ބުނެވިދިޔަ މާއްދާތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމަށާ އަދި ރިޢާޔަތް ނުކުރި ސަބަބެއްވެސް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

27ގޭގައި ހުރެގެން ޢާއިލާއަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް އެހީ ފޯރުކޮށްދެވޭނެ ފަރާތްތަކަށް ދެވޭ އަދަބުގެ ތެރޭގައި ގޭބަންދު ހިމެނޭނެކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1202 ވަނަ މާއްދގާ (ށ) ގެ 2 ގެ (i) އިން އެނގޭކަމަށާ އަދި އެ ނަންބަރުގެ (ii) Final Report of the Maldivian Penal އަށާއި އެ މާއްދާއަށް Law and Sentencing Codification Project: Text of Draft

2) (Volume Commentary Official and 1) (Volume Code ގައި ދީފައިވާ ޝަރަޙައަށް ބަލާއިރު، ބލަ ޙާލަތު ހުރިގޮތުން ގޭގައި ހުރެގެން ފަރުވާ ކުރުން އެކަށީގެންވާ މީހަކަށް ގޭބަންދު ކަނޑައެޅިދާނެކަން އެނގޭކަމަށާއި، މީގެ އިތުރުން، ސާބިތުވެފައިވާ ކުށަށް ބަލާއިރު، މުޖުތަމަޢަށް ޚިދުމަތްކުރުމާއި، ޖޫރިމަނާ ދެއްކުމާއި، ޕްރޮބޭޝަނާއި، އުޅޭނޫޅޭގޮތްބެލެވޭ އިންތިޒާމެއްގެ ދަށުން އަދަބު ތަންފީޒުކުރަންވެސް އެއްވެސް ހުރަހެއް ނެތްކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

28ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވެފައިވަނީ ޖިނާޔަތުގެ 3 ވަނަ ދަރަޖައިގެ ކުށެއްކަމަށާއި، އެހެންކަމުން، އޭނާއަށް ދެވޭ އަދަބުތަކުގެ ތެރެއިން ޖަލު އަދަބުގެ މުއްދަތު ކުރު ކުރުމަކީ ކުރެވިދާނެކަމެއްކަމަށް ބުނެ އެ ބީދައިން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ވަކާލާތުކޮށްފައިވެއެވެ.

29އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ: "1. ކުރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 699/Cr-C/2021 ނިންމާފައިވާ ނުރަނގަޅު ހަމަތަކެއްގެ މަތިން ކަމަށް ކަނޑައަޅައިދެއްވައި، އެ ޤަޟިއްޔާގައި ކުރައްވާފައިވާ ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށްދެއްވައި، ދަށު ކޯޓުން މައްސަލަ ބަލަންޖެހޭ ހަމަތައް ކަނޑައަޅައިދެއްވުމަށްފަހު މައްސަލަ ދަށު ކޯޓުން އަލުން ބެލުމަށް ތަޙުވީލުކޮށްދެއްވުން.

2. ހުށަހެޅިފައިހުރި ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ބަލައި އިރު ދަށު ކޯޓުގެ މައްސަލަ ނިމިފައިވަނީ ޤާނޫނާއި އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފަށްކަމަށް ކަނޑައަޅައިދެއްވައި، ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށްދެއްވުމަށް.

3. ދަށު ކޯޓުން އަދަބު ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ގޯސްކޮށް ކަމަށް ކަނޑައަޅައިދެއްވައި، އެ އަދަބު ބާޠިލުކޮށް ޤާނޫނާއި އެއްގޮތަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި މައްސަލަ ދަށު ކޯޓަށް ތަޙްވީލުކޮށްދެއްވުން." އިސްތިއުނާފުކުރުމަށްއެދި ހުށަހަޅާ ފޯމުގެ 14 ވަނަ ސަފުހާ އިސްތިއުނާފުރައްދުވާ ފަރާތުން ފާހަގަކުރި ކަންކަމުގެ ޚުލާސާ ފުރަތަމަ ނުކުތާއާ ގުޅޭ

30ދިފާޢީ ހެކިންގެ ހެކިބަސް ނަގާ ނިމިފައިވަނިކޮށް، ދައުލަތުން 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ސިޓީއެއް ފޮނުވާފައިވާނެކަމަށާއި، އެ ސިޓީ ފޮނުވަންޖެހުނީ ދިފާޢީ ހެކިން ހެކިބަސް އަދާކުރަމުން ދައްކާފައިވާ ބައެއް ވާހަކަތައް ތެދު ނޫންކަން ފާހަގަކުރެވިފައިވާތީކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެއެވެ. އެ ސިޓީގައި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހެކި ހާމަކުރުމަށް އޮތް ޒިންމާގެ ދަށުން އަލަށް ހާމަކުރި ހެކިތަކެއް ބަޔާންކޮށްފައިވާނެކަމަށާއި، އެއީ، ދިފާޢީ ހެކިން ޝަރީޢަތުގައި މުޅިން އައު ވާހަކަތަކެއް ދައްކާފައިވާތީ ހުށަހަޅަންޖެހުނު ހެކިތަކެއްކަމަށާއި، އަދި އެއީ ހެކިންގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާ ގުޅުވައިގެން ހާމަކުރި ލިޔުންތަކު އެކަމަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

31އިސްވެ އިޝާރާތްކުރެވުނު ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ބަލައިގަތީ ކޮން ހެއްކެއިކަމެއް އިސްތިއުނާފު ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށާއި، ދައުލަތުން ޢަމަލުކުރި ގޮތަށް ޢަމަލުކުރަންޖެހުނީ، ތަޙުޤީޤު މަރުޙަލާގައިވެސް އަދި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައިވެސް އެކަންކަމއާ ގުޅިގެން ދަޢުވާލިބޭ މީހުންގެ ފަރާތުން އެކަންކަން ފާހަގަކޮށްފައި ނެތުމުންކަމަށާ އަދި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ހުށަހަޅަނީ ކޮން ހެއްކެއްކަން އެނގުނު ނަމަވެސް، ލިޔުމުން ޝަފަހީ ހެކި ހުށަހަޅާ ފޯމުގައި ލިޔެފައިވާ ސަބަބުގެ ބޭރުން އިތުރު އެއްވެސް މަޢުލޫމާތެއް ދައުލަތަށް ނޭނގޭތީކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

32ބުނެވިދިޔަ ސިޓީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދައިން ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް އައު ލިޔުންތަކެއް ފޮނުވާފައިވަނީ، މައްސަލައިގައި ބަލަމުންދާ ޙަޤީޤަތެއް ނުވަތަ މައުޟޫޢީކަމެއް ސާބިތުކުރުމަށް ނޫންކަމަށާއި، ހެކިންނަށް ކުރެވޭ އިތުބާރާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމަށްކަމަށާއި، މިފަދަ ހެއްކެއް ދިފާޢަށް ހާމަވި ނަމަވެސް، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެ ފުރުޞަތު އޮތީސްކަމަށާއި، ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ލިޔުންތައް ބަލައިގަތުމަށް ޝަރީޢަތުން ނިންމާފައިވަނީ އެ ލިޔުންތަކާ ގުޅިގެން ދިފާޢަށް ވާހަކަދެއްކުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުމަށްފަހުގައި ކަމަށާއި، ހެކިތަކާ ގުޅިގެން ދިފާޢުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ފަނޑިޔާރު ދީފައިވާކަމަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

33ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި އޮތް ގޮތުން، އިބްތިދާއީ މަރުޙަލާގައި އޮތީ ހެކި ހާމަކުރުންކަމަށާއި، އެ މަރުޙަލާގައި ހެކި ހުށަހެޅުން ނޯނންކަމަށާއި، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅަނީ ޝަރީޢަތަށް ބަލައގަތުމަށި "ކޮލިފައި" ވާ ހެކިތައްކަމަށާއި، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 145 ވަނަ މާއްދާގެ ބޭނުމަކީ، ދައުލަތުންނާއި ދަޢުވާލިބޭ މީހުން އިބްތިދާއީ މަރުޙަލާގައި ހެކި ހާމަކުރުމަށްފަހު އިބްތިދާއީ މަރުޙަލާގައި ބަލާ ބެލުންތަކަށްފަހު އެ ހެކިތައް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމުން އެއާމެދު އިޢުތިރާޟު ކުރާނަމަ އެކަން ކުރުންކަމަށާއި، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުމެއްގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ޑިސްކޮލިފައިނުވާ ހެކިތައް ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަތުމާމެދު އިތުރު އިޢުތިރާޟެއް އޮތްނަމަ އެކަމެއް ހުށަހެޅުމަށް އެ މާއްދާ މަގުފަހިކޮށްދޭކަމަށާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އިސްމާޢީލް އިފހް މ މުޙައްމަދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ޤަޟިއްޔާ އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ އަޙްމަދު ކްރިކް ރިޟާ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ޤަޟިއްޔާ ކިޔާލުމުން ދޭހަވާ މާނައިން މިކަމަށް ބާރު ލިބޭ ކަމަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

34ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާ ހިމަނާފައިވަނީ ހެކި ހާމަކުރުމގުޅޭ ބާބުގައާކަމަށާއި، މި މާއްދާއަކީ، ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ ކުރިން އަދި ކުރިއަށް ދަނިކޮށްވެސް އިތުރު ހެއްކެއް ލިބިއްޖެނަމަ ހިނގާނެ މާއްދާއެއްކަމަށާއި، އެ މާއްދާއިން ލާޒިމުކޮށްފައި އޮތީ އެ ހެއްކެއް ލިބޭ މީހަކަށް އެ މާއްދާގެ

(ހ) ނުވަތަ (ށ) ގައިވާ ޙާލަތު ފުރިހަމަވާނަމަ އެ ހެއްކެއް ޝަރީޢަތަށް ހާމަކުރުމަށކަމަށާއި، ހެކި ހާމަކުރުމުން، ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް ޟަރޫރަތްތެރިކަން އޮތް މިންވަރުން އެ ހެއްކެއް ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތެއް ނިންމާނީ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަކަމަށާއި، 2022 އޮކްޓޫބަރު 05 ވަނަ ދުވަހު 2023/HC-B12/15 ބޭއްވުނު ޝަރީޢަތު ގެ މަޖިލީހުގައި ހެއްކަށް ޠައުނުކޮށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ފުރުޞަތު އިސްތިއުނާފުކރު ފަރާތަށް ލިބިފައިވާކަމަށާއި، 2022 ނޮވެންބަރު 17 ގައި އެ ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތެއް ނިންމައި އެ ހެކިތައް ހިމެނޭ ގޮތުން ހެއްކާ ބެހޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ފުރުޞަތު ޝަރީޢަތުން ދީފައިވާކަމަށް ދައުލަތނު ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

35ހެކިންގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމަކީ ޚަޞްމުންނަށް ލިބިގެންވާ ޙައްޤެއްކަމަށާއި، މިނިވަން ދީމިޤްރާތީ މުޖުތަމަޢުތަކުގައި ޒަމާނުއްސުރެ ހިނގާކަމެއްކަމަށާއި، ހެކިންގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާ ގުޅިގެން ހެކި ހުށަހަޅާނެ ތފުސަ ލީ އިޖުރާއަތްތަކެއް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައި ނެތީކަމަށާއި، މި މައްސަލަ ކްރިމިނަލް ކޯޓުގައި ހިންގިއިރު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) އަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާފައިނުވާކަމަށާއި، ކްރިމިނަލް ކޯޓުގައި މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރު، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަށް އެކަނި ބަލައި ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތް ނިންމީ ނޫންކަމަށާއި، މިނިވަން ދީމިޤްރާތީ މުޖުތަމަޢުތަކުގައި މިކަން ކުރާ ގޮތާއި، ޢަމަލުކުރަން ފަށަން އޮތް ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު)އަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާކަމަށް ދައުލަތނު ފާހަގަކުރެއެވެ.

36ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނގު 511 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައި ޚުލާޞާ ބަޔާން ހުށަހެޅުމުން މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް ނިމުނީކަމަށް ބަޔާންކޮށް، އެ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ޚުލާޞާ ބަޔާން ހުށަހަޅައި ނިމުމަށްފަހު ދެން މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް އަލުން ހުޅުވާލެވޭނީ މައްސަލައާ ގުޅޭގޮތުން ކުރިން ލިބިފައިނުވާ އައު ހެކި ލިބިފައިވާ ޙާލަތުގައި، އަދި އެ ހެކި ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމަކީ ޢަދުލު އިންޞާފަ ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހކަމެއޭކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙލަތެއްގާ އަކަމަށާއި، އެއީ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއްކަމަށާއި ހެއްކެއްގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާ ގުޅިގެން ސުވާލު އެފެދޭ ކޮންމެ ފަހަރެއްގައި އަދި ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ހެކީގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާ ގުޅޭ ހެކި ހުށަހަޅާފައިވަނިކޮށް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ މި މާއްދާއަށކަމަށް ބުނުމަކީ ބުއްދި ޤަބޫލުކުރާކަމެއް ނޫންކަމަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

37ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާނީ އޭނާގެ ހިއްސާ އޮންނަ ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި، އެއިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރި، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި ފައިސާތަކެއް ދީފައިވާކަމަށްކަމަށާއި، ވ.އާރަށް، ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި ރއީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން ކުރި ކޮންމެ ޢަމަލަކީ ދަޢުވާގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ޢަމަލެއްކަމަށާއި، މި އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުމަށް ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ކުރި ފުރަތަމަ ޢަމަލަކީ ވ.އާރަށް ދަނޑުވެރިކަމުގެ ބޭނުމަށް ހަމަޖައްސާފައިވަނިކޮށް، 2015 އޯގަސްޓް 09 ވަނަ ދުވަހު އެ ރަށް ޓޫރިޒަމް ތަރައްޤީކުރާނެ ސަރހައްދެއް ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުމަށް ނިންމުންކަމަށާއި، އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޓޫރިޒަމާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަމައެކަނި ރައީސުލްޖމްހޫރިއްޔާއަށު ކުރެވޭނކަމެއެކަމަށާއި، އެއީ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ވާޖިބެއްކަމާމެދު އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސުވާލު އުފައްދާފައިނުވާކަމަށް ދައުލަތނު ފާހަގަކުރެއެވެ.

38އެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ ގޮތުން ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ކުރި ދެވަނަ ޢަމަލަކީ ވ.އާރަށް، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މަސްލަހަތު އޮންނަ ކުންފުންޏަށް ކުއްޔަށްދިނުމަށް އޭރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނައިބު އަދި ޓޫރިޒަމް މިނިސްޓްރީ ހިންގުމާ ހވާލުވެހުރަ އަޙްމަދު އަދީބަށް އަންގައި އެ މުޢާމަލާތް އެގޮތަށް ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ނުފޫޒު ބޭނުންކުރުންކަމަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. އިސްތިއުނާފީ ދަޢުވާގެ ޖަވާބު ހުށަހަޅާ ފޯމުގެ 2.3 ވަނަ ނަންބަރު އިސްތިއުނާފީ ދަޢުވާގެ ޖަވާބު ހުށަހަޅާ ފޯމުގެ 2.4 ވަނަ ނަންބަރު

39އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާ 2.9 ގައި ރަސްމީ ވާޖިބު އަދި ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތަކީ އެއް މަފްހޫމެއްކަމަށް ދޭހަވާގޮތަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ ޤާނޫނީ ގޮތުން ރަނގަޅަށް ނޫންކަމަށާއި، ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތަކީ authority official ކަމަށާއި، ވާޖިބުތަކަކީ އެ މަޤާމުގެ ޒިންމާ (responsibility) ކަމަށާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައި މާނަކޮށްދީފައިވަނީ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުކަމަށާއި އެއީ ރަސްމީ ގޮތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ވާޖިބުތަކުގެ މާނަ ނޫންކަމަށާއި، ކުށުގެ ޢަމަލު ހިނގި ދުވަސްވަރު ޓޫރިޒަމް ބޭނުމަށް ރަށްތައް ކުއްޔަށް ދެމުން ދިޔައީ ޓޫރިޒަމާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އުޞޫލާއި އެއްގޮތަށް ނޫންކަމަށާއި، މިކަން، އަޙްމަދު އަދީބު ޢަބްދުލްޣަފޫރުގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާތަކުގެ ޙުކުމްތަކާއި C/2020)-(629/Cr ޢަބްދުﷲ ޒިޔާތުގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާތަކުގެ ޙުކުމްތަކާއި C/2015)-(758/Cr […] / ޙާމިދު އިސްމާޢީލްގެ މައްސަލައިގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމްތަކުން A/457)-(2016/HC ސާފުވާކަމަށާއި، މިއީ ނިހާއީ ވެފައިވާ ޖުޑީޝަލް ނޯޓިސް އޮތް ކަންކަންކަމަށާއި، މިކަންކަން ކްރިމިނަލް ކޯޓުގައިވެސް ފާހަގަކޮށްފައިވާނެކަމަށާއި، ދައުލަތުން ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅި ގއ.ދާންދޫ/ ސީސަންގެ ފަޞީޙް ޒާހިރުގެ ހެކިބަހުން މިކަން ސާފުވާކަމަށް ދައުލަތުން ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

40ޤާނޫނުއަސާސީގެ 106 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދައުލަތުގެ އަދި ސަރުކާރުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށާއި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 112 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނައިބުގެ ދައުރަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ވާޖިބުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުމަށް އެހީތެރިވެދިނުންކަމަށާއި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 117 ވަނަ މާއްދާގައި ރައީސުލްޖުމްހރިއްޔޫ ގ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި ބާރުތަކުގެ ތެރެއިން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ގެ ނައިބާ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ހަވާލުކުރާ ކަންކަން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނައިބު ކުރަންވާނކަމަށެ ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމާއި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 129 ވަނަ މާއްދާގައި ވަޒީރުންގެ މަޖިލީހަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ހަވާލުކުރާ ކަންތައްތައް ކުރުމަށްޓަކައި އޮންނަ، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އައްޔަންކުރާ ބައެއްކަމަށާއި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 132 ވަނަ މާއްދާގައި ވަޒީރުންގެ މަޖިލީހުގެ ކޮންމެ މެންބަރަކުމެ ޤާނޫނުއަސާސީ އާއި ޤާނޫނަށް ތަބާވެ ރއީސުލްޖުމްހޫރިއްޔަ އެ މީހަކާ ހަވާލުކުރާ އެންމެހައި މަސްއލިއްޔަތުތައޫ އިޚްލާޞްތެރިކަމާއި ތެދުވެރިކަމާއެކު އަދާކުރަންވާނެކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށް ފާހަގަކޮށް، މި މުޢާމަލާތް ހިނގިއިރު އަޙްމަދު އަދީބް ޢަބްދުލްޣަފޫރަކީ، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނައިބުކަމަށާއި، ޓޫރިޒަމް މިނިސްޓްރީ ހިންގުން އޭނާއާ ހަވާލުކޮށްފައިވާކަމަށާއި، މި ދެ ޙަޤީޤަތް ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް އެނގޭކަމާ މެދު ބަހުސް އުފައްދާފައިނުވާކަމަށާއި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނައިބަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ސީދާ ބާރާއި ނުފޫޒު އޮންނާނެކަމީ ބަހުސް އުފެއްދޭނެކަމެއް ނޫންކަމަށާއި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނައިބަށާއި ވަޒީރުންނަށް ލަފަޔާ އ އިރުޝާދު ދިނުމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔގާ ރަސްމީ ހައިސިއްތުގެ ވާޖިބގު ތެރޭގައެ ހިމެނކަމެއޭކަމަށް ދައުލަތނު ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

41ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮންނަ ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން ކޮށްދެވިދާނެކަމެއް އޮތްކަން ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނެ ސަބަބެއް ނެތްކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނިނަމަވެސް، އެ މުޢާމަލާތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ވާޖިބު ހިމެނޭކަމަށާއި، އެގޮތުން، ޔޫސުފް ނަޢީމް ދިން ރިޝްވަތުގެ ފައިސާގެ މުޤާބިލުގައިޖެހި ވ.އާރަށް ޓޫރިޒަމް ތަރައްޤީކުރާ ސަރީހަ އްދެއްގަ ގޮތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަނޑައެޅިކަމަށާއި، އަދި އެއަށްފަހު، އެ ރަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮންނަ ކުންފުންޏަކަށް ދިނުމަށް ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ނުފޫޒު ބޭނުންކުރިކަމަށާއި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ސީދާ އެގްރިމެންޓގައް ސޮއިކުރުމާއި ރަށުގެ ފަތްކޮޅު ހަވާލުކުރުމުގައި ޢަމަލީގޮތުން ބައިވެރިވެފައި ނުވުމަކީ ޔޫސުފް ނަޢީމް މި ކުށުން ބރީއަވެގެންދާކަމެއް ނޫންކަމަށާ އަދި މި މުޢާމަލާތުގައި ރައީސްގެ ރަސްމީ ވާޖިބު ނުވަތަ ހައިސިއްޔަތެއް ނެތްކަމަށް ބުނެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫންކަން ދައުލަތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

42ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތުން އަދަބުކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާ ޚިލާފަށް ދަށު ކޯޓުން މައްސަލަ ކުރިޔަށް ގެންދިޔަކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމަށް ބަލާއިރު، ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާ ޚިލާފުކަމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެ އުފައްދު ސުވާލަކީ ހެކި ހުށަހަޅަންޖެހޭ ޙާލަތްތަކުގައި އެ ހެކިތައް ނުވަތަ ލިޔުންތައް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ޝަރީޢަތުން އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާ ފަރާތަށް ދޭންވާނެކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައވާގޮތަށް އ ފުރުޞަތު މި މައްސަލައިގައި ދީފައިނުވާކަމަށް ބުނާ ބުނުނކަމަށް ފާހަގަކޮށް، ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، މި މާއްދާގައި ފަނޑިޔާރަށް ލާޒިމުކޮށްފައިވަނީ ދިފާޢުން އަދަބުގެ މިންވަރު ލުއިކުރުމަށް ހުށަހަޅަން އެދޭ ހުށަހެޅުންތައް ހެއްކާއެކު ހުށަހެޅުމަށް ފުރުޞަތުދިނުމަށް ކަމަށެވެ.

43ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާގޮތަށް ދަށު ކޯޓުގައި ކަން ހިނގާފައި އޮތްތޯ ބަލާއިރު، 2022 ނޮވނެ ބަރް 30 ގައި ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމުގައި މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ނިންމާލިކަން މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރު އިޢުލާނު ކޮށްފައިވާކަމަށާއި، އެއަށްފަހު މައްސަލއަ ގެ އަދަބާ ގުޅިގެން ވާހަކި ދެއްކުމަށް އަދި ޙުކުމްކުރުމަށް ތާވަލުކށްފައޮ ވަނި 2022 ޑިސެންބަރު 25 ވަނަ ދުވަހު 09:00 އަށްކަމަށާއި، އަދި އެ ދުވަހުގެ 11:55 ގައި ފެށި އަޑުއެހުމުގައި ކުރިޔަށް ގެންދިޔައީ އަދަބާގުޅިގެން ވާހަކަދެއްކުނކަން ދައުލަތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

44އެ އަޑުއެހުމުގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ދިން ފުރުޞަތުގައި ހެކި ހުށަހެޅުމަށާއި އަދަބާގުޅޭގޮތނު ވާހަކަދެއްކުމަށް އިތުރު ވގަ ތާއި ފުރުޞަތުދިނުމަށު އެ ފަރާތުން އެދުމުން، އެ ދުވަހުގެ 14:00 ގައި އަދަބާގުޅިގެން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް އިތުރު މަޖިލީހެއް ބޭއްވުމަށް ތވަލުކުރާކނަ ފަނޑިޔާރު އިޢުލާނާ ކޮށްފައިވާކަމާއި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތާއި ޚިލާފަށް އަދަބާގުޅިގެން ހުށަހަޅަން އެދިފައިވާ ހުށަހެޅުންތަކާއި ހެކިތައް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރު ދީފައިވާކަން މަޙްޟަރު ބަޔާންތަކަށް ބެލުމުން އެނގެން އޮންނާނެކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެއެވެ.

45ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅުމަށް ދޭނެ މުއްދަތެއް ކަނޑައެޅުމަކީ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރއްކަމަށާއެ އެ މުއްދަތު ހަނިކޮށްފައިވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 160 ވަނަ މާއްދާއިން ކަމާއި އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި، ޙުކުމްކުރާ މަޖިލީހުގައިވެސް ނުވަތަ އަދަބު ކަނޑައެޅުމށަ ވަކިން ބާއްވާ މަޖިލީހެއްގައިވެސް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅިދާނެކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގެ މަޖިލީސް ވަކިން ބާއްވާނަމަ އެފަދައިން ބާއްވަ މަޖިލީސް މައްސަލއަ ގ ޙުކުމް ކުރާތާ އެންމެ ލަސްވެގެން 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ބާއްވަންވާނކަނެ ފާހަގަކުރެއެވެ.

46ނަމަވެސް، އެކަމަށް ދެވޭނެ ވަކި ކުރު މުއްދަތެއް އެއްވެސް ޤާނޫނެއްގައި އަދި ޤަވާޢިދެއްގައި ބަޔާންކޮށްފައި ނޯންނަކަމަށާއި، އެހެންކަމުން، ފަނޑިޔާރު ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ލިބިފައިވާ އިޚްތިޔާރެއްގެ ބޭނުންކަމުން، މި އިޚްތިޔާރީ ބާރު ބޭނުންކުރިގޮތުން އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކުން އެކަމުގެ ތެރެއަށް ވަންނަންޖެހޭފަދަ ބަހުސެއް އޮތްތޯ ބެލުމަށް ނުވަތަ އިސްތިއުނާފ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރޭތޯ ބެލުމަށް ބަލަންޖެހޭނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް އޮފީސް ވ. އޚމ ޤަޟިއްޔާގެ 15 ވަނަ ނުކުތާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަ ކަންތައްތަކަށް ކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

47އެގޮތުން، އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކުން ފަނޑިޔާރުގެ ތަޤްދީރީ އިޚްތިޔާރީ ބާރުގެ ތެރެއަށް ވަދެވިދާނެ:

1.47 ފުރަތަމަ ޙާލަތަކީ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ގޮތް ނިންމާ ރަނގަޅުނޫން އުޞޫލަކަށް ބިނާކޮށްކަމަށްވުން ނުވަތަ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އިޚްތިޔާރުކުރި ގޮތް ނިންމުމުގައި ކަމާނުބެހޭކަމަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވުން.

2.47 ދެވަނަ ޙާލަތަކީ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އިޚްތިޔާރުކުރި ގޮތާ ނިންމުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރި ވާޤިޢތަކުގާ ޙަޤީޤަތް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރަށް އޮޅިފައިއޮތުން.

3.47 ތިންވަނަ ޙާލަތަކީ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އިޚްތިޔާރުކުރި ގޮތް ނިންމުމުގައި ވާޤޢި ތަކަށާ ނުވަތަ ކަމަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނެތުން.

4.47 ހަތަރުވަނަ ޙާލަތަކީ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އިޚްތިޔާރުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން އެކަށީގެންނުވާކަމެއް ނުވަތަ ބޭއިންސާފެއް މެދުވެރިވެފައި އޮތުންކަމަށް ދައުލަތުން ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

48ބަޔާންވެދިޔަ ފުރަތަމަ ތިން ޙާލަތުންކުރެ ޙާލަތެއް މާ މައްސަލައިގައި ނެތްކަމާމެދު ބަހސެއު ނެތކަމާއް ބަހުސް އުފެދެނީ، ހަތަރުވަނަ ޙލަތްކަމުގައިވާ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އިޚްތިޔާރުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން އެކަށީގެންނުވާކަމެއް ނުވަތަ ބޭއިންސފެއާ މެދުވެރިވެފައިވޭތޯ ކަމާމެދުގައިކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެއެވެ. އެކަމާގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގައި މި މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާފައިވާގޮތަށް ބަލާއިރު ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ ނަންބަރު B1/2022/36905-145 ކޯޓު އަމުރަކީ ޙުކުމްކުރުމަށް 2022 ޑިސެންބަރު 25 ވަނަ ދުވަހަށް ތާވަލުކޮށް، 2022 ޑިސެންބަރު 22 ވަނަ ދުވަހު ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ފޮނުވާފައިވާ ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރެއްކަމާއި އެ އަމުރަކީ މައްސަލައިގައި އަޑުއެހުން އޮންނަކަން އެންގުމަށާއި ދަޢުވާލިބޭ މީހާ އާއި ދިފާޢީ ވަކީލުން މައްސަލައަށް ތައްޔާރުވުމަށް ނުވަތަ އަޑުއެހުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް ދެވިފައިވާ ނޯޓިސްއެއްކަމަށް ބަލަންޖެހކަމަށޭ ދައުލަތުން ޤަބޫލުކުރާކަމަށާއި، ޖިނާއީ މައްސަލައެއްގެ ޙުކުމުން ނުކުންނާނީ ދެ ނަތީޖާއެއްކަމުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް މި ކުށް ސާބިތުވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތުމަކީ އޭރުވެސް ތސައްވުރުކުރެވޭނެކަމެއްކަމަށާއި، ޙުކުމްކުރުމުގެ އަޑުއެހުމަކަށް ޗިޓު ފޮނުވިފައި އޮންނަ ޙލަތުގައާ ކުށް ސާބިތުވެއްޖެނަމަ އަދަބާ ގުޅިގެން ވާހަކަދެއްކުން އޮންނާނެކަމަކވެސީ އެ ފަރާތަށް ކަނޑައެޅިގެން ތސަ އްވަ ރުކުރެވިފައި އޮންނާނެކަމު އެކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެއެވެ.

49އަދަބާ ގުޅިގެން ވާހަކަދެއްކުމަށް ފަނޑިޔާރު ދިން ފުރުޞަތުގައި ޖަލު އަދަބު ފިޔަވައި އެހެނިހެން އަދަބަށް ބަދަލުކޮށްދިނުން އެދި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ކަންތައްތަކެއް ފާހަގަކޮށްފައިވާކަމަށާއި، އެފަދަ ކަންތައްތަކެއް ހުށަހެޅުމަށް ފުރުޞަތު ލިބިފައިވާކަމަށާއި، ހުށަހަޅަން ގަސދުކުރް ހެކިތަކަކީ ކޮބައިކަން ވެސް ފާހަގަކޮށްފައިވާކަމަށާއި، އެ ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި ތައްޔާރުކުރަންޖެހޭ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ހޯދައިގެން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ބާވަތުގެ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ހެއްކއެ ނެތްކަމަށާއި، އެ ދުވަހުގެ އަޑުއެހުމުގައި އަދަބާގުޅޭގޮތުން ވާހަކަދެއްކުން އޮންނާނެކަމަށް ދުރާލާ އަންގާފައިވުމުން އެ ލިޔުންތައް ނުވަތަ ހެކިތަކާއެކު އަޑުއެހުމަށް ހާޒިރުވެ ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިފައިވަ ކަމަށާ ދައުލަތނު ފާހަގަކުރެއެވެ. އަދި އެ ހެކިތައް ނުވަތަ ލިޔުންތައް ހުށަހެޅުމަށް ދިން މުއްދަތަކީ އެކަށީގެންނުވާ މުއްދަތެއްކަމަށް ބުނާބުނުމަކީ ރަނގަޅު ބުނުމެއު ނޫންކަމަށާއި، ބަޔާންކުރެވުނު ކަންކަން އެގޮތަށް ހުރުމުން ފަނޑިޔާރު މުއްދަތު ދިނުމަށް އިޚްތިޔާރުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން އެކަށީގެންނުވާކަމަ އެ ނުވަތަ އެކަށީގެންނުވާ ބޭއިންސާފެއް މެދުވެރާ ވެފައިވާކަމަށް ބެލެވޭކަށް ނެތްކަމަށް ޤަބޫލުކުރާކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

50ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) އާ ޚިލފަށާ ދަށު ކޯޓުން ޢަމަލުކޮށފައިވާކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކޮށްފައިވާ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން ޖަލަށްލުމުގެ އަދަބުގެ ބަދަލުގައި އިތުރު އަދަބެއް ކަނޑައެޅުމަށް ހުށަހެޅިދާނެކަމަށް ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކުރަނީ ޖަލު އަދަބު އެ ނޫން އަދަބަކަށް ބަދަލުކުރުމާމެދު ދެފަރާތުން ދެކޭގޮތް ހޯދުމަށްޓަކައި ސުވާލުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް އޮންނަކަމާއި، ދަށު ކޯޓުން މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކޮށްފައިވނަ މި މާއްދާގެ ރޫހާ ޚލާފަށްތި ބަލާއިރު މި މާއްދާގެ ރޫހަކީ ކޮބައިކަމެއް އަދި ރޫހާ ޚިލާފުވެފައިވާ ގޮތެއް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައި ނުވާކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެއެވެ.

51މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 37 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރަނީ ޤާނޫނުގައި ވަކިގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރަންވާނެކަމަށް ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމަ އެއީ އެ ޤާނޫނުން އުފައްދާ ބަރީޢަވުމެއްނެތް ވާޖިބެއް ނުވަތަ އިލްތިޒާމެއްކަމުގައި ބަލަންޖެހޭނެކަމށަ އަދި ވަކިކަމެއް ކުރެވިދާނެކަމަށަ ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމަ އެކަމަކީ އެކަމެއް ކުރުމުގައި ލާޒިމުކަމެއްނެތް އެހެންނަމަވެސް އެ ކަމެއްކުރުމާއި ނުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު އޮތް ހުއްދަކަމެއްކަމުގައި ބލަންވާނެކަމަ އާ އެހެންކަމުން ފަނޑިޔާރު މި ޙލަތުގާ އ މި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) އިން ފަނޑިޔާރަށް ލިބިފައިވާ އިޚްތިޔާރީ ބާރެއްގެ ބޭނުންކަން އެނގޭކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެއެވެ.

52ފ ނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރުގެ ބޭނުންކުރިގޮތުގެ ތެރެއަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކަށް ވަދެވިދާނެ ޙލަތްތައާ ބަޔާންކުރަނީ ކުރިން ފާހަގަކުރި ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް އޮފީސް ވ. އހމ ޤަޟިއްޔާގެ 15 ވަނަ ނުކުތާގައިކަމާއި އެ ނުކުތާގައި ކުރިން ފާހަގަކުރި ހަތަރު ޙލަތުގާ ތެރެއިން އެއްވެސް ޙލަތަކަށާ މި ޙާލަތު ނުފެތޭކމާއަ ފަނޑިޔާރުގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅުނު ކަންކަން އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި ރިޢާޔަތްކުރުމަށްފަހުގައި އެކަންކަމށަ ބަލައި ފަނޑިޔާރު އިޚްތިޔާރުކޮށްފައިވާ ގޮތް އިޚްތިޔާރކުރު ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރުމުގައި އެކަށީގެންވާ ޤާނޫނީ އަދި މަންތިޤީ ސަބަބުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާކަން ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުން އެނގެން އންނަކަމާއޮ އެގޮތުން ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޞަފްޙާ 84 ން 88 އަށް، ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކރު ގޮތް ތަފުސލީގޮތީއްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށާއި، އަދި ފަނޑިޔާރުގެ ނިންމުން ނިންމާފައިވަން ޤާނޫނީ ތަރަހަ އިގަ ތެރެއިން ކަމުން ފަނޑިޔާރުގެ ނިންމުމުގެ ސަބަބުން އެކަށީގެންނުވާ ބޭއިންސފެއާ ލިބިފައިވާކަމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ބަޔާންކޮށްދެވިފައިނުވުކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

53"ތަފާތު އަދަބު އެއްހަމަ ކުރާ ތަވާލު" ގައިވާ ގޮތުގެ މަތިން އެ ކުށަކަށް ކަނޑައެޅޭނެ އަދަބުގެ ޖުމުލަ މުއްދަތަށްވުރެ އިތުރުނުވާ ގޮތުގެ މަތިން ތަފާތު އެކި އެކި ބާވަތްތަކުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމަކީ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވާ އިޚްތިޔާރެއްކަމާއި އިސްތިއުނާފުކޮށްފައވާ ޤަޟިއްޔާގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ކަނޑައެޅޭ އަދަބު، ޖަލު އަދަބާއެކު އެ ނޫން އަދަބުތަކަށް ބަދަލުކޮށްދިނުމަށް އެދިފައިވާކަމާއި، އެގޮތުން، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުންތައް އޮތީ ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ހިމަނާފައިކަމާއި، އެހެންނަމަވެސް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ކުށްކޮށްފައިވާ ގޮތަށާއި، އެ ކުށް ކޮށްފައިވަނީ ދުރާލާ ރާވައިގެން ވަކި ކަމެއް ހާސިލުކުރުމަށް، ދައުލަތުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ މެދުވެރިކޮށް، ބައިވެރކިށްގެންކަމަށް ވާތީ، މި މައްސަލައިގައި ކަނޑައެޅޭ އަސާސީ އަދަބަށް ބަދަލެއް ގެންނަންޖެހޭ ފަދަ ސަބަބެއް ނެތަތީ، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކަނޑައެޅޭނެ އަދަބަކީ، 3 އަހަރާއި، 2 މަހއާ 12 ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ޖަލށްލުނަކަމަށް ފަނޑިޔާރު ނިންމަވާފައިވާކަމަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

54އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ސާބިތުވި ކުށުގެ އަދަބުގެ ގޮތުގައި، އެ ކުށަށް ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައި އޮތް އަސާސީ އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށް ދަށު ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އޚމ ޤޟިއްޔާގައަ ބަޔާންކުރާ ހަތަރު ޙާލަތުންކުރެ ޙާލަތަކަށް ނުފެތޭކަމަށާ ދައުލަތނު ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. އެހެންކަމުން، އިސްތިއުނާފީ ހަތަރުވަނަ ނުކުތާއަކީ އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރެވޭ ނުކުތާއެއް ނޫންކަމަށްވެސް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

55ބަހުސްގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ދައުލަތު ން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަންކަމަށް ބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1000، 1002، 1005 އަދި 1007 ވަނަ މާއްދާއަށް ބެލުމުން، ކުށްވެރިޔާގެ މައްޗަށް އަދަބުގެ ބާވަތް ކަނޑައެޅުމަކީ ކޯޓަށް ނުވަތަ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވާ އިޚްތިޔާރެއްކަމަށާއި، ކަނޑައެޅޭނެ އަދަބުގެ މިންވަރާ ކޯޓުން ޚިލާފުވެއްޖެނަމް ޢަމަލުކުރެވިދާނެ ގޮތްވެސަ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

56މި މައްސަލައިގައި ކަނޑައަޅާފައިވަނީ އަސާސީ އަދަބުކަމުން، ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އޞޫލަކު ޚިލާފުވެ ނުވަތަ އޮޅުމެއްއަރާފައި ނުވާކަމަށާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1202 ވަނަ މާއްދާގެ ޝަރހައަށް ބެލުމުން، ގޭބަންދުގެ އަދަބު ދިނުން ތަސައްވުރުކޮށްފައި އޮތީ ޖިނާއީ ކުދި ކުށްތަކުގެ މައްސަލަތަކުގައިކަމަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

57މަސްހުނިކޮށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި ކޯޓާއި ފަނޑިޔާރުންނަށް ޤާނޫނުން ލިބިދީފައިވާ އިޚްތިޔާރުގެ ބޭނުންކުރަންޖެހޭތޯ ބަލާއިރު، ފުރަތަމަވެސް ބަލަންޖެހޭކަމަށް ބުރަވެވެނީ ކުރި ކުށަށްކަމަށާއި، ގިނަ ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހިމެނޭ މައްސަލަތަކުގައި ކުށުގެ އަދަބުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ޖޫރިމަނާއެއް ހިމެނުމަކީ ކުރެވޭ މަލާމާތެއްކަމުގައި ނޫނީ ވެގެންނުދާނެކަމަށާއި، ހަމައެހެންމެ، ކުށުގެ އަދަބުގެ ބައެއް، ގޭގައި ބަންދުކުރުމުގެ އަދަބެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރު ބޭނުންކުރެވިދާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވެނީ، ކުރި ކުށާ ގުޅިފައިވާ ކަންކަމަށް ބެލުމަށްފަހުކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިބްރާހީމް ޝާހިދު ޤަޟިއްޔާގައި (ސަފުހާ 34 އަދި 35( ކަނޑައަޅާފައިވާކަމަށާއި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވާ ކުށަކީ ޖިނާޔަތުގެ 3 ވަނަ ދަރަޖައިގެ ކުށެއްކަމަށާއި، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 22 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޖިނާއީ ބޑޮ ކުށެއްކަމަށާއި، މި މައްސަލައިގައި ޖަލު އަދަބު ނޫން އަދަބެއް ކަނޑަނޭޅި ސަބަބާއި، ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރި ކަންކަން ތަފު ސލީކޮށް ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. 2020/HC-A/40 އިސްތިއުނާފުރައްދުވާ ފަރާތުން އެދޭގޮތް

58ދައުލަތުން އެދިފައިވަނީ: "އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކަށް ބަލާއިރު، ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 699/Cr-C/2021 ޤަޟިއްޔާއިން ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވާކަމަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމެވުމަށް އަދި އަދަބު ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ގޮތަށް ބަދަލުގެންނަންޖެހޭފަދަ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅުއްވައިދެއްވުން އެދެމެވެ." އިސްތިއުނާފާ ގުޅިގެން ފާހަގަކުރެވޭ ކަންތައްތައް ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްފަހު، ދައުލަތުގެ ފަރާތުން 2022 ނޮވެނބަރް 4 ވަނަ ދުވަހު ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިތައް ބަލައިގަނެ އެއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވަނީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާ ތަޠުބީޤުނުކުރެވޭނަ ޙާ ލަތެއްގައި، އެ ޤާނޫނުގެ 82 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި 145 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނާ ބުނުން އިސްތިއުނާފީ ދަޢުވާގެ ޖަވާބު ހުށަހަޅާ ފޯމުގެ 5 ވަނަ ނަންބަރު އިސްތިއުނާފު ނުކުތާގައި، 2022 ނޮވެންބަރު 4 ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ، ދަށުކޯޓުގެ ރިޕޯޓުގެ 44 ވަނަ ނަންބަރުގައި 2022 ނޮވެންބަރު 4 ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާތީއެވެ. ނަމަވެސް، ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހުގެ ނަންބަރު A1/145/2022/1214-196 ސިޓީގައި ޖަހާފައިވާ ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ސިޓީ ބަލައިގަތްކަން އަންގައިދޭ ސްޓޭމްޕާއި، 2022 އޮކްޓޫބަރު 05 ވަނަ ދުވަހުގެ މަހްޟަރު ބަޔާނުން އެނގޭގޮތުގައި، މި ހެކިތައް ހުށަހެޅުމަށް ސިޓީ ފޮނުވާފައިވަނީ 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ގައިކަން އެނގެއެވެ. އެހެންކަމުން، މިރައުޔުގައި އެ ތާރީޚު ރަނގަޅުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާނީ، 2022 އޮބްޓޫބަރު 04، މިގޮތަށެވެ. އަދި އެއަށް ފަހު ހިނގައިދިޔަ ކަންކަން އެގޮތުގެ މަތިން ތާރީޚަށް އައި ބަދަލާއެއްގޮތަށް އިޞްލާޙްކުރެވިފައިވާނެއެވެ.

59ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ދައުލަތުން 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ހާމަކުރި "ސަރޕްރައިސް" ހެކިތައް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަތްގަތުންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

60ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، އެ "ސަރޕްރައިސް" ހެކިތައް ބަލައިގަތުމުގައި ގުޅުންނެތް ޤާނޫނީ މާއްދާތަކަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

61ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާއެއްގޮތަށް އެ ހެކިތަކާމެދު ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހަޅަން ފުރުޞަތު ދިނުމެއްނެތި، އެ ހެކިތައް ބަލައިގަތް ގަތުނކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

62ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، އެ ހެކިތައް ބަލައިގަނެ، ގޯސް އިޖުރާއަތަކުން އެ ހެކިތަކާމެދަ ޢަމަލުކުރިކުރުންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

63ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ،ހެއްކަކު ޝަރީޢަތުގައި ދޭ ހެކިބަހާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމަށް ނުވަތަ އެ ހެކިބަސް ނަފީކުރުމަށް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދެން ހުރި ފަރާތަށް ހެކި ހުށަހެޅިދާނެކަމަށް ނިންމައި، އެ ހެކިތައް ހިމެނޭގޮތުން، ހެކި ވަޒަންކޮށް ބުރަދަންދީގެން އެ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

64ދައުލަތުން 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ހާމަކުރި ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ބަލައިގަތީ ކޮން ހެއްކެއްކަމެއް އިސްތިއުނާފު ފޯމގައު ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށް ބުނެ އެކަން ދައުލަތުން ފާހަގަކުރެއެވެ. ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12، މި ރއަ ޔުގައި، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުކަމަށް މީގެފަހުން ބަޔާންކޮށްފައިވާނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 އާ ހަވާލާދީއެވެ.

65ދައުލަތުން އެފަދައިން ފާހަގަކުރިނަމަވެސް، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން، އިސްތިއުނާފުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ވަކި ހެއްކެއްގެ ވާހަކަ ނޫންކަމާއި ޖުމްލަކޮށް އެ ހުރިހާ ހެކިތަކެއްގެ ވާހަކަކަން ސާފުކޮށް އެނގެން އޮންނަކަން އަހުރެންނަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

66އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ތަފުސީލުގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރާ ފުރަތަމަ ކަމަކީ، ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްފަހު 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ދައުލަތުން ހާމަކުރި ހެކިތައް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ ފަރާތުން ބަލައިގަތުމަށްޓަކައި ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަށްކަމަށް ބުނާ ބުނުންކަމަށް އަހުރެންނަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

67ބުނެވިދިޔަ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން ދައުލަތުގެ ޖަވާބުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އެ ހެކިތައް ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތް ނިންމުމުގައި ބަލާފައިވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަށް އެކަނި ނޫންކަމަށާއި، މިނިވަން ދިމިޤްރާތީ މުޖުތަމަޢުތަކުގައި އެކަން ކުރާގޮތާއި، އޭރު ޢަމަލުކުރަން ފަށަން 18 17 އޮތް ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު އަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާކަމަށެވެ.

68އެހެންކަމުން، މި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގައި ހުށަހަޅާފައި އޮތް ބަހުސު މެދާ ނަޒަރުހިންގުމުގެ ކުރިން އެންމެ ފުރަތަމަ ކަމަކަށް ބަލަންޖެހޭނީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އެ ބުނާ ބުނުމަކީ ހަމަ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ތެދު ބުނުމެއްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ ކަމުގައި އަހުރެން ދެކެމެވެ.

69ދައުލަތުން 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިތައް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ ފަރާތުން ބަލައިގަތުމަށްޓަކައި ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވަނީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނާފަދައިން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގާ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަށްތޯ ބަލާއިރު، އެ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ލިސްޓްކޮށްފައި އޮތީ ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓްގެ 44 ވަނަ ނަންބަރުން ފެށިގެން 44.23 ވަނަ ނަންބަރުގެ ނިޔަލަށްކަން އެނގެންއޮވެއެވެ.

70ބުނެވިދިޔަ ލިސްޓްގައިވާ ކަންކަމަށް ބަލާއިރު، އިނގިރޭސިވިލާތް، އެމެރިކާ، ސިންގަޕޫރު އަދި އިންޑިއާގެ ތަފާތު ޤާނޫނުތަކުގެ ތަފާތު ޤާނޫނީ ނައްޞު ތަކުގެ ވާހަކަ އެ ނަންބަރުތަކުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން

71ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ ނިންމުމަށް ބަލާއިރު، އެ ހެކިތައް ބަލައިގަތުމަށް ނިންމަ ނިންމުމުގައި ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރި ޤާނޫނީ ނައްޞަކީ ކޮބައިކަން އެ ނިންމުމުގެ 44.23 ގައި ސާފު ޢބާރާތުނި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން އެނގެއެވެ.

72އެގޮތުން، ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓްގެ 44.23 ގައި ފަނޑިޔާރު ލިޔެފައި އޮތްކަމަށް ފެންނަން އޮތީ: "އިސްވެ ބަޔާންވެދިޔަ ފަދައިން ޑިމޮކްރެޓިކް މުޖުތަމަޢުތަކުގައި ޢަމަލުކުރާ އުޞޫލުތަކާއި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ތަޙްޤީޤު މަރުޙަލާގައި ހަނު ހުރުމަށްފަހު، މި މައްސަލާގައި ދިފާޢު ބިނާކުރުމަށް މަސައްކަތްކޮށްފައިވާ ގޮތަށާއި، މި މައްސަލާގައި ކަން ހިނގި ގޮތަށް ބަލާއިރު، ދިފާއީ ހެކިންގެ ބަސް ނަފީކުރުމަށް ނުވަތަ އެކަމުގެ ތެދު ދޮގު ސާފުކުރުމަށް ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ހެއްކަކީ، ހުށަހެޅި ދާނެ ހެކިތަކެއްކަމަށް ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވެން އޮތުމުން، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އެ ހެކިތައް ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަތުމަށް ނިންމާފައިވާކަން ޝަރީޢަތުން ފާހަގަކުރަމެވެ."

73އެހެންކަމުން، ދައުލަތުން 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިތައް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ ފަރާތުން ބަލައިގަތުމަށްޓަކައި ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަށކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނާ ބުނުމަކީ ތެދު ބުނުމެއްތޯ ބަލާއިރު، ދައުލަތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިތައް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ ފަރާތުން ބަލައިގަތުމަށް ނިންމި ޤާނޫނީ އަސާސަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާކަން ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ އިސްވެ ފާހަގަކުރެވުނު ނަންބަރުން އެނގެން އޮތަތީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ބުނުމަކީ ތެދު ބުނުމެއްކަމުގައި އަހުރެންނަށް އެއްބަސްވެވެއެވެ.

74މި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ތަފސު ލުގައީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރާ ދެވަނަ ކަމަކީ، ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްފަހު 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ދައުލަތުނަ ހާމަކުރި ހެކިތައް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ ފަރާތުން ބަލައިގަނެ އެއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާ ތަޠުބީޤުނުކުރެވޭނެ ޙާލަތެއްގައިކަމަށް ބުނާ ބުނުމެވެ. އެހެން ޢިބާރާތަކުން ބުނާނަމަ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ބަހުސަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަކީ އެފަދަ ހެކިތައް ބަލައިގަތުމަށް ތަންދޭ އިޖުރާއީ މާއްދާއެއް ނޫންކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅާ ބަހުސއެކަން އެނގެއެވެ. މިގޮތަށް، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނާ ސަބަބަކީ، އެ މާއްދާއަކީ ހެކި ހާމަކުރުމާގުޅޭ މާއްދާއެއްކަމަށް ވީނަމަވެސް، ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އެ މާއްދާ ތަޠުބީޤުކޮށްފައިވަނީ ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ކަމުގައިވާތީކަން އެނގެއެވެ.

75އެހެންކަމުން، ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ފަނޑިޔާރު ތަޠުބީޤުކުރި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތް ކަމަކީ ކޮބައިތޯ ބަލަންޖެހޭކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ.

76ޕްރިސިޑެންސް 1ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ފަނޑިޔާރު ތަޠުބީޤުކުރި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގައި އޮތީ: "ހެކި ހާމަކުރުމަށް އޮތް 135. އަންނަނިވި ޙާލަތުތަކުގައި މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ ކުރިން މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތުން ނުވަތަ ޝަރީޢަތް ކުރިއަށް ދަނިކޮށް، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކަށް އިތުރު ހެއްކެއް ލިބިއްޖެނަމަ، އެކަމުގެ މަޢުލޫމާތު މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އަނެއް ފަރާތަށް އަދި ކޯޓަށް ވަގުތުން އަންގަންވާނެއެވެ.

(ހ) އެ ހެއްކަކީ މި ބާބުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ހާމަކުރަންޖެހޭ ހެއްކެއް ކަމުގައިވުން؛

(ށ) އެ ހެއްކަކީ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކުން ހާމަކުރަން އެދިފައިވާ ބާވަތުގެ ހެއްކަކަށްވުން ނުވަތަ ކޯޓުން ހާމަކުރަން އެދިފައިވާ ބާވަތުގެ ހެއްކަކަށްވުން."

77ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ފަނޑިޔާރު ތަޠުބީޤުކުރި މާއްދާގައި، ހެކި ބަލައިގަތުމާ ބެހޭގޮތުން އެއްވެސްކަމެއް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތްކަން އެ މާއްދާގެ އެއްވެސް ލަފުޒަކުން ފެންނާކަށް ނެތެވެ. ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ފަނޑިޔާރު ތަޠުބީޤުކުރި މާއްދާގައި، ހެކި ބަލައިގަތުމާ ބެހޭގޮތުން އެއްވެސްކަމެއް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތްކަން އެ މާއްދާގެ އެއްވެސް ޢިބާރާތަކުން ފެންނާކަށް ނެތެވެ. ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ފަނޑިޔާރު ތަޠުބީޤުކުރި މާއްދާގައި، ހެކި ބަލައިގަތުމާ ބެހޭގޮތުން އެއްވެސްކަމެއް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތްކަން އެ މާއްދާގެ އެއްވެސް ދޭހައަކުންވެސް އެނގޭކަށް ނެތެވެ.

78ވުމާއެކު، އެ މާއްދާގައި ބުނެފައި އޮތީ ހެކި ބަލައިގަތުމުގެ ވާހަކައެއް ނޫންކަން ވަރަށް ސާފުކޮށް އެނގެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް، އެ މާއްދާގައި ސާފު އަދި ސާދާ ޢިބާރާތުން ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ވާހަކަކަން އެނގެއެވެ. އެހެންކަމުން، އެ މާއްދާގެ މއުޟޫޢަ އަކީ ހެކި ބަލައިގަތުން ނޫންކަމާއި އެ މާއްދާގު މައުޟޫޢު އަކީ ހެކި ހާމަކުރުންކަން އެނގެއެވެ.

79ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތުމުގެ މާނައަކީ އިބްތިދާއީ މަރޙު ލާގައަ ހެކި ހާމަކުރުމަށްފަހުވެސް ލިބެން ހުރި އެއްވެސް ހެއްކެއް ހާމަކުރުމަކީ ދެފަރާތުގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވެގެންވާކަމެއްގެ ގޮތުގައި ދެމިއޮތުންކަމުގައި އެ މާއްދާއިން އަހުރެންނަށް ޤަބޫލުކުރެވެއެވެ. އެ މާއްދާގެ މަޤްޞަދަކީ މައްސަލައަށް އަސަރުކޮށްފާނެފަދަ ކަމާގުޅޭ ހެކިތައާ ހުރިހާ ފަރާތަކަށް ވެސް ލިބުމުގެ ފުރުޞަތު ދީގެން ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި އިންސާފުވެރިކަން ކަށަވަރު ކުރުންކަމުގައި އަހުރެން ދެކެމެވެ.

80ޤާނޫނީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ހެކި ހާމަކުރުމާއި، ހުށަހެޅުމާ އަދި ބަލައިގަތުމަކީ އެއްކަމެއް ނޫނެވެ. ޤާނޫނީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ހެކި ހާމަކުރުމާއި، ހުށަހެޅުމާ އަދި ބަލައިގަތުމަކީ ތަފާތު ތިން ކަމެކެވެ. ޤާނޫނީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ހެކި ހާމަކުރުމާއި، ހުށަހެޅުމާ އަދި ބަލައިގަތުމަކީ ހެއްކާ ގުޅޭ ގޮތުން ޢަމަލުކުރެވޭ ތަފާތު ތިން މަރުޙަލާއެކެވެ. ޤާނޫނީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ހެކި ހާމަކުރުމާއި، ހުށަހެޅުމާ އަދި ބަލައިގަތުމަކީ ޝަރީޢަތްކުރުމުގައި ހިނގާ މުހިންމު އިޖުރާއަތްތަކެއްކަން އެނގެއެވެ.

81ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ހވާލާދަ އެ ހެކިތައް ހާމަކުރުމާމެދުވެސް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ޝަކުވާ އޮތްކަން ދޭހަވާ މޭރުމަކުން މި ކޯޓަށް ހުށަހެޅި އިސްތިއުނާފުގައި އެކަން ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް، ޝަރީޢަތުން އެކަން ސާފުކުރުމަށް ސުވާލުކުރުމުން، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ޝަކުވާ އޮތީ އެ ހެކިތައް ހާމަކުރިކުރުމާމެދުގައި ނޫންކަމަށް ސާފުކޮށް ބުނެފައިވެއެވެ.

82އެހެންކަމުން، އެ ހެކިތައް ހާމަކުރުމާމެދު ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފެއް ނެތްކަން އެނގެން އޮތަތީ، އެ ހެކިތައް ހާމަކުރުމާމެދު މި ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭފަދަ ޙާލަތެއް މިހާރު ވުޖޫދުގައި ނެތްކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ. ވުމާއެކު، އެ ބަހުސް އިތުރަށް ކުރިއަށް ގެންގޮސް އެ ކަމާމެދު މި ކޯޓުން ގޮތް ކަނޑައަޅަންޖެހޭނެކަމަކަށް އަހުރެން ނުދެކެމެވެ.

83ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައިގަނޑު ބަހުސަކީ، ދައުލަތުނަ 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ހާމަކުރި ހެކިތައް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ބަލައިގަނެފައިވަނީ، އެ މާއްދާ ތަޠުބީޤުނުކުރެވޭނެ ޙލަތެއްގައިކަމަށާ ބުނެ އުފައްދާ ބަހުސެއްކަން އެނގެއެވެ. އެގޮތުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަކާ އެފަދަ ހެކިތައް ބަލައިގަތުމަށް ތަންދޭ އިޖުރާއީ މާއްދާއެއްނޫންކަމަށް ބުނެ އެކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރާކަން އެނގެއެވެ.

84ކުރިންވެސް ފާހަގަކުރި ފަދައިން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަކީ ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތުމާ ގުޅޭގޮތުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ މާއްދާއެއްކަން އަހުރެން ތަކުރާރުކޮށް 15 ޖޫން 2023 ގައި މި ކޯޓުގައި ބޭއްވުނު ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ހެކި ހާމަކުރުމަކީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އިންކާރުކުރާ ކަމެއްތޯ ސުވާލުކުރުމުން ދީފައިވާ ޖަވާބު (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-A/122,123,159 ޤަޟިއްޔާގެ 15 ޖޫން 2023 ގެ މަޙުޟަރު ބަޔާން ސަފުހާ 44) ފާހަގަކުރަމެވެ. އަދި އެ މާއްދާގެ ދަށުން ކުރެވޭނެހާވެސް ކަމަކީ ހެކި ހާމަކުރުނކަމުގައް އަހުރެން ފާހަގަކުރަމެވެ.

85އައު ހެކި ހުށަހެޅި ސަބަބެއްކަމަށް ދައުލަތުން ބުނަނީ ދިފާޢީ ހެކިން ހެކިބަސް ދެމުން ދެއްކި ބައެއް ވާހަކަތައް ތެދުނޫންކަމަށް ފާހަގަކުރެވިފައިވާތީކަމަށެވެ. ދައުލަތުން ބުނާގޮތުގައި އައު ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުން ސާފުކޮށް ހޯދި ބައެއް މޢަ ލޫމާތާއި ލ ޔިންތަކާއި، އެ ލިޔުންތަކާ ގުޅުވާ ދިވެހި ފުލުހުން ތައްޔާރުކުރި ރިޕޯޓަކާ އަދި މިނިސްޓްރީ އޮފް ޑިފެންސުން ހިއްސާކޮށްފައިވާ ލިޔުންތަކެކެވެ.

86ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދައުލަތުން އައު ހެކިތައް ހާމަކުރިކަމަށް ބުނަނީ 2 (ދޭއް) ސަބަބަކަށްޓަކައެވެ. ފުރަތަމަ ސަބަބަކީ، ދިފާޢުން ޝަރީޢަތުގައި މުޅިން އައު ވާހަކަތަކެއް ދެއްކުމެވެ. ނަމަވެސް، ދެއްކީ ކޮން އައު ވާހަކައެއްކަމެއް ބަޔާންކޮށްފައެއްނުވެއެވެ. ދެވަނަ ސަބަބަކީ، އެ ވާހަކަތަކާ ގުޅިގެން ހެކިންގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާ ގުޅުވައިގެން ހާމަކުރި ކުރުމެއްކަމަށް ބުނާ ސަބަބެވެ.

87އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ފާހަގަކުރި ކަންކަމާ ދެކޮޅަށް ވަކާލާތުކުރަމުންގޮސް ހެކިންގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާ ގުޅިގެން ހެކި ހުށަހަޅާނެ ތަފސުލީ އިޖުރާއަތުތަކެއް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ނެތްކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވާކަނވެސް އެނގެއެވެ.

88އެހެންކަމުން، ދަށު ކޯޓުން ގޮތްނިންމާފައިވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެސްނެތް އިޖުރާއަތެއްގެ މައްޗަށްކަން ދައުލަތުގެ އިޢުތިރާފުންވެސް އެނގެއެވެ.

89އެ ނިންމުން ބިނާކުރި ޤާނޫނީ އަސާސަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާކަމުގައި ވާއިރު، އެ މާއްދާއަކީ ގޮތް ނިންމަންޖެހިފައިވާ ސުވާލާ ގުޅުންނެތް ޤާނޫނީ މާއްދާއެއްކަން އެނގެއެވެ. އިސްތިއުނާފީ ޖަވާބު ފޯމުގެ ނަންބަރު 1.3 އިސްތިއުނާފީ ޖަވާބު ފޯމުގެ ނަންބަރު 1.19 ސަބަބަކީ، އެ މާއްދާ އަކީ ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތްކަމަށް ބުނާ މާއްދާއެއްކަމުގައިވާތީއެވެ. އެއީ ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތް ނިންމުމުގައި ތަޠުބީޤުކުރަންޖެހޭ މާއްދާއަކަށްނުވާތީއެވެ.

90ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 19 ވަނަ ބާބުގައި ހެކިބަސް ނެގުމާބެހޭ ގޮތުން މާއްދާތައް ހިމެނިފައިވެއެވެ. އެގޮތުން، އެ ބާބުގައި 147 އިން 149 އަށް މާއްދާތައް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

91ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 147 ވަނަ މާއްދާގައި ހެކިބަސް ނެގުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އިޖުރާއަތު ތަފު ސީ ލުކޮށްދީފައިވާކަން އެނގއެ ވެ. އެގޮތުން، ހުށަހަޅާ ހެކިންނާ އެ ހެކި ހުށަހެޅި ފަރާތުން ސުވާލުކުރުމާއި، ހެކި ހުށަހެޅި ފަރާތް ނޫން އަނެއް ފަރާތުން ކްރޮސް އެގްޒަމައިންކުރުމުގެ ގޮތުން ސުވާލުކުރުމާއި ހެކި ހުށަހެޅި ފަރާތުން ރީއެގްޒަމައިން ކުރުމުގެ ގޮތުން ސުވާލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނަކަން އެނގެއެވެ.

92ޕްރިސިޑެންސް 2ޖިނާއީ ޝަރީ ޢަ ތްތަކުގައި ކްރޮސް އެގްޒެމިނޭޝަން ހެދުމުގެ މަޤްޞަދަކީ ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހުގެ ކްރެޑިބިލިޓީ އާއި، އެކިއުރަސީ އާއި ރިލައަބިލިޓީއާމެދު ހެކި ހުށަހެޅި ފަރާތްނޫން އަނެއް ފަރާތަށް ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުންކަން އެނގެއެވެ.

93އެހެންކަމުން،ހެކިބަހުގެ ކްރެޑިބިލިޓީ އާއި، އެކިއުރަސީ އާއި ރިލައަބިލިޓީއާމެދު ކަމެއް ފާހަގަކުރާނަމަ، އެ ކަމެއް ފާހަގަކުރަންޖެހޭނެ ޙަޤީޤީ މަޙައްލަކީ ކްރޮސްއެގްޒަމިނޭޝަންގެ ޕްރޮސެސްގައިކަމަށް އަހުރެންނަށް ބެލެވެއެވެ.

94މި މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު ދިފާޢީ ހެކިންގެ ހެކިބަސް ނަގަންފެށީ 2022 ސެޕްޓެންބަރު 07 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ހެކިބަސް ނަގާ ނިމުނީ 2022 ސެޕްޓެންބަރު 25 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ހަވާލާދޭ ސިޓަ ދަށު ކޯޓަށް ފޮނުވީ 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދެން ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވިފައި އޮތީ 2022 އޮކްޓބަރޫ 05 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އެއަށްފަހު، ދަށު ކޯޓުން އެ ހެކިތައް ބަލައިގަތުމަށް ނިންމަ 2022 ނޮވެނބަރް 17 ވަނަ ދުވަހުއެވެ.

95ކްރޮސް އެގްޒަމިނޭޝަން ޕްރޮސެސްގެ ތެރޭގައި ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިނުވާ ކަންތައްތަކެއް، ދިފާޢީ ހެކިންގެ ހެކިބަސް ނެގިތާ ދުވަސްތަކެއް ފާއިތުވެދޔި ފަހުން، ފާހަގަކޮށް ދަށު ކޯޓަށް ސިޓީއއެ ފޮނުވާފައިވާކަން މި މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާފައިވާގޮތަށް ބެލުމުން އެނގެއެވެ.

96އައު ހެކިކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ހެކިތަކަކީ ކުރިން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނެތް ހެކިތަކެއްކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވާއިރު، އަދި އެ ހެކިތައް ހުށަހަޅަންޖެހުނީ ދިފާޢީ ހެކނި އައު ވާހަކަތަކެއް ދެއްކުމުނކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވާއިރު، ހަމައެކަނި އެ ބުނުމުގެ މައްޗަށް ބަރޯސާވެ އައު ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހުއްދަ ދިނީ ކޮން ހަމައަކުންކަން ސާފުވާން އޮތްކަމަކަށް އަހުރެން ނުދެކެމެވެ. ސަބަބަކީ، ދައުލަތުން އެ ބުނާ ބުނުން ފިޔަވާ އެ ބުނުމަށް ބާރުލިބޭ އެއްވެސްކަމެއް ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ފަނޑިޔާރު ފާހަގަކޮށްފައި ނެތަތީއެވެ. އައު ވާހަކައަކަށް ދެއްކީ ކޮން ވާހަކައެއްކަން އެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިނުވާއިރު، އެންމެ ކުޑަމިނުން ދިފާޢީ ހެކިން އައު ވާހަކައއެ ދެއްކިކަމަށްވެސް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ބުނެފައިވާތީއެއް ނުފެނެއެވެ. ހަމަ އެކަނި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ ދައުލަތުން އެފަދައިން ބުނާކަމަށެވެ.

97އެހެންކަމުން، ދިފާޢީ ހެކިން އައު ވާހަކަތަކެއް ދެއްކުމުން އައު ހެކި ހުށަހަޅަން ފުރުޞަތު ދިންކަމަށް ބުނެ ދަށު ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކީ ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނެ ހަމައަކުން ހަމަދެއްކުމާއެކު ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެއްކަން އެނގެން އޮތްކަމަކަށް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ. 5 އޮކްޓޫބަރު 2022 ގެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި މި ހެކިތައް ހުށަހެޅި ސަބަބާ ގުޅިގެން ވާހަކަ ދައްކާފައިވީ ނަމަވެސް، ލިޔުންތަކާއި ގުޅޭގޮތުން ވަކި ވަކިން ވާހަކަ ދައްކާކަށް ޝަރީޢަތުން ފުރުޞަތެއް ނާރުވާނެކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވޭ (5 އޮކްޓޫބަރު 2022 ގެ މަޙްޟަރު ބަޔާނުގެ 24 ވަނަ ސަފުހާ) ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓްގެ 44 ވަނަ ނުކުތާ

98އަހުރެންގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލައިގައި ކަންހިނގާފައިވާގޮތަށް ބަލާއިރު، ދައުލަތުން ހެކިތަކެއްގެ ވާހަކަ ބަޔާންކޮށް 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ގައި ސިޓީއެއް ފޮނުވާފައިވާކަން އެނގެއެވެ. އެއަށްފަހު، ޖެހިގެން އައި 2022 އޮކްޓބަރޫ 05 ގައި ދަށު ކޯޓުގައި ބޭއްވި ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި އެ ދުވަހުގެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަކީ، ހެއްކާ ގުޅިގެން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ބޭއްވުނު މަޖިލީހެއްކަމަށާއި، އެ މަޖިލިސް ބޭއްވުމަށް ހަމަޖައްސާފައިވަނިކޮށް، ދައުލަތުން މައްސަލައާ ގުޅޭ ލިޔުންތަކެއް ޝަރީޢަތަށާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތްތަކަށް ހިއްސާކޮށްފައިވާކަމަށް ބަޔާންކޮށް، ދެފަރާތުން ތައްޔާރުތޯ ސުވާލުކުރުމުން، ދަޢވާލިބު ފަރާތްތަކުން، އެ ހެކިތައް ހުށަނޭޅޭނެކަމަށް ބުނެ އިންކާރުކޮށްފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

992022 އޮކްޓބަރޫ 05 ވަނަ ދުވަހުގެ މަޙްޟަރު ބަޔާނަށް ބަލާއިރު ފެންނަން އޮތީ، ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ހެކިތަކާމެދު ދެން އޮންނަ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހެއްގައި ގޮތް ނިންމާނެކަމަށާއި، އެ މަޖިލީހުގައި ލިޔުންތައް ބަލައިގަންނަން ނިންމައިފިނަމަ ހެއްކާ ގުޅޭގޮތުން ވާހަކަ ދައްކާއިރުގައި އެކަމަށްވެސް ތައްޔާރުވެގެން ޙާޟިރުވުމަށާއި، ބަލައި ނުގަންނަން ނިންމައިފިނަމަވެސް އެދުވަހު ހެއްކާ ގުޅިގެން ވާހަކަ ދައްކނަ ތައްޔާރުވެގެން ހާޟިރުވުމަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޚަޞްމުންނަށް އަންގާފައިވާކަމެވެ.

1002022 އޮކްޓޫބަރު 05 ވަނަ ދުވަހުގެ މަޙްޟަރު ބަޔާނަށް ބަލާއިރުވެސް ފެންނަން ނެތީ، އެ ހެކިތަކާމެދު ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހަޅައި އެ ހެކިތަކަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ހެކިތަކެއްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ ބަހުސްކުރުމަށް ދެފަރާތަށް ފުރުޞަތު ދެވިފައިވާކަމެވެ.

101ދަށު ކޯޓުގައި 2022 ނޮވެންބަރު 17 ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވުނު ޝަރީޢތުގަ މަޖިލީހުގެ މަޙްޟަރު ބަޔާނަށް ބަލާއިރު، އެ ލިޔުންތަކާ ގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ބުނެފައިވަނީ، ހުށަހެޅިފައިވާ ލިޔުންތަކަށް ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކުރާއިރު، އެ ލިޔުންތަކަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅިދާނެ ލިޔުންތަކެއް ގޮތުގައި ކަނޑައަޅައި ކުރިއަށް ދނާކަމަށެވެ. ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު C/2021-697,698,699/Cr ޤަޟިއްޔާއާ ގުޅިގެން 2022 އޮކްޓޫބަރު 05 ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވުނު ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގެ މަޙްޟަރު ބަޔާން

102ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު، ފެންނަން އޮތީ ދައުލަތުން ދިފާޢީ ހެކިން ދައްކާފައިވާ ވާހަކަތައް ނަފީވާ ހެކކަމަށި ބުނެ، ހެކި ހާމަކުރުމަށް ސިޓީގައި އެދިފައި އޮތީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ހެކިހާމަކުރުމަށް އޮތް މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތްކަމަށް ބަޔާންކުރާ މާއްދާކަމުގައިވާ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުންކަމެވެ.

103ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު، ފެންނަން އޮތީ އެ ހެކިތައް ހާމަކޮށް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅާފައިވަނީވެސް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ހެކިހާމަކުރުމަށް އޮތް މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތްކަމަށް ބަޔާންކުރާ މާއްދާކަމުގައިވާ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުންކަމެވެ.

104ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު، ފެންނަން އޮތީ އެ ހެކިތައް ބަލައިގަންނަން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމާފައިވަނީވެސް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ހެކިހާމަކުރުމަށް އޮތް މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތްކަމަށް ބަޔާންކުރާ މާއްދާކަމުގައިވާ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުންކަމެވެ.

105އެހެންކަމުން، އިސްވެ ބުނެވުނު ކަންކަމުން ފާޅުވެއެނގެނީ، ހެކި ހާމަކުރުމަށް އެދުމާއި، ހެކި ހާމަކުރުމާއި، ހެކި ހުށަހެޅުމާ އަދި ހެކި ބަލައިގަތުމުގައިވެސް ޤާނޫނީ އަސާސެއްކަމުގައި ބެލެވިފައޫ އޮތީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާކަމެވެ.

106ދައުލަތުން ބުނާފަދައިން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޙުކުމުގައި ލިޔެފައި އޮތްކަމަށް ފެންނނަ އޮތް ހަމައެކަނި ޤާނޫނީ ނައްޞަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާ ނޫންކަމަށް އަހުރެންނަށްވެސް އެއްބަސްވެވެއެވެ. އެއީ އެނޫން ޤާނޫނީ ނައްޞުތަކުގެ ވާހަކަވެސް ހަމަ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތަތީއެވެ.

107ޕްރިސިޑެންސް 5އެގޮތުން، ފުރަތަމަ ކަމަކަށް، ޢަމަލުކުރަން ފަށާފައިވެސް ނުވާ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނަކަށްވެސް ހަވާލާދީފައިވާކަން އެނގެއެވެ. ނަމަވެސް، ޢަމަލުކުރަން ފަށާފައިނުވާ ޤާނޫނެއްގެ މާއްދާތަކެއް ހިނގަމުންދާ މައްސަލައެއްގައި އޮތް ބަހުސަކާމެދު ގޮތް ކަނޑައެޅުމަށް ޤާނޫނީ މަޞްދަރެއްގެ ގޮތުގައް ފަނޑިޔާރު ބޭނުންކުރި ޤާނޫނީ ހަމައެއް އެނގެން ނެތްކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

108ދެވަނަ ކަމަކަށް، އެކި ޤައުމުތަކުގެ ތަފާތު ޤާނޫނުތަކުގައިވާ އެތައް ޤާނޫނީ ނައްޞތަކެއްގު ވާހަކަތައް އެ ރިޕޯޓްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް، އެ މާއްދާތަކުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ވާހަކަތަކާއި ފަނޑިޔާރު ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ރިޢާޔަތްކުރި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ގުޅެނީ ކިހިނެއްކަމެއް ބަޔާން ކޮށްފައެއްނުވެއެވެ. އަދި އެހެން ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނުތަކުގެ މާއްދާތަކަށް ހަވާލާދޭ ސަބަބެއްވެސް ބަޔާންކޮށްފައެއްނުވެއެވެ.

109ޝަރީޢަތްކުރާ ފަނޑިޔާރަކު ޝަރީޢަތް ހިނގަމުންދާ ޤައުމެއްގެ ކަމާގުޅޭ ޤާނޫނުތަކާއި އިޖުރއާތްތަކަށް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނެކަމީ އަހުރެންގެ ހިތުގައި ޝައްކެއް އުފެދޭކަމެއްނޫނެވެ. އެ ޤައުމެއްގެ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނާނީ އެ ޤައުމެއްގައި ހިނގާ ޝަރީޢަތްތަކގައު ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އުޞޫލާއި އިޖުރާއަތްތައްކަން އެނގެއެވެ.

110މިގޮތުން، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިންގޭ ޖިނާއީ ޝަރީޢަތްތަކުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުޞޫލުތައްވެސް ބަޔާންކޮށްފައި ވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައިކަން އެ ޤާނޫނުގެ 1 ވަނަ މާއްދާއިން ސާފުކޮށް

111ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 1 ވަނަ މާއްދާގައިވަނީ: "ތަޢާރުފާއި ނަން 1. (ހ) މިއީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޖިނާއީ ކުށްކުށް ތަޙްޤީޤުކުރުމާއި، ޖިނާއީ ކުށްކުށުގެ ދަޢުވާ އުފުލުމާއި، އެފަދަ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުސޫލުތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނެވެ.

(ށ) މި ޤާނޫނަށް ކިޔާނީ، "ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު" އެވެ."

112ފަނޑިޔާރުގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލައާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި އެހީއެއްގެ ގޮތުން އެހެން ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނީ އޞު ލުތަކާއި ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރުމުގެ އިޙްތިމާލޫ އޮތްނަމަވެސް، ޝަރީޢަތް ހިނގަމުންދާ ޤައުމެއްގެ ޤާނޫނުތަކާއި އިޖުރާޢަތްތަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލކުރުމަކު ނުކޮށް ދޫކޮށްލެވިދާނެކަމެއްކަމުގައި އަހުރެންނުދެކެމެވެ. އެހެނީ އެ ޤައުމެއްގެ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަކީ އެ ޤައުމެއްގެ ޚާއްޞަ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑާއި، އުޞޫލުތަކާއި، މަފްހޫމާ އެއްގޮތަށް ޚާއްޞަގޮތެއްގައި އެކުލަވާލެވި ފަރުމާކުރެވިފައިވާ ޤާނޫނަކަށްވާތީއެވެ.

113ޝަރީޢަތް ހިންގަންވާނީ އެ ޤައުމެއްގެ ޤާނޫނުގައި ވާގޮތުގެ މަތިންކަމުގައިވާއިރު، ފަނޑިޔާރު މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބަރޯސާވާންޖެހޭނީ އެ ޤައުމެއްގެ ޤާނޫނުގެ މާއްދާތަކަށކަމަށް އަހުރެންނަށް ޤަބޫލުކުރެވެއެވެ.

114އެހެންނަމަވެސް، އެ ޝަރީޢަތެއް ހިންގަ ޤައުމެއްގެ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި އޮޅުންބޮޅުންތަކެއް ހުރިނަމަ ފަނޑިޔާރުންނަށް އެހެނިހެން ޤައުމުތަކުގެ އެނަލޮޖީސްތަކަށް ނުވަތަ ޕަރސުއޭސިވް އާގިއުމެންޓުތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމުގެ އިޙްތިމާލު އޮންނާނެކަމަށް ބެލެވެއެވެ.

115އެ ޤައުމެއްގައި ހަމަހަމަކަމާއި، ޢަދުލު އިނޞް ފާއި، އަދި ހަރުދަނާކަމާއެކު ޢަދުލު އިނޞް ފ ޤާއިމުކުރުން ކުރިއަރައިގެން ދާނެފަދައަކުން ޤާނޫނު މާނަކޮށް ތަޠުބީޤުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވާކަމާމެދު އަހުރެން ދެބަހެއްނުވަމެވެ.

116އެ ޤައުމެއްގެ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ކަމާގުޅޭ މާއްދާތަކަކީ ފަނޑިޔާރަށް އޭނާ ޢަމަލުކުރަންވީ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ލިބިދޭ މައިގަނޑު މަޞްދަރު ކަމަށް ފަނޑިޔާރު ދެކެންޖެހެއެވެ. ނަމަވެސް، އެހެން ޤައުމުތަކުގެ އުޞޫލުތަކާއި ޕަރސުއޭސިވް އާގިއުމަންޓްތައް ހެޔޮގޮތުގައި ޢަދުލު އިނޞް ފ ޤާއިމުކުރުމަށް އެހީތެރިވެދޭ ނަމަ، އެއަށް ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެކަމުގައި އަހުރެންނަށް ބުރަވެވެއެވެ. ނަމަވެސް، އޭގެ މާނައަކީ އެހެން ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނުތައް މި ޤައުމުގައި އަކުރުން އަކުރަށް ތަޠުބޤުކުރުނީ ކަމަކަށް އަހުރެންނަކަށް ޤަބޫލެއްނުކުރެވެއެވެ. އަހުރެންގެ މި ބުނުމުގެ ޤާނޫނީ ޙު އްޖަތްތަކުގެ ގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނއަސާސީގު 142 ވަނަ މާއްދާ އާއި 68 ވަނަ މާއްދާގެ އިތުރުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމްކޯޓުގެ ޚަދީޖާ އިބްރާހީމް ދީދީ ވ. ދަ މޮރިޝަސް ކޮމރާ ޝަލް ބޭންކް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ޤަޟިއްޔާ ފާހަގަކުރަމެވެ.

117ފަނޑިޔާރުން ޢަމަލުކުރަންވީ ގޮތް ޤާނޫނުއަސާސީގައި ސާފު ޢިބާރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އެގޮތުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް 142. ފަނޑިޔާރުންނަކީ މުސްތަޤިއްލު ބައެކެވެ. ފަނޑިޔާރުން ޢަމަލުކުރާނީ ޤާނޫނުއަސާސީ ކަންކުރުން އާއި ޤާނޫނަށެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީ އާއި ޤާނޫނުގައި ވަކިގޮތަކަށް ކަނޑައަޅައިފައި ނުވާ ކަންކަން ނިންމުމުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި އެކަމެއް ކަނޑައެޅިފައިވާ ގޮތަށް ފަނޑިޔާރުން ރިޢާޔަތް ކުރަންވާނެއެވެ. ފަނޑިޔާރުންގެ މަސައްކަތުގައި ޤާނޫނުއަސާސީ އާއި ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ކަންތައްތައް ނިންމަންވާނީ ވަކިފަރާތަކަށް ބުރަނުވެ، ވަކިފަރާތަކުން ދައްކައިފާނެ ބިރަކަށް ޖެހިލުންނުވެ، ތަޢައްޞުބުން އެއްކިބާވެ ތިބެއެވެ."

118ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "މާނަކުރުން 68. ކޯޓުތަކުންނާއި ޓްރައިބިއުނަލްތަކުން މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙައްޤުތަކާއި މިނިވަންކަން މާނަކުރުމުގައްޔާއި ލިބިދިނުމުގައި، އިންސާނީ ޝަރަފާއި ހަމަހަމަކަމާއި މިނިވަންކަމަކަށް ބިނާކޮށް އުފެދިފައިވާ، ހުޅުވިގެންވާ ދީމިޤްރާތީ މުޖުތަމަޢުތަކުން ޤަބޫލުކުރާ އުޞޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އެ އުޞޫލުތައް ނަގަހައްޓައްޓަންވާނެއެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖެ ބައިވެރިވެފައިވާ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޢާހަދާތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ. " މި ރިޕޯޓުގައި މީގެ ފަހުން "ޤާނޫނުއަސާސީ" ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީއަށެވެ.

119ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމްކޯޓުގެ ޚަދީޖާ އިބްރާހީމް ދީދީ ވ. ދަ މޮރިޝަސް ކޮމރާ ޝަލް ބޭންކް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ޤަޟިއްޔާގެ 42 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ: "ކޮންމެ ޤައުމެއްގައި އެކުލަވާލާ ޤާނޫނަކީވެސް، އެ ޤައުމެއްގައި ޢަމަލުކުރުމަށް އެކުލަވާލާ ޤާނޫނެވެ. ހުޅުވިގެންވާ ދިމިޤްރާތީ މުޖްތަމަޢެއްގައި އެކުލަވާލާފައިވާ ޤާނޫނެއްގައި ވަކި ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތަތީ، އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، އެއަށް ފަނޑިޔާރުން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެފަދައިން އަމަލުކޮށްފިނަމަ، އެކަން ވެގެންދާނީ އެހެން ޤައުމެއްގެ ޤާނޫނެއް ރާއްޖޭގައި ތަޠުބީޤުކުރުން ކަމުގައެވެ. އެއީ އެ ޤާނޫނެއް ހެދިފައިވާ ތަރަހައިން ބޭރު، އަދި ރާއްޖޭގެ އިސްތިޤްލާލާއި ސިޔާދަތާވެސް ގުޅުން ހުރި ކަންކަން ކަމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނާ ފަދައިން ޙައްޤުތައް މާނަކުރުމުގައި ހުޅުވިގެންވާ މިނިވަން ދީމިޤްރާތީ މުޖްތަމަޢުތަކުގައި އަމަލުކުރާ އުސޫލުތައް ތަޠުބީޤުކުރުމަކީ އެފަދަ ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނުގައި ބުނާކަންކަން ރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ދޮރު ހުޅުވާލާފައި އޮތުން ކަމުގައި އަހުރެން ނުދެކެމެވެ."

120ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާއާ ހަވާލާދީ ދައުލަތުން ފާހަގަކުރަނީ، ހުޅުވިގެންވާ ދީމިޤްރާތީ މުޖުތަމަޢުތަކުން ޢަމަލުކުރާ ގޮތަށް ޢަމަލުކރެވޭނެކަމަށެވެ. އަދި ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކޮށްފައި ވަނީވެސް އެގޮތަށްކަމަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާގައިވަނީ ހުޅުވިގެންވާ ދީމިޤްރާތީ މުޖުތަމަޢުތަކު ގެ ޤާނޫނުތައް އެ ހުރިގޮތަށް އަކުރުން އަކުރަށް ތަޠުބީޤުކުރަންޖެހޭނެ ވާހަކަ ކަމަކަށް އަހުރެން ނުދެކެމެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް، އެ މާއްދާގައި ވަނީ ހުޅުވިގެންވާ ދީމިޤްރާތީ މުޖުތަމަޢުތަކުން ޤަބޫލުކުރާ އުޞޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އެ އުޞޫލުތައް ނަގަހައްޓަންވާނކަމަށެވެ. އެފަދަ މުޖުތަޢުތަކުގައި ޢަމަލުކުރާ ގޮތަކީ ކޮބައިތޯ ބަލާއިރު، އެ ގޮތަކީ ޤާނޫނުގައި އިޖުރާއަތްތައް ލިޔެ ބަޔާންކޮށްގެން އެ އިޖުރާއަތުތައް ތަޠުބީޤުކުރުންކަން އެނގެއެވެ. އެ މުޖުތަމަޢުތަކުގައވެސް ޢަމަލުކުރި ގޮތަކީ އެހެން ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނުތަކުގައިވާ އިޖުރާއަތްތައް އެހުރިގޮތަށް ޚަޞްމުންގެ މައްޗަށް [2022]SC 46 ތަޠުބީޤުކުރުން ނޫންކަން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަވާލާދީފައިވާ ޤާނޫނީ ނައްޞުތަކަށް އެކަނި ބެލުމުންވެސް އެނގެއެވެ.

121އަހުރެން ގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލައިގައި، ކްރޮސްއެގްޒަމިނޭޝަންގެ މަރުޙަލާ ނިމިދިޔަފަހުން ރިބަޓަލް އެވިޑެންސް އަދި ހެކިންގެ ހެކިބަހުގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާ ގުޅޭ ހެކި ހުށަހަޅާކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ހެކިތަކެއް ހުށަހެޅުމުން، ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައި ނެތް އިޖުރާއަތެއަ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އުފައްދާ އެ އިޖުރާއަތު ފައުޅުކޮށް ޚަޞްމުންގެ މައްޗަށް އެ އިޖުރާއަތު ހިންގަން ފެށުމަކީ ޤާނޫނީ ކޮންހަމައަކުން ފަނޑިޔާރު ކުރިކަމެއްކަން އެ ޙުކުމުން އެނގެންނެތްކަން އަހުރެންނަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

122ޕްރިސިޑެންސް 4އަހުރެންގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލައިގައި، ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތުމާ ބެހޭ މާއްދާއަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ފަނޑިޔާރު އެ ހެކިތައް ބަލައިގަތުމަށް ނިންމި ނިންމުމަކީ ވިޔާދާ ކަމެއކަމަކަށް އަހުރެން ނުދެކެމެވެ. ސަބަބަކީ، އެ ހެކިތަކުގައި އެކުލެވޭ ބައިތައަ ދެނެގަތުމާއި، އެ ހެއްކެއް ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑުގެ ދަށުން ބަލައިގަތުމާއި، ދިފާޢީ ވަކީލުންނަށް އިޢުތިރާޟާ ހުށަހަޅަން ފުރުޞަތު ދިނުމާ އަދި އެފަދަ އޢުތިރާޟި އެ ހުށަހަޅައިފިނަމަ އެއި ޢުތިރާޟަކާމެދު ގޮތް ކަނޑައެޅިގެން މެނުވީ ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ފަނޑިޔާރަށް ގޮތް ނިންމިދާނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ނެތަތީއެވެ. މީގެ އިތުރުން، ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ހެކިތަކަކީ ރިބަޓަލް އެވިޑެންސްތޯ ނުވަތަ ހެކިވެރިންގެ ކްރެޑިބިލިޓީއާ ގުޅިގެން ސުވާލު އުފެއްދުމަށް ހުށަހެޅި ހެކިތޯވެސް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ބަލައި ވަޒަންކޮށްފައިނުވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

123މި އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާގައި ދެން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައި އޮތް ކަމަކީ އެ ހެކިތައް ބަލައިގަތް ގަތުން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 83 ވަނަ މާއްދގާ (ހ) އާއި 145 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅާފައި އޮތް ބަހުސްކަން އެނގެއެވެ.

124ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 83 ވަނަ މާއްދގާ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ: "ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށްހެކި 83. (ހ) ޖިނާއީ މައްސަލައެއްގެ ދަޢުވާ، އެފަދަ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ ހުށަހެޅުން އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް ހުށަހަޅަންވާނީ، އެ ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ހެއްކާ އެކުގައެވެ. އެގޮތުން، ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ އެންމެހައި ބަޔާންތަކާއި، ލިޔެކިޔުމާއި، އެކްޒިބިޓްތައް ދަޢުވާ ފޯމާއެކު ހިމަނަންވާނެއެވެ."

125ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 145 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ: "ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނެ 145. (ހ) ދައުލަތުން ދަޢުވާ ހުށަހަޅާއިރު، އެ ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހެކި ހެކި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

(ށ) ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުން އޭނާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާއިރު، އެ ދިފާޢު ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހެކި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

(ނ) މި މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) ގެ ދަށުން ހެކި ހުށަހެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

(ރ) މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކުން ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅާ ހެއްކަކީ ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނެ ހެއްކެއް ނޫން ކަމަށްބުނެ، އެ ހެކި ހުށަނޭޅޭނެ ކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދި މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އަނެއް ފަރާތުން ހުށަހަޅައިފިނަމަ، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް އިތުރަށް ކުރިއަށް ގެންދިޔުމުގެ ކުރިން އެ ހުށަހެޅުމާމެދު ފަނޑިޔާރު ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ".

126ޕްރިސިޑެންސް 3ބުނެވިދިޔަ މާއްދާތަކަށް ބެލުމުން އެނގޭ ކަމަކީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 83 ވަނަ މާއްދާގެ

(ހ) އަކީ ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ހެކި ހުށަހެޅުމާ ގުޅޭ މާއްދާއެއްކަމެވެ. އަދި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 145 ވަނަ މާއްދާއަކީ ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނެ ހެއްކާ ގުޅޭ މާއްދާއެއްކަމެވެ. މިގޮތުން، އެ މާއްދާގެ (ހ) އިން އެނގެނީ ދައުލަތުން ދަޢުވާ ހުށަހަޅާއިރު، ކަން ކުރަންވީ ގޮތެވެ. އެގޮތަކީ، އެ ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހެކި ހުށަހެޅުންކަން ބުނެވިދިޔަ އަކުރުން އެނގެއެވެ. އަދި އެ މާއްދާގެ

(ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުން އޭނާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާއިރު، އެ ދިފާޢު ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހެކި ހުށަހެޅިދާނެކަމަށް ބަޔާންކުރާކުރުމެކެވެ. އެ މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ އެ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގެ ދަށުން ހެކި ހުށަހެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރަންވީ ގޮތެވެ. އެގޮތުން، އެ އަކުރު ގައި ބުނެފައި އޮންނަނީ ހެކި ހުށަހެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެ މަތިންކަމަށެވެ. އަދި އެ މާއްދާގެ (ރ) ގައި ބުނެފައި އޮންނަނީ މައްސަލަ އިގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކުން ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅާ ހެއްކަކީ ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނެ ހެއްކެއް ނޫންކަމަށް ބުނެ، އެ ހެކި ހުށަނޭޅޭނެކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދި މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އަނެއް ފަރާތުން ހުށަހަޅައިފިނަމަ ކަންކުރަންޖެހޭ ގޮތެވެ. އެކަން ކުރަންޖެހޭގޮތެއްކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތް ގޮތަކީ އެ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް އިތުރަށް ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ ކުރިން އެ ހުށަހެޅުމާމެދު ފަނޑިޔާރު ގޮތެއް ނިންމުމެވެ.

127ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ހެކި ހުށަހެޅުމާ ބެހޭގޮތުން ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ އެ ޤާނޫނުގެ 83 ވަނަ މާއްދާގައްޔާއި 145 ވަނަ މާއްދާގައިކަމަށްވާއިރު، ދައުލަތުން އެ ބުނާފަދަ ހެއްކެއް ހުށަހަޅާނެ އިޖުރާއަތެއް މުޅި ޤާނޫނުގައިވެސް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތަތީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހެކިބަލައިގަތް ގަތުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 83 ވަނަ މާއްދާ (ހ) އާއި 145 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުނުވާނެ ހަމައެއް އޮތްކަމަކަށް އަހުރެން ނުދެކެމެވެ. ސަބަބަކީ، ހެކި ހުށަހެޅުމާއި ބަލައިގަތުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ވަކި އިޖުރާއަތެއް ޤާނޫނުގެ ބުނެވިދިޔަ މާއްދާތަކުގައި ލިޔެ ބަޔާންކުރެވިފައި އޮއްވައި އެ އިޖުރާއަތުގައި ނެތްގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ސީދާ ނަތީޖާއަކަށްވާނީ އެ މާއްދާތަކާ ޚިލާފުވުންކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭތީއެވެ.

128ދައުލަތުން މި މައްސަލައިގައި ބަޔާންކުރާފަދަ ހެއްކެއް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅައި ބަލައިގަތުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އިޖުރާއަތެއް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާއި އެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންވެފައިނުވކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުންވެސާ ފާހަގަކުރެއެވެ.

129އެހެންކަމުން، އެ ހެކިތަކަކީ އައު ހެކިތަކެއްކަމަށް ބަހުސްގެ ބޭނުމަށް ބެލިނަމަވެސް، ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ހެކިތައް ދަށުކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރަށް ބަލައިގަނެވޭނެ ގޮތަކީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 151 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައިވާ ގޮތުގެ މަތިންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާކަން

130ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 151 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން 151. (ނ) މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް އަލުން ނިންމުން ހުޅުވާލެވޭނީ، އެ މައްސަލައަކާ ގުޅޭގޮތުން ކުރިން ލިބިފައިނުވާ އާ ހެކި ލިބިފައިވާ ޙާލަތުގައި، އަދި އެ ހެކި ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމަކީ ޢަދުލުއިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތެއްގައެވެ."

131ރިބަޓަލް އެވިޑެންސް އާއި ވިޓްނެސް ކްރެޑިބިލިޓީ އިމްޕީޗްކުރުމަށް ހެކި ހުށަހަޅާނެ އިޖުރާއަތެއް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި އަދި އޭރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދިޔަ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންވެފައި ނެތްނަމަވެސް، އިންސާފަށްޓަކައި އެ ހެކިތައް ބަލައިގަންނަން ފަނޑިޔާރަށް ލިބޭ އިޚްތިޔާރީ ބާރުގާ ދަށުން ގޮތް ނިންމާ ޙާލަތުގައިވެސް، ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތް ނިންމުމުގައި ޢަމަލުކުރާ ޢާންމު އުޞޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭނެކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ. ނަމަވެސް، ދައުލަތުން ހާމަކުރި "ސަރޕްރައިސް" ހެކިތައް ބަލައިގަތުމުގައި ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، އެ ފުރުޞތުންވެސަ ޔޫސުފް ނަޢީމް މަޙްރޫމްކުރުންކަން އެނގެއެވެ.

132ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ތައުނުކުރާނެ ފުރުޞަތު ޚަޞްމުންގެ ކިބައިން ބީވެއްޖެނަމަ، ޤާނޫނީ އިޖުރާއަތުގެ އިންސާފުވެރިކަމާމެދު ކަންބޮޑުވުންތައް އުފެދޭނެކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ.

133ޤާނޫނީ އެހެން ނިޒާމުތަކެކޭ އެއްފަދައިން މި ރާއްޖޭގައިވެސް އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއްގެ ޙައްޤު ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާއިން ކަށަވަރުކޮށްދީފައިވާކަން އެނގެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޚަޞްމުން ހެކި ހުށަހެޅުމާއި އިދިކޮޅު ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ހެކިތަކަށް ތައުނުކުރުމުގެ ޙައްޤުވެސް ހިމެނޭނެކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ. އެ ޙައްޤަށް އަރައިގަނެ، އެ ޙައްޤު ނިގުޅައިގަތުމަކީ ޑިއު ޕްރޮސެސްއާ ކަނޑައެޅިގެން ޚިލާފުކަމެއްކަމަށް އަހުރެންނަށް ބެލެވެއެވެ.

134އަހުރެންގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލައަށް ބަލާއިރު، ދައުލަތުން ހުށަހެޅި "ސަރޕްރައިސް" ހެކިތަކަށް ތައުނުކޮށް ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނުޙައްޤުން ނިގުޅައިގަނެފައިވކަނާ ދިމާއަށް ފެންނަން އޮތަތީ އެއީ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހެއް ކަމުގައި އަހުރެން ފާހަގަކުރަމެވެ.

135އިންސާފު ޤާއިމު ކުރުމުގެ މަތިވެރި މަޤްޞަދުގައި ދިފާޢީ ހެކިންގެ ހެކިބަސް ޑިސްކްރެޑިޓްކުރުމަށް އާ ހެއްކަށް ފުރުޞަތު ދިނުމަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމި ނިންމުމަށް ބަލާއިރު:

1.135.އެ ނިންމުން ބިނާކުރި ޞައްޙަ ޤާނޫނީ އަސާސެއް އޮތްކަން އެނގެން ނެތްކަމާއި،

2.135.އެ ނިންމުން އިޖުރާއީ އިންސާފުވެރިކަމާއެކު ނިންމާފައި އޮތްކަން އެނގެން ނެތްކަމާއި،

3.135.އެ ނިންމުން ނިންމުމުގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ޙައްޤަކަށް އަސަރުކުރާނެތޯ ބަލާފައި އޮތްކަން އެނގެން ނެތްކަމާއި،

4.135.އެ ނިންމުމަކީ އެފަދަ މައްސަލަތަކުގައި ކުރިންވެސް ކޯޓުތަކުން ޢަމަލުކުރަމުންދާ ގޮތްބަލައި އެގޮތުގެ މައްޗަށް ނިންމި ނިންމުމެއްކަން އެނގެން ނެތްކަމާއި، އަދި

5.135.އެ ނިންމުމަކީ ދައުލަތުން ހުށަހެޅި އައު ހެކިތައް ބަލައިގަންނަންޖެހފަދޭ ޙާލަތެއް ހަމަ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ވުޖޫދުވެފައިވާކަން ވާޤިޢީ ގޮތުން ކަށަވަރުކުރުމަށްފަހު ނިންމި ނިންމުމެއްކަން އެނގެން ނެތްކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

136ޖުމްލަކޮށް އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާއަށް ނަޒަރުކުރާއިރު، އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާއަކީ، ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޝަރީޢަތް ހިންގުމުގައި އިޖުރާއީ ގޯހެއް ހަދާފައިވާކަމަށް ބުނެ، އެކަމަށް ޙައްލެއް ހޯދުމަށްޓަކައި ހުށަހެޅި ނުކުތާއެއްކަން އެނގެއެވެ. މި ނުކުތާގެ އަސާސަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކޮށްފައިވާކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކުރާ ބުނުމެއްކަން އެނގެއެވެ.

137ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން، މި ކޯޓުގައި ދަށު ކޯޓުގެ ޙުކުމާމެދު ސުވާލުއުފައްދަނީ، ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތްކަމަށް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މާއްދާއެއް ބޭނުންކޮށްގެން، "ސަޕްރައިޒް އެވިޑެންސް" ތަޢާރަފުކުރުމުގެ ހުއްދަދީ، އެ ހެކިތައް ބަލައިގަނެ، އެ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގައި ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ގޯސް ހަދާފައިވާކަމަށް ބުނެކަން އެނގެއެވެ.

138ޝަރީޢަތް ހިންގުމުގައި، ގުޅުމެއް ނެތް މާއްދާއެއްގެ ދަށުން ހެކި ބަލައިގަނެ، ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ގޯހެއް ހަދާފައިވާކަން ފެންނަން ނެތްކަމަށް ބުނެވިދާނެ ޖާގައެއް ނުވަތަ ހަމައެއް މި މައްސަލައިގައި އޮތްކަމަކަށް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ. ސަބަބަކީ، ޢަދުލު އިނޞް ފ ޤާއިމކުރުމުގައި، ޝަރުޢީ އިޚްތިޔާރު މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރިނަމަވެސް، ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ އިޖުރާއަތުގެ އުޞޫލުތައް ތަޖާހުލުކުރެވޭ މިންވަރަށް އެ އިޚްތިޔާރު ފުޅާވެގެންވާނެކަމަށް އަހުރެންނަށް ބުރަ ނުވެވޭތީއެވެ.

139މި މައްސަލއަ ގައި ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ވަނީ، ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމި އޮތްކަމަށް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ރިބަޓަލް އެވިޑެންސްގެ ގޮތުގައި ހެކިތަކެއް ބަލައިގަނެފައިކަން އެނގެއެވެ. އަދިއެގޮތަށް އެކަން ކޮށްފައިވަނީ އެ މާއްދާއަކީ އެފަދަ ހެއްކެއް ބަލައިގަތުމާ ގުޅޭ މާއްދާއެއްކަމަށް ޤަބޫލުކޮށްގެންކަން އެނގެއެވެ.

140އަހުރެންނަށް ޤަބޫލުކުރެވޭގޮތުގައި ޤާނޫނީ ނިޒާމުގެ ނަޒާޙަތްތެރިކަން ބިނާވެފައި އޮންނަނީ އިޖުރާއަތުގެ އުޞޫލުތަކަށް ފުރިހަމައަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ. އަހުރެންނަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ގޮތުގައި، ހަމަ ޔަޤީނުންވެސް، އިންސާފުވެރިކަމާއި ޢަދުލުވެރިކަން ޤާއިމުކުރެވޭނީ ޤާނޫނުން ކަނޑައަޅާފައިވާ އޮނިގަނޑުގެ ތެރެއިން ޝަރީޢަތްތައް ކުރިއަށް ގެންގޮސްގެންނެވެ. އަހުރެންނަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ގޮތުގައި، ޤާއިމުކުރެވިފައިވާ އިޖުރާއަތްތަކުން އެއްކިބާވުމަކީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޙައްޤަކަށް އަރައިގަތުމުގެ އިތުރުން މުޅި ޤާނޫނީ ނިޒާމުގެ އިތުބާރުވެސް ގެއްލޭނެކަމެކެވެ. އަހުރެންނަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ގޮތުގައި، ޢަދުލުވެރި އަދި އިންސާފވެރު ޝަރުޢީ ނިޒާމެއްގައި ޤާއިމުކުރެވިފައިވާ އިޖުރާއަތުގެ އުޞޫލުތަކަށް ޢަމަލުކުރުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭނެކަމެކެވެ.

141އަހުރެންގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާފައިވާގޮތަށް ބަލާއިރު، ޤާނޫނުގައި ނެތަ އިޖުރާއަތެއް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އީޖާދުކޮށް މި މައްސަލައަށް ތަޠުބީޤުކުރުމުގެ ސަބަބުން ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ލިބުމުގެ ޙައްޤަށް ހުރަސް އެޅިފައިވާކަން އެނގެއެވެ. އެކަމުގެ ތަފުސީ ލ ކުރިން ބަޔާންކުރެވިފައިވާތީ މި ނުކުތާގައި އެކަންކަން އަލުން ތަކުރާރުކުރާކަށް ނެތީމެވެ.

142އަހުރެން ގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލއަ ގައި ކަން ހިނގާފައިވާގޮތަށް ބަލާއިރު، ދައުލަތުން ހުށަހެޅި "ސަޕްރައިސް" ހެކިތއަ ބަލައިގަނެ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކޮށްފައިވާގޮތުގެ ސަބަބުން އިންސާފަށް މަގުފަހިވެގެން ދާނެކަމަކަށް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ. އެ ޢަމަލުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން އިންސާފު ޤާއިމުކުރެވިދާނެކަމަކަށްވެސް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ. އެ ޢަމަލުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން އިންސާފު ޤާއިމުކުރެވިފައިވާކަން ފެންނަން އޮތްކަމަށް ބުނެވިދާނެކަމަކަށވްސް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ. އަދި އެ ޢަމަލުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން އިންސާފު ޤާއިމުކުރެވިފައިވާ ކަމުގެ އިހުސާސްކުރެވޭނެކަމަށް ބުނެވިދާނެކަމަކަށްވެސް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ.

143އެއާ މުޅިން ޚިލާފަށް އަހުރެންނަށް ބެލެވެނީ، އެ ޢަމަލުކުރިގޮތުގެ ސަބަބުން މަގފު ހިވެގެނަ ދާނީ ބޭއިންސާފަށް ކަމަށެވެ. އަހުރެންނަށް ބެލެވެނީ އެ ޢަމަލުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން ޤާއިމުވގެންދާނެ ބޭއިންސާފުކަމަށެވެ. އަހުރެންނަށް ބެލެވެނީ އެ ޢަމަލުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން ފެންނަން އޮތީ ބޭއިންސާފުކަމަށެވެ. އަދި އަހުރެންނަށް ބެލެވެނީ އެ ޢަމަލުކުރި ގޮތުގެ ސަބަބުން އިހުސާސްވާނީ ބޭއިންސާފުކަމަށެވެ.

144ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ދައުލަތުން 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ހާމަކުރި "ސަރޕްރައިސް" ހެކިތައް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަތްގަތުމެވެ. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، އެ "ސަރޕްރައިސް" ހެކިތައް ބަލައިގަތުމުގައި ގުޅުންނެތް ޤާނޫނީ މާއްދާތަކަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމެވެ. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް އެ ހެކިތަކާމެދު ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހަޅަން ފުރުޞަތު ދިނުމެއްނެތި، އެ ހެކިތައް ބަލައިގަތުމަށް ނިންމުމެވެ. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، އެ ހެކިތައް ބަލައިގަނެ، ގޯސް އިޖުރާއަތަކުން އެ ހެކިތަކާމެދު ޢަމަލުކުރިކުރުމެވެ. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، އެ ހެކިތައް ހިމެނޭގޮތުން، ހެކި ވަޒަންކޮށް ބުރަދަންދީގެން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުމެވެ. ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ފައިސާ ދިނީ، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫ މަގު ފަރާތުން ވ.އާރަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮތް ކުންފުންޏަކަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި ކަމަށް ދައުލަތުން ދަޢުވާކޮށްފައިވީހިނދު، އެ ޢަމަލުގެ މައްޗަށް ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ، ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ދިނުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވފަދައިނާ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ "ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން" ނުވަތަ "ރަސްމީ ވާޖިބު" ގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެއްކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ޤަބޫލުކުރެވެންޖެހޭ ސަބަބެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ ގޮތުގެ މަތިން ދައުލަތަށް ސާބިތުކޮށް ނުދެވޭ ޙާލަތުގައިކަމަށް ބުނާ ބުނުން

145ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ހިމެނޭކަމެއްކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ގެ (i) އާއި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެ މަތިން ދައުލަތަށް ސާބިތުކޮށްދެވިފައިނުވަނީސް، ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުންކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

146ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ހިމެނޭކަމެއްކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ޤަބޫލުކުރެވެންޖެހޭ ސަބަބެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9، މި ރައުޔުގައި، "ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު" ކަމަށް މީގެފަހުން ބަޔާންކޮށްފައިވާނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 އާ ހަވާލާދީއެވެ. ގޮތުގެ މަތިން ދައުލަތަށް ސާބިތުކޮށް ދެވިފައިނުވަނީސް، ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުންކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

147ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ފައިސާ ދިނީ، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމގު ފަރާތުން ވ.އާރަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮތް ކުންފުންޏަކަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައިކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ދަޢުވާކޮށްފައިވާކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

148އެހެންކަމުން، ހަމަ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް، ދައުލަތުން ދަޢުވާކޮށްފައި އޮތީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އެ ބުނާފަދައިންކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ބެލުން މުހިންމު ކަމުގައި އަހުރެން ދެކެމެވެ. ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ އެ ބުނުމުގެ ޞައްޙަކަން ކަށަވަރުކުރެވޭނީ ދައުލަތުން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށްކުރި ދަޢުވާއަކީ ކޮބައިކަން ބަލައިގެން ކަމުގައި އަހުރެން ދެކެމެވެ.

149އެގޮތުން، ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމަށް ބަލާއިރު، އެ ފޯމުގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުރާ ދަޢުވާކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ: "ޔޫސުފް ނަޢީމް، މޯލްޑިވްސް މާރކެޓިންގ އެންޑް ޕަބްލިކް ރިލޭޝަންސް ކޯޕަރޭޝަން (އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ) މެދުވެރިކޮށް ޓޫރިސްޓް ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި މީނާގެ ޙިއްޞާ އޮންނަ ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި، އެއިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރި، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް 15 ސެޕްޓެމްބަރ 2015 ދުވަހު މީނާގެ ނަމުގައި ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސްގައި ހުޅުވާފައިވާ ނަންބަރު: 7704257481102 އެކައުންޓުގެ ނަންބަރު 0000176 ޗެކުން US$1,000,000.00 (އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު) ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި ދީފައިވާތީ" މިފަދައިންކަން އެނގެއެވެ.

150އެހެން ކަމުން، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ފައިސާ ދިނީ، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމގް ފަރާތުން ވ.އާރަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮތް ކުންފުންޏަކަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައިކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ދަޢުވާކޮށްފައިވާކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނާ ބުނުމަކީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުރާ ދަޢުވާގެ ޢިބާރާތުން ފެންނަން އޮތް ގޮތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބުނާ ބުނުމެއްކަމުގައި އަހުރެންނަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

151ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ފައިސާ ދިނީ، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމގް ފަރާތުން ވ.އާރަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮތް ކުންފުންޏަކަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައިކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ދަޢުވާކުރުމުން، އެ ޢަމަލުގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވާކަމަށް ދަށު ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާކަން އެ ޙުކުމުން އެނގެއެވެ.

152ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "ރިޝްވަތު (ށ) އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، އަންނަނިވި ޢަމަލު ކުރާ މީހާ، އެކުރަނީ ކުށެކެވެ: ދިނުމަށް ހުށަހެޅުން (1) އެނގިހުރެ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކަށް މަންފާއެއް ދިނުން ނުވަތަ ދިނުމަށް ހުށަހެޅުން. (2) އެ މަންފާއަކީ، ޤާނޫނުގައި ހުއްދަކޮށްފައިނުވާ އަދި އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ މުޤާބިލުގައި އޮތް އެއްޗަކަށްވުން: (i) ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަން ޖެހިފައިވާ ވާޖިބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް އެއްބަސްވުމުގެ ގޮތުން؛ (ii) ތިމާ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ކުރުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލުމުގެ ގޮތުން."

153ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "މާނަކުރުން (ނ) "ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކު، ރަސްމީ ގޮތުން އަދާކުރަން ޖެހޭ ދައުލަތުގެ ވާޖިބެއްގެ ދަށުން ކުރާ ކަންކަމަށާއި ނުކޮށް ދޫކޮށްލާ ކަންކަމަށެވެ. ނުވަތަ ވަކި މީހަކަށް ނުވަތަ ވަކި ބަޔަކަށް މަންފާއެއް ދިނުމަށް ނުވަތަ ނުދިނުމަށް ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކަށު، ލިބިދޭ ބާރުގެ ބޭނުންކުރުމަށާއި ބޭނުންނުކުރުމަށެވެ."

154ވ.އާރަށް ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައި ދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން ކުރި ކޮންމެ ޢަމަލަކީ ދަޢުވާގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ޢަމަލެއްކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވެއެވެ. އެގޮތުން، ވ.އާރަށް ޓޫރިޒަމް ތަރައްޤީކުރާނެ ސަރަޙއްދެއްގަ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުމަކީ ވ.އާރަށް ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ފުރަތަމަ ޢަމަލުކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެއެވެ.

155އަދި ދެވަނަ ޢަމަލަކީ ވ.އާރަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މަސްލަޙަތު އޮންނަ ކުންފުންޏަށް ކުއްޔަށް ދިނުމަށް އޭރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނައިބު އަދި ޓޫރިޒަމް މިނިސްޓްރީ ހިންގުމާ ހަވާލުވެހުރި އަޙްމަދު އަދީބަށް އަންގައި، އެ މުޢާމަލާތް އެގޮތަށް ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުގެ ނުފޫޒު ބޭނުންކުރުންކަމަށް ބުނެފައިވެއެވެ.

156ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ޢަބްދު ﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ފައިސާ ދިން ދިނުމުގެ މައްޗަށް (އެ ޢަމަލުގެ މައްޗަށް) ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ، ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ކުއްޔަށް ދިނުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ "ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން" ނުވަތަ "ރަސްމީ ވާޖިބު" ގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭކަމެއްކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ޤަބޫލުކުރެވެންޖެހޭ ސަބަބެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ގެ (i) އާއި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެ މަތިން ދައުލަތަށް ސާބިތުކޮށް ނުދވެ ޙާލަތުގައިކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފުގައި ބުނެފައިވެއެވެ.

157އަދި ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ ބޭނުމަށް، ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތު މާނަކުރާއިރު، ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފކަ އޭނާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތނު އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބުގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭކަމެއް ކުރުމަށް އެއްޗެއް ދިނުމަކީ، އެ ކުށުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ޢަމަލެއް ނޫންކަމަށާއި އެފަދަ ކަމަކާ ގުޅިގެން ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާއެއް ނުކުރެވޭނެކަމަށްވެސް ބުނެފައިވެއެވެ.

158އަދި އެ ކުށުގެ މަޢުނަވީ ރުކުން ކަމުގައިވާ "އެނގިހުރުން" މި ރުކުން ކުށުގެ ހުރިހާ މާއްދީ ރުކުނެއްގެ މައްޗަށް ތަޠުބީޤުވާނެކަމަށް ބުނެ، އެކަން ޔޫސުފް ނަޢީމް ފާހަގަކޮށްފައިވާކަން އެނގެއެވެ. އަދި މަޢުނަވީ ރުކުނާގުޅިގެން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވާ އިސްވެދިޔަ ބުނުމަށް ދައުލަތުން އިންކާރުކޮށް ބަހުސެއް ހުށަހަޅާފައި ނެތްކަންވެސް އެނގެއެވެ.

159ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑްއަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ދިނުމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭކަމެއްކަމަށް ނުވާތީ، އަދި އެކަން ކުރުމަކީ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބުގެ ތެރޭގައި ހިމެނިފައިވާކަމެއްކަމަށް ދޭހަކޮށްދޭ އުޞޫލެއް ނުވަތަ ޢަމަލުކުރާ ގޮތެއް ފެންނަން ނެތަތީ، ދައުލަތުން އިޝާރާތްކޮށްފައިވާ ދައުލަތުގެ އެ މުވައްޒަފުގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބުގެ ތެރެއިން ކުރާ ޢަމަލެއް ނެތް މައްސަލައެއްގައި ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 051 ވަނަ މާއްދގާ (ށ) ގައިވާ މައިގަނޑު އެއް ޢުންޞުރު ސާބިތުނުވާކަމަށް ބަލަންޖެހޭކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެ އެކަން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

160ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ކުށުގެ ޢުނޞް ރުތަކު ގުޅިގެން މި ކޯޓުގައި މި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަންކަން ދަށު ކޯޓުގައިވެސް ފާހަގަކޮށްފައިވާނެކަމަށް ބުނެއެވެ. މި ނުކުތާގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރާ ކަންކަމަކީ ދަށު ކޯޓުގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިނުވާ އައު ކަންތައްތަކެއްކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުންވެސް އެކަމަށް އިންކާރުކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ.

161ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނފަދައިނާ އެކަންކަން ހަމަ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ދަށު ކޯޓުގައިވެސް ފާހަގަކޮށްފައިވޭތޯ މި ކޯޓުން ބެލި ބެލުމުން 2022 ނޮވނެ ބަރް 30 ގައި ދަށު ކޯޓުގައި ބޭއްވުނު ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގއަ އެކަންކަން އެގޮތަށް ފާހަގަކޮށްފައިވާކަންވެސް އެނގެއެވެ. އޭގެ އިތުރުން، ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ 36 ވަނަ ނަންބަރުންވެސް އެކަން އެނގެންއޮވެއެވެ.

162އެހެންކަމުން، ދެން އުފެދޭ ސުވާލަކީ އެކަންކަމާމެދު ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމާފައި އޮތް ނިންމުމަކީ ކޮބައިތޯ އޮތް ސުވާލެވެ. މި ސުވާލުގެ ޖަވާބު ހޯދުމަށް ކުށުގެ ޢންޞު ރުތަކު ގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަންކަން އަހުރެން ބެލީމެވެ.

163އަހުރެން ބެލި ބެލުމުން އަހުރެންނަށް ފެނުނީ ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި "ކުށުގެ އުންސުރުތައް" މި އަރިމަތީ ސުރުހީގެ ދަށުން އެ ރިޕޯޓުގެ 127 ވަނަ ނަންބަރުން 144 ވަނަ ނަންބަރުގެ ނިޔަލަށް ނުކުތާތަކެއް ފާހަގަކޮށްފައި އޮތް ތަނެވެ.

164ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ 127 ވަނަ ނަންބަރުގައި ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ ޢުނޞް ރުތައުކަމަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ : "127 މި މައްސަލާގައި ދައުލަތުން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ދަޢުވާކޮށްފައިވާ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510ވަނަ މާއްދާއަށް ބަލާއިރު، ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށުގެ އުންސުރުތަކަކީ:

(ހ) ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކަށް މަންފާއެއް ދިނުން ނުވަތަ ދިނުމަށް ހުށަހެޅުން،

(ށ) އެ މަންފާއަކީ ޤާނޫނުގައި ހުއްދަކޮށްފައިނުވާ މަންފާއަކަށް ވުން،

(ނ) އެ މަންފާއަކީ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް އެއްބަސްވުމުގެ ގޮތުން ދިން މަންފާއަކަށް ވުން،

(ރ) އެނގިހުރުން މިއެވެ." މިފަދައިންކަމެވެ.

165ކުށުގެ ޢންޞުރުތަކު ގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ 128 ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، "ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފު" ކަމަށް ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 533 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޢިބާރާތާއި ކުށުގެ ޢަމަލު ހިނގިއިރު ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރި ފަރާތްކމާމެދަ ދެބަސްވުމެއް ނެތްކަމަށެވެ.

166ކުށުގެ ޢންޞުރުތަކު ގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ 129 ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގައި "މަންފާ" މި ލަފުޒަށް ދީފައިވާ މާނައެވެ.

167ކުށުގެ ޢުންޞުރުތަކާ ގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ 130 ވަނަ ނަންބަރުން ފެށިގެން 142 ވަނަ ނަންބރުގަ ނިޔަލަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމް ޖަމާކުރި އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަކީ ޤާނޫނު ހުއްދަ ނުކުރާ މަންފާއެއްކަން އެނގެން އޮންނަކަމަށާއި ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރަށް އެގޮތަށް ޤަބޫލުކުރެވުނު ސަބަބުތަކެވެ. އޭގެއިތުރުން، ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ ދަށު ކޯޓުގައި ދަޢުވާރައްދުވި ފަރާތުން އެ ފައިސއަކާ ޑޮލަރު މާރުކުރުމުގެ މުޢާމަލާތެއްކަމަށް ބުނެ ނެގި ދިފާޢު ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުނުކުރެވުނު ސަބަބުތަކެވެ.

168ކުށުގެ ޢުންޞުރުތަކާ ގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ 143 ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމް ދިން އަދި ޢަބްދު ﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމުގެ މިލްކިއްޔާތަށް އިތުރުވި އެއް މިލިއަން ޑޮލަރަކީ ޤާނޫނު ހުއްދަނުކުރާ މަންފާއެއްކަން އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއް ނެތް މިންވަރަށް އެނގެން އޮތުމުން ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމް އެއް މިލިއަން ޑޮލަރު ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި ދިންކަން ހެކި ޤަރީނާތަކުން އެނގެން އޮންނަކަމަށ ބަޔާންކޮށްފައި އޮތް އޮތުމެވެ.

169ކުށުގެ ޢންޞުރުތަކު ގުޅިގެން ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ 144 ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، މި މައްސަލައިގައި ޔޫސުފް ނަޢީމް ކޮށްފައިވާ އެންމެހައި މުޢާމަލާތްތަކަށް ޝަރީޢަތުން ނަޒަރުކުރާއިރު ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ކިބައިގައި ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ޢަމަލުކުރުމުގެ ނުނިޔަތެއް އޮތްކަމަށް ހެކި ޤަރީނާތަކުން ސާބިތުވާކަން ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވެން އޮންނަކަމަށެވެ.

170ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢތަ ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި "ކުށުގެ އުންސުރުތައް " މިހެން ލިޔެފައި އޮތް އަރިމަތީ ސުރުހީގެ ދަށުގައި ލިޔެފައިވާ 17 (ސަތާރަ) ނުކުތާއިން ކުރެ އެއްވެސް ނުކުތާއެއްގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަކުރިކަމަށް ބުނާ އަދި ފާހަގަކުރިކަން ބަޔާންތަކުން ފެންނަންއޮތް ނުކުތާތަކާމެދު ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމި ނިންމުމެއް ފެންނަން ނެތްކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. އެހެން ޢިބާރާތަކުން ބުނާނަމަ، އެ މަންފާއަކީ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް އެއްބަސްވުމުގެ ގޮތުން ދިން މަންފއެއްކަމަށާ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމީ ކީއްވެކަމެއް އެ ޙުކުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައެއްނުވެއެވެ.

171ދަށު ކޯޓުގެ ޙުކުމުގައި އެކަން ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްނަމަވެސް، ދައުލަތުގެ ކުންފުންޏަކުން ރަށެއް ކުއްޔަށް ދޭއިރު، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތު އެކަމުގައި އޮންނާނެކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 106 ވަނަ މާއްދާ، 112 ވަނަ މާއްދާ، 117 ވަނަ މާއްދާ، 129 ވަނަ މާއްދާ އަދި 132 ވަނަ މާއްދާ ފާހަގަކޮށް، އެ މާއްދާތަކަށް ޖުމްލަކޮށް ބަލާއިރު، ދައުލަތަށް ކުރެވޭ ދޭހައަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމު އަދާކުރާ މީހަކާ ގުޅޭގޮތުން ރަށެއް ކުއްޔަށް ދިނުމުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތު އޮންނާނެކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްފަދަ މީހަކަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނެކަމަށް ބުނެ މި ކޯޓުގައި ވަކާލާތުކޮށްފައިވާކަން އެނގެއެވެ. ނަމަވެސް، ދައުލތުގަ މި ވާހަކަތަކަކީ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ގޮތެއް ނިންމާފައިނެތްކަމެއްގެ ދިފާޢުގައި ފާހަގަކުރާ ކަންތައްތަކެއްކަން އެނގެއެވެ.

172ދައުލަތުން ފާހަގަކުރި ބުނެވިދިޔަ ނުކުތާގެ ރައްދުގައި، ދައުލަތުގެ ކުންފުންޏަކުން ރަށެއް ކުއްޔަށް ދޫކުރާއިރު، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް މަތިކޮށްފައި އޮތް ދުސްތޫރީ ޒިންމާތަކަށް ބަލައި، ރަށެއް ކުއްޔަށް ދޫކުރުމުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބެއް އެކަމުގައި އޮންނާނެކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ތަސައްވުރުކުރެވޭނެކަމާމެދު ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ސުވާލުއުފައްދާފައިވާކަން އެނގެއެވެ.

173ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ގެ (i) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ (ށ) (2) މި ޤާނޫނުގައިކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާހާހިނދަކު، މައްޗަށް އޮތް ޒިންމާ އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމުގެ ޒިންމާ،ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އުފުލަންވާނެއެވެ. (i) އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ޝައްކެއްނެތް މިންވަރަށް ކުށުގެ އެންމެހައި ރުކުންތައް ސާބިތުކޮށްދިނުން ؛"

174ޕްރިސިޑެންސް 6އެހެންކަމުން، ބުނެވިދިޔަ މާއްދާއިން އެނގެނީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އުފުލާފައިވާ ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ޝައްކެއްނެތް މިންވަރަށް ކުށުގެ އެންމެހއަ ރުކުންތައް ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެކަމެވެ. އަދި އެ ކުށުގެ އެންމެހައި ރުކުންތައް ބުނެވިދިޔަ މިންގަނޑުން ސާބިތުކޮށްދިނުމަކީ ދައުލަތުގެ ޒިންމާއެއްކަން އެނގެއެވެ. އޭގެ އިތުރުން، ބުނެވިދިޔަ ޒިންމާ ދައުލަތަށް އަދާނުކުރެވިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެކަމެއް ކަނޑައެޅިގެންދާނީ ދައުލަތާ ދެކޮޅަށްކަންވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުން އެނގެއެވެ. ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 ގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރު

175ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "ކުށެއް ކުރިކަމުގެ 51. (އ) އެ މީހަކު ކުށެއްކޮށްފިކަން، އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ޝައްކެއްނެތި، ދަޢުވާ އުފުލިފައިވާ ޝަރީޢަތުގައި ސާބިތުނުކުރެވޭނަމަ އެމީހަކީ ކުށެއް ނެތް މީހަކު ކަމުގައި ބެލުމުގެ މީހުންގެ ޙައްޤުތައް ޙައްޤު ލިބިގެންވެއެވެ."

176ޕްރިސިޑެންސް 8ވަކި ސަރަޙައްދަކީ ޓޫރިޒަމް ބޭނުމަށް ބޭނުންކުރާނެ ސަރީހަ އްދެއްކަނަ ކަނޑައެޅުމާއި، އަދި އެގޮތުން ކަނޑައެޅޭ ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ދޫކުރުމަކީ ތަފާތު ދެ ނިންމުމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވާ، އަދި ތަފާތު ދެފަރާތަކުން ނިންމާ ނިންމުމެއްކަމުގައިވާއިރު، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރާ ނުކުތާއާމެދު ދަށު މަރުޙަލާގައި އެކަމާމެދު ގޮތެއް ނިންމާފައި ނެތްކަން އެނގެއެވެ. ނަމަވެސް، އެ ނުކުތާއަކީ ކުށުގެ ޢުންޞުރުތަކާ ގުޅުވައިގެން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ނުކުތާއަކަށް ވާއިރު، އެ ނުކުތާއަކީ އެއާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމެއްނެތި ތަޖާހުލުކޮށްލެވިދާނެ ނުކުތާއެއްކަމަށް އަހުރެންނަކަށް ޤަބޫލެއްނުކުރެވެއެވެ.

177ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު އެނގެން އޮތީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އެ ނުކުތާ އެގޮތަށް ފާހަގަކުރިކަމެވެ. ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު އެނގެން އޮތީ، އެ ނުކުތާ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރިނަމަވެސް، އެ ނުކުތާއާމެދު ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ގޮތެއް ނިންމާފައި ނެތްކަމެވެ. އަދި ދައުލަތުގެ ބަހުންވެސް އެނގެން އޮތީ، އެ ރިޕޯޓްގައި ކުށުގެ އެ ޢުނޞްރާމެދު ގޮތެއް ނިންމާފައިނެތްކަމެވެ.

178ކުށެއްގެ ޢު ނޞްރުތަކަށް ބަލާއިރު، ޢާންމުގޮތެއްގައި، ކުށެއްގެ ޢުންޞުރުތަކުގެ ތެރޭގައި މައިގަނޑު ދެބައެއް ހިމެނޭކަން އެނގެއެވެ. އެއީ އެ ކުށެއްގެ މާއްދީ ރުކުނާއި މަޢުނަވީ ރުކުނެވެ. އެހެން ޢިބާރާތަކުން ބުނާނަމަ އެއީ، އެ ކުށެއްގެ އެކްޓަސް ރިއަސެ އާއި މެންސް ރިއާއެވެ. 13 ނޮވެންބަރު 2023 ގައި މި ކޯޓުގައި ބޭއްވުނު ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިސް

179ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ދައުލަތުން އުފުލާފައިވާ ދަޢުވާއަށް ބަލާއިރު، އޭނާގެ މައްޗަށް ދަޢުވާ އުފުލާފައިވާ ކުށަކީ މާއްދީ ރުކުނާއި މަޢުނަވީ ރުކުންވެސް ހިމެނޭ ޒާތުގެ ކުށެއްކަން އެނގެއެވެ. އެ ކުށުގެ މަޢުނަވީ ރުކުނަށް ބަލާއިރު، އެ ކުށުގެ މަޢުވަނީ ރުކުނަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ "އެނގިހުރެ" އެ ކުށުގެ ޢަމަލުކުރުންކަން އެނގެއެވެ.

180އެހެންކަމުން، ދައުލަތުން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ ސާބިތުކޮށްދިނުމުގައި އެ ކުށުގެ ޢަމަލުފުރިހަމަވާކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމާއެކު އެ ކުށުގެ މަޢުނަވީ ރުކުންވެސް ފުރިހަމަވާކަން ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެއެވެ. އެގޮތުން، އެ ކުށުގެ ޢަމަލު ޔޫސުފް ނަޢީމް ހިންގާފައިވަނީ އޭނާއަށް އެކަން އެނގިހުރެކަން ދައުލަތުން ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެކަމަށް އަހުރެންދެކެމެވެ.

181ޕްރިސިޑެންސް 7ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ތަޖުރީމްކޮށްފައިވާ ކުށުގެ ޢަމަލަކީ ކޮބައިތޯ ބަލާއިރު، އެ ކުށުގެ ޢަމަލަކީ އެނގިހުރެ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފު ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަން ޖެހިފައިވާ ވާޖިބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް އެއްބަސްވުމުގެ ގޮތުން އެކަމުގެ މުޤާބިލުގައި ހުއްދަނޫން މަންފާއެއް ދައުލަތުގެ އެ މުވައްޒަފަށް ދިނުން ނުވަތަ ދިނުމަށް ހުށަހެޅުންކަން އެނގެއެވެ. މިގޮތުން، އެ މުވައްޒަފަށް ސީދާކޮށް ދެވޭ މަންފާ އާއި ނުސީދާކޮށް، މިސާލަކަށް އޭނާގް ޢާއިލާގެ މެންބަރަކު މެދުވެރިކޮށް، ދެވޭ މަންފާވެސް ކުށުގެ މި ޢަމަލުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭނެކަން އެނގެއެވެ. އެހެން ޢިބާރާތަކުން ބުނާނަމަ، މި މާއްދާއިން ތަޖުރީމްކޮށްފައިވާ ކުށުގެ ޢަމަލަކީ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކު ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ގޮތުން އެކަމަށް އަމިއްލަ އަގެއް ދެއްކުން ނުވަތަ އަމިއްލަ އަގެއް ދެއްކުމަށް ހުށަހެޅުންކަމުގައި ބުނެވިދާނެއެވެ. Robinson, P. H. (2006). Final report of the Maldivian penal law & sentencing codification project: text of draft code (volume 1) and official commentary (volume 2). Paul H. Robinson and the University of Pennsylvania Criminal Law Research Group, FINAL REPORT OF THE MALDIVIAN PENAL LAW & SENTENCING CODIFICATION PROJECT: TEXT OF DRAFT CODE, 1, 09-38.

182ޔޫސުފް ނަޢީމް، މޯލްޑިވްސް މާރކެޓިންގ އެންޑް ޕަބްލިކް ރިލޭޝަންސް ކޯޕަރޭޝަން (އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ) މެދުވެރިކޮށް ޓޫރިސްޓް ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި އޭނާގެ ހިއްސާ އޮންނަ ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި، އެއިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރި، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް 15 ސެޕްޓެންބަރު 2015 ދުވަހު އޭނާގެ ނަމުގައި ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސްގައި ހުޅުވާފައިވާ ނަންބަރު: 7704257481102 އެކައުންޓުގެ ނަންބަރު 0000176 ޗެކުން US$1,000,000.00 (އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު) ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި ދީފައިވާކަމަށް ބުނެ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މއްޗަށަ އެ ޢިބާރާތުން ދަށު ކޯޓުގައި ދަޢުވާކޮށްފައިވާއިރު، އެ ދަޢުވާގައި ޔޫސުފް ނަޢީމް ރިޝްވަތު ހުށަހެޅީ ދައުލަތުގެ ކޮން މުވައްޒަފަކަށް ކަން ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން އެނގެއެވެ. އެ މުވައްޒަފަކީ އެއިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރި، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްއެވެ. އަދި ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި ދިން މަންފާއަކީ US$1,000,000.00 (އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު) ކަމަށްވެސް ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން ސާފުކޮށް އެނގެއެވެ. އެ މަންފާ ދީފައިވަނީ ދައުލަތުގެ އެ މުވައްޒަފު ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ކޮންވާޖިބަކަށް ނުފޫޒުފޯރުވުމުގެ މުޤާބިލުގައިތޯ ބަލާއިރު، އެ ދަޢުވާގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، މޯލްޑިވްސް މާރކެޓިންގ އެންޑް ޕަބްލިކް ރިލޭޝަންސް ކޯޕަރޭޝަން (އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ) މެދުވެރިކޮށް ޓޫރިސްޓް ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ހިއްސާ އޮންނަ ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައި ރިޝްވަތު ދިންކަމަށެވެ.

183ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ބަހުސަކީ، މޯލްޑިވްސް މާރކެޓިންގ އެންޑް ޕަބްލިކް ރިލޭޝަންސް ކޯޕަރޭޝަން (އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ) މެދުވެރިކޮށް ޓޫރިސްޓް ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި ވަކި ރަށެއް ވަކި ފަރާތަކަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބެއްކަން ދައުލަތަށް ބުނެދެވިފައިނުވާއިރު، ކުށުގެ ރުކުންތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މަންފާއަކީ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހިފައިވާ ވާޖިބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ މުޤާބިލުގައި އޮތް އެއްޗެއްކަން ސާބިތުކޮށް ނުދެވޭ ޙާލަތެއްގައި ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ދަށު ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅާ ބަހުސެއްކަމުގައި އަހުރެންނަށް ދޭހަވެއެވެ.

184އަހުރެންނަށް ދޭހަވަނީ، މި ނުކުތާގައި އޮތް ސުވާލަކީ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފެއްގެ ރަސްމީ ވާޖިބުގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭ ކަމެއް ކުރުވުމުގެ މުޤާބިލުގައި ދެވޭ މަންފާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގައި ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފުންނަށް ދެވޭ ރިޝްވަތުގެ ކުށް ބަޔާންކޮށްފައިވާގޮތަށް ބަލާއިރު، އެ މާއްދާގެ ތަރަހަ އިގެ ތެރޭގައި ހިމެނަކަމެއްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ އޮތް ސުވާލުކަމަށވެ.

185ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ވަކާލާތުކުރަނީ، މުވައްޒަފުގެ ރަސްމީ ވާޖިބުގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނކަމެއޭ ކުރުވުމުގެ މުޤާބިލުގައި ދެވޭ މަންފާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގައި ރިޝްވަތުގެ ކުށް ބަޔާންކޮށްފައިވާގޮތަށް ބަލާއިރު، އެ މާއްދާގެ ތަރަހައިގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭކަމެއް ނޫންކަމަށް ބުނެކަން އެނގެއެވެ. އަދި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ވަކާލާތުކުރަނީ، އެ މާއްދާގެ ތަރަހަ އިގަ ތެރޭގައި އެކަން އެގޮތަށް ހިމެނިފައިނުވާތީ، އެ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާ ނުކުރެވޭނެކަމަށް ބުނެއެވެ. އަދި އެ މާއްދާގެ ދަށުން މިހާރުކޮށްފައިވާ ދަޢުވާގައި ކުށުގެ ޢުންޞުރުތައް ސބިތުކޮށްދެވިފައިނުވާކަމަށާ ބުނެއެވެ. ނަމަވެސް، މިއިން އެއްވެސް ކަމަކާމެދު ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައި ނުވާކަން އަހުރެންނަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

186ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގައި ސާފު ޢިބާރާތުން ކަނޑައެޅި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކުށެއްގެ ތަޢުރީފް ނުވަތަ ކުށުގެ ރުކުންތައް އިތުރަށް ފުޅާކޮށް ނުވަތަ ބަދަލުކުރުމުގެ ބާރު ކޯޓުތަކަށް އޮންނާނެކަމަށް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ. ސަބަބަކީ، ކޯޓުތަކަކީ ޤާނޫނު ހެދުމުގެ ބާރު ލިބިފައިއޮތް މުއައްސަސާއަކަށް ނުވާތީއެވެ. ކުށުގެ ތަޢުރީފް ނުވަތަ ކުށުގެ ޢުންޞުރުތައް ޤާނޫނު ހަދާމަޖިލިހުން ކަނޑައަޅަނީ ޤާނޫނުތަކުގައި ލިޔެ ފާސްކޮށްގެންނެވެ.

187ކޯޓުތަކުގެ ދައުރަކީ، ޤާނޫނުގައި އެ ކުށެއްގެ ތަޢުރީފު ނުވަތަ ކުށުގެ ޢުންޞުރުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވާގޮތަށް އުނިއިތުރު ގެނެސްބަދަލުކުރުމެއްވެސްނޫނެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް، ކޯޓުތަކުގެ ދައުރަކީ، ޤާނޫނުގައި އެ ކުށް ލިޔެ ބަޔާންކޮށްފައިވާގޮތަށް އެ ކުށް މާނަކޮށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކަށް ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކުރުމެވެ.

188މައްސަލައިގެ ވާޤިޢާތަކަށާއި ކަންހިނގާފައިވާގޮތަށް ބަލައި ވަކި ކުށެއްގެ ދަޢުވާ ވަކި ޤާނޫނެއްގެ ވަކި މާއްދާއެއްގެ ދަށުން މީހެއްގެ މައްޗަށް އުފުލާއިރު، އެ ކުށުގެ ދަޢުވާގައި އެ ޤާނޫނެއްގެ އެ މާއްދާއެއްގައި ބަޔާންކުރާ ރުކުންތައް ނުވަތަ ޢުންޞުރުތައް ހަމަޔަށް ސާބިތުކޮށްދެވޭތޯ ބެލުމަކީ ދައުލަތުގެވެސް ޒިންމާއެކެވެ. އަދި ކޯޓުގައި ދަޢުވާއުފުލުމުން، އެ ކުށުގެ ރުކުންތައް ނުވަތަ ޢުނޞް ރުތައު ހަމައަށް ސާބިތުކޮށްދެވޭތޯ ބެލުމުގެ ޒިންމާ މަތިކުރެވިފައިވަނީ ފަނޑިޔާރުންނަށެވެ. އެހެންކަމުން، މީހެއްގެ މައްޗަށް ކުށެއް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން އެ ކުށުގެ ރުކުންތައް ނުވަތަ ޢުނޞް ރުތައު ސާބިތުކޮށްދެވިފައިވޭތޯ ފަނޑިޔާރުން ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް އެކަން ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭނެކަމުގައި އަހުރެން ދެކެމެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ދަށުން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުރި ދަޢުވާގެ ޢނު ޞްރުތައް ސާބިކޮށްނުދެވޭނެކަމަށް ބުނެ، ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތާ ގުޅުވާ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ދަށު ކޯޓުގައި އުފެއްދި ސުވާލުތަކަށް އެ ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އެއްވެސް ޖަވާބެއް ދީފައިނެތްކަން އެ ކޯޓުގެ ރިޕޯޓުން އެނގެއެވެ.

189ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ދަށު ކޯޓުގައި ކުރިމަތިކުރުވި ސުވާލުތަކަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އއްވެސެ ޖަވާބެއް ދީފައިނުވުމުގެ އިތުރަށް އެންމެ ކުޑަމިނުން އެ ސުވާލުތަކަށް ޖަވާބު ނުދިން ސަބަބެއްވެސް ބަޔާންކުރުމެއްނެތި އެކަންކަން ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ތަޖާހުލުކޮށްލާފައި އޮތްކަން އަހުރެންނަށް

190ފަނޑިޔާރުގެ އެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން އިންސާފުން ޝަރީޢަތްކުރެވުމުގެ ޙައްޤު ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ގެއްލިފައިނުވާކަމަށް ބުނުމަށް އަހުރެން އުޒުރުވެރިވަމެވެ. ފަނޑިޔާރުގެ އެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން މައުސޫމް މީހެއްކަމުގައި ބެލެވުމުގެ ޙައްޤު ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ގެއްލިފައިނުވާކަމަށް ބުނުމަށް އަހުރެން އުޒުރުވެރިވަމެވެ. ފަނޑިޔާރުގެ އެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ކުށުން ބަރީއަވުމަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ ޙައްޤު ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ގެއްލިފައިނުވާކަމަށް ބުނުމަށް އަހުރެން އުޒުރުވެރިވަމެވެ. ފަނޑިޔާރުގެ އެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ޝަރުޢީ ނިޒާމާމެދު ޢާންމުންގެ އިތުބާރަށް ބުރޫނާރާނެކަމަށް ބުނުމަށް އަހުރެން އުޒުރުވެރިވަމެވެ.

191ޝަރީޢަތްކުރުމުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދުސްތޫރީ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރެވޭނީ، ޝަރީޢަތުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ކަންކަމަށް ފުންކޮށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެންކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ. އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ލިބުމުގެ ޙައްޤާއި، ކުށެއް ނެތް މައުސޫމް މީހެއްކަމުގައި ބެލެވުމުގެ ޙައްޤާ އަދި ހެކިންނާ ސުވާލުކުރުމުގެ ޙައްޤުތައްފަދަ ދުސްތޫރީ ޙައްޤުތަކަކީ ޝަރީޢަތްކުރުމުގައި ދަމަހައްޓަންޖެހޭ ވަރަށް އަސާސީ އުޞޫލުތކެއްކަމަށް އަހުރެނ ދެކެމެވެ.

192ދިފާޢުން ކުރިމަތިކުރުވާ ސުވާލުތަކަށް އެއްވެސް ޖަވާބެއް ނުލިބުމަކީ ހަމަ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ބުނެވިދިޔަ ދުސްތޫރީ ޙައްޤުތަކަށް އުނިކަން އައިސް، ޤާނޫނީ މަރުޙަލާގެ ނަޒާޙަތްތެރިކަމަށް ބުރޫއަރާނެކަމެއް ކަމުގައި އަހުރެން ފާހަގަކުރަމެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ޅ)

193މި މައްސަލައިގައި ޔޫސުފް ނަޢީމް އޭރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރި ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި US$1,000,000.00 (އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު) ދިނީ މޯލްޑިވްސް މާރކެޓިންގ އެންޑް ޕަބްލިކް ރިލޭޝަންސް ކޯޕަރޭޝަން (އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ) މެދުވެރިކޮށް ޓޫރިސްޓް ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި އޭނާގެ ހިއްސާ އޮންނަ ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައިކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ދަޢުވާކށްފައިވާއިރު، އެކަން އިންތިޒާމޮ ކުރުމުގެ ޤާނޫނީ ބާރެއް ނުވަތަ ނުވަތަ އިޚްތިޔާރެއު ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމަށް އޮތްތޯ ނުވަތަ ނެތްތޯ ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ބަލާފައި ނެތްހިނދު، އެކަމުގެ ސަބަބުން ކުށުގެ އެއް ޢުނޞްރުކަމުގައިވާ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަން ޖެހިފައިވާ ވާޖިބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ މުޤާބިލުގައި އޮތް މންފާއެއްކަމުގައި އ US$1,000,000.00 (އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު) ބެލެވުމާމެދު ސުވާލުއުފެދޭކަމުގައި އަހުރެން ދެކެމެވެ. ސަބަބަކީ، ދައުލަތުން މަންފާއެއްކަމަށް ބުނާ US$1,000,000.00 (އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު) އަކީ ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަން ޖެހިފައިވާ ކޮން ވާޖިބަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ މުޤާބިލުގައި އޮތް މަންފާއެއތް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ބަލާފައި ނެތަތީއެވެ.

194އެހެންކަމުން، ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ކުށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނަ ކުށުގެ ޢނު ޞްރުތައް ސާބިތުކޮށްދެވިފައިވާކަން އެނގެން ނެތް ޙލަތެއްގައިކަމަށާ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނާބުނުން އަހުރެންނަށްވެސް ޤަބޫލުކުރެވެއެވެ. އެކަން ދަށު ކޯޓުގެ ރިޕޯޓަށް ބެލުމުން ސާފުކޮށް އެނގެއެވެ. އަދި ދައުލަތުގެ ބަހުންވެސް އެކަން އެނގެއެވެ.

195މި މައްސަލައިގައި ޔޫސުފް ނަޢީމް އޭރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރި ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި US$1,000,000.00 (އެއް މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު) ދިނީ މޯލްޑިވްސް މާރކެޓިންގ އެންޑް ޕަބްލިކް ރިލޭޝަންސް ކޯޕަރޭޝަން (އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ) މެދުވެރިކޮށް ޓޫރިސްޓް ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި އޭނާގެ ހިއްސާ އޮންނަ ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ވ.އާރަށް ކުއްޔަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މުޤާބިލުގައިކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ދަޢުވާކޮށްފައިވާއިރު، ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ އޮފިޝަލް އެކްޓަކީ ކޮބައިކަން ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްދެވިފައި ވާތީއެއް ނުފެނެއެވެ.

196ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގައި ތަޖުރީމްކޮށްފައިވާ ރިޝްވަތުގެ ކުށަކީ quid pro quo ގެ އުޞޫލުގެ މައްޗަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ކުށެއްކަން އެ ކުށުގެ ޢުންޞުރުތަކުން އެނގެއެވެ.

197ބުނެވިދިޔަ އުޞޫލުން ބަލާއިރު، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާއިން އެނގެނީ މަންފާއެއްގެ މުޤާބިލުގައި "އޮފިޝަލް އެކްޓެއް" ބަދަލުކުރުން އެއީ ކުށެއްކަމެވެ. އެހެންކަމުން އެ މާއްދާއާ ޚިލާފުވިކަން ސާބިތުކޮށްދެވޭނީ 3 (ތިނެއް) ކަމެއް ސާބިތުކޮށްދެވުމުންކަން އެނގެއެވެ. އެގޮތުން: the quid (the thing given to the official), the pro (in exchange for), and the quo (the official act) ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެކަން އެނގެއެވެ.

198އޭގެ އިތުރުން، އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ކުށުގެ މަޢުނަވީ ރުކުންވެސް ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެކަން އަހުރެން ފާހަގަކުރަމެވެ.

199ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ދައުލަތުން ދަޢުވާކޮށްފައި އޮތް ޞީޣާއަށް ބަލާއިރު، ޓުއަރިޒަމްގެ ބޭނުމަށް ރަށެއް ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުން ދަޢުވާގެ ތަރަހައިގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭނެކަމަށް [quid pro quo (kwid proh kwoh), n.[Latin “something for something”] An action or thing that is exchanged for another action or thing of more or less equal value; a substitute <the discount was given as a quid pro quo for the extra business>. Garner, B. A. (2004). Black’s Law Dictionary, 8th edition (p. 3935). ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެ، އެ ކޯޓުގައި އުފެއްދި ސުވާލަށް ޖަވާބެއް ދިނުމެއްނެތި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުމެވެ.

200ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، އެމް. އެމް. ޕީ. އާރު. ސީން ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ކުއްޔަށް ދިނުމުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ރަސްމީ ވާޖިބެއް އޮތްކަން ޤާނޫނީ ހަމަތަކުން ދައުލަތަށް ބަޔާންކޮށްދެވިފައި ނެތްހިނދު، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ

(ށ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާނުކރެވޭނެކަމަށް ޔޫސުފް ނ ޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެ، އ ކޯޓުގައި އުފެއްދި ސުވާލަށް ޖަވާބެއް ދިނުމެއްނެތި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުމެވެ.

201ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، އެމް. އެމް. ޕީ. އާރު. ސީން ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ކުއްޔަށް ދިނުމުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ރަސްމީ ވާޖިބެއް އޮތްކަން ޤާނޫނީ ހަމަތަކުން ދައުލަތަށް ބަޔާންކޮށްދެވިފައި ނެތްހިނދު، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ

(ށ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ޙާލަތުގައި އެ ކުށުގެ ޢުންޞުރުތައް ސާބިތުކޮށްނުދެވނެކަމަށޭ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެ، އެ ކޯޓުގައި އުފެއްދި ސުވާލަށް ޖަވާބެއް ދިނުމެއްނެތި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުމެވެ.

202ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ހިމެނޭކަމެއްކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ގެ (i) އާއި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެ މަތިން ދައުލަތަށް ސާބިތުކޮށްދެވިފައިވޭތޯ ބެލުމެއްނެތި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުމެވެ.

203ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ރިސޯޓެއް ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި ރަށެއް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ދިނުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއް ދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން ހިމެނޭކަމެއްކަން ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ޤަބޫލުކުރެވެންޖެހޭ ސަބަބެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ ގޮތުގެ މަތިން ދައުލަތަށް ސާބިތުކޮށްދެވިފައިވޭތޯ ބެލުމެއްނެތި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުމެވެ. ދަށު ކޯޓުގައި ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުއްވުމަށްފަހު، އަދަބާ ބެހޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ދަށު ކޯޓުން ހަމައެކަނި ދޮޅު ގަޑިއިރު ދީފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 02/2021 އުޞޫލު (ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު) ގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާއި 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަން އެކަށީގންވެ ވގަ ތާއު ވސަ ލަތް ނުލިބޭ ޙާ ލަތެއްގައިކަމަށް ބުނާ ބުނުން

204ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 02/2021 އުޞޫލު (ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު) ގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ

(ރ) އާއި 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަނެ އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސލަތީ ނުލިބޭގޮތަށް އަދަބާ ބެހޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ދަށު ކޯޓުން ހަމައެކަނި ދޮޅު ގަޑިއިރު ދިން ދިނުންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

205މި ނުކުތާގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށް ހުށަހަޅާފައިވާ ޝަކުވާއަކީ، އެ ފަރާތަށް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް އެކަށީގންވެ ވގަ ތާއު ވަސލަތީ ނުލިބޭ ޙލަތެއްގައާ އަދަބާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައިވާކަމަށް ބުނެ ކުރާ ޝަކުވާއެއްކަން އެނގެއެވެ.

206އެގޮތުން، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރަނީ، ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާއި 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަން ތައްޔާރުވުމަށް އެ ފަރާތަށް ލިބިފައިވަނީ އެންމެ ދޮޅު ގަޑިއިރު ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ އެ ބުނުމަށް ދައުލަތުން އިންކާރުކުރާކަން އެނގެން އޮވެއެވެ.

207އެހެންކަމުން، މި މައްސަލައިގައި ދަށި ކޯޓުގައި ކަން ހިނގާދިޔަ ގޮތަކީ ކޮބައިކަން ބެލުމުގެ މުހިންމުކަން އިހުސާސްކުރެވުމުން، އެކަމުގެ މައްޗަށް އަހުރެން ނަޒަރުކުރި ކުރުމުން އަންނަނިވި ކަންކަން އަހުރެންނަށް ފާހަގަކުރެވުނެވެ.

208ފުރަތަމަ ކަމަކީ، 2022 ނޮވެނބަރް 30 ގައި މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް ނިމުނުކަމަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އިޢުލާނުކުރިކަމެވެ. މި ކަމަކީ ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފެއައޮތްކަމެއް ނޫންކަން އެނގެއެވެ.

209ދެވަނަ ކ މަކީ، މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރުމަށް 2022 ޑިސެނބަރް 25 ވަނަ ދުވަހުގެ 0900 އަށް މައްސަލަ ތާވަލުކުރެވި ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު 2022 ޑިސެނބަރް 22 ވަނަ ދުވަހު ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ފޮނުވާފައިވާކަމެވެ. ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ފޮނުވި ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރުގައި ކޯޓަށް ޙާޟިރުކުރެވޭ ބޭނުމުގެ ގޮތުގައި "ދައުލަތުން ދަޢުވާކުރައްވާ ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރުމުގެ އަޑުއެހުމަށް" މިފަދައިން ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން އެ އަމުރުން އެނގެން އޮވެއެވެ. މި ކަމަކީވެސް ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފެއެއޮތްކަމެއް ނޫންކަން އެނގެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 02/2021 އުޞޫލު ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު B1/2022/36905-145 (22 ޑިސެމްބަރު 2022) ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު

210ތިންވަނަ ކަމަކީ، 2022 ޑިސެނބަރް 25 ވަނަ ދުވަހުގެ އަޑުއެހުން 1155 ގައި ފެށިފައިވާކަމެވެ. މި ކަމަކީވެސް، ޚަޞްމުންގެ މެދުގައް ޚިލާފެއްއޮތްކަމެއް ނޫންކަން އެނގެއެވެ.

211ހަތަރުވަނަ ކަމަކީ، އެ އަޑުއެހުމުގައި ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމަށްފަހު، އަދަބާގުޅިގެން ވާހަކަދެއްކުމަށް ފުރަތަމަ ދައުލަތަށް ފުރުޞަތުދެވިފައިވާކަމެވެ. އަދި އެއަށްފަހު އަދަބާ ގުޅިގެން ވާހަކަދެއްކުމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ފުރުޞަތު ދެވިފައިވެއެވެ. މި ކަމަކީވެސް، ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފެއްއޮތްކަމެއް ނޫންކަން އެނގެއެވެ.

212ފަސްވަނަ ކަމަކީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ދެވުނު ފުރުޞަތުގައި އެ ފަރާތުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅުމަށާއި އަދަބާ ގުޅޭގޮތުން ވާހަކަދެއްކުމަށް އިތުރު ވ ގަތާއި ފުރުޞަތު ދިނުމަށް އެދިފައިވާކަމެވެ. މި ކަމަކީވެސް، ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފެއްއޮތްކަމެއް ނޫންކަން އެނގެއެވެ.

213ހަވަނަ ކަމަކީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅަން އެދޭ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމަށާއި ހެކިތައް ހުށަހެޅުމަށް ފުރުޞަތު ދިނުމަށްފަހު ހަމަ އެ ދުވަހުގެ 1400 ގައި އަދަބާ ގުޅިގެން ވާހަކަދެއްކުމަށް އިތުރު މަޖިލިހެއް ބޭއްވުމށަ ތާވަލުކޮށް އެކަން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އިޢުލާނުކުރިކަމެވެ. މި ކަމަކީވެސް، ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފެއްއޮތްކަމެއް ނޫންކަން އެނގެއެވެ.

214ދޮޅު ގަޑިއިރު ދިނުމަށްފަހު، ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުން ނުދެވޭނކަމަށެ އަންގައި، ފޯނަށްވެސް އެކްސެސް ނުދެވޭނެކަމަށާއި، ޙުކުމެއްގައި ހުރުމުން، ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި މަޑުކުރުމަށާއި، ވަކީލުން ބޭނުންނަމަ ވަކީލުންނަށް ބޭރަށް ނުކުތުމުގެ ހުއްދަ ދަށުކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ދިންކަމަށާއި، ވަކީލުން މަޖިލީހުން ނުކުތުމަށްފަހު، ޔޫސުފް ނަޢީމްއާ ބައްދަލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދީފައިނުވާކަމަށާއި، ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ލިޔުންތަކަކީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ޢާއިލާއާ ކޮންޓެކްޓްކޮށްގެން ހޯދަންޖެހޭ ލިޔުންތައްކަމަށް ވާތީ، އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެ ފުރުޞަތު ލިބިފައިނުވާކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. ބުނެވިދިޔަފަދައިން އިޢުލާނުކުރުމަށް ފަހު، ޔޫސުފް ނަޢީމްއާ އޭނާގެ ވަކީލުންނާ ބައްދަލުވުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބުނުތޯ އާއި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް ބޭނުންވާ ވަސީލަތްތައް ލިބުނުތޯ އާއި މުވާޞަލާތުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބުނުތޯ މި ކޯޓުން ދައުލަތާ ކުރެވުނު ސުވާލާ ގުޅިގެން އެއިން އެއްވެސްކަމެއް ކަށަވަރު ނުވާކަމަށް ބުނެ ޖަވާބުދީފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. އަދި އެ ކަންކަމަކީ ޝަރީޢަތުގެ އެއްވެސް ރެކޯޑަކުންވެސް ފެންނަންނެތް ކަންތައްތަކެއްކަމުގައި އަހުރެން ފާހަގަކުރަމެވެ.

215އަހުރެންނަށް ދޭހަވާ ގޮތުގައި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން މި ނުކުތާގައި ހުށަހަޅާފައިވާ ބަހުސަކީ، އަދަބާގުޅިގެން ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމަށާއި ހެކި ހުށަހެޅުމަށް ފުރުޞަތު ދިނުމުގައި ދޭނެ މުއްދަތެއް ކަނޑައެޅުމަކީ، ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރެއްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ އޮތް ބަހުސެއްނޫނެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް، އަހުރެންނަށް ދޭހަވާ ގޮތުގައި މި ނުކުތާގައި އޮތް ބަހުސަކީ، ދށަ ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އަދަބާމެދު ގޮތް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް އެކަށީގެންވާ ވެ ގުތާއި ވަސަ ލަތް ނުލިބޭ ޙީ ލަތެއްގައިތޯ ނުވަތާ ނޫންތޯ އޮތް ބަހުސެވެ.

216ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސީލަތް ލިބިފައިވާކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ޖިނާއީ މައްސަލައެއްގައި އޮންނާނީ ކުށް ސާބިތުވުމާއި ނުވުން ކަމުގައިވާތީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތްކަމީ ތަސައްވަރުކުރެވޭނެކަމެއްކަމަށާއި، 2022 ޑިސެންބަރު 25 ވަނަ ދުވަހަށް މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރުމަށް ތާވަލުކޮށް، ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު ޑިސެންބަރު 22 ވަނަ ދުވަހު ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ރައްދުކުރެވިފައިވާއިރު، އެއީ މައްސަލައަށް ތައްޔާރުވުމަށް ދެވިފައިވާ ނޯޓިހެއްކަމަށް ބަލަންޖެހޭކަމަށާއި، އެހެންކަމުން، މައްސަލައަށް ތައްޔާރުވުމަށް އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު ދެވިފައިވާކަމަށެވެ.

217އޭގެ އިތުރުން، ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ 2022 ޑިސެނބަރް 25 ގައި އޮތް އަޑުއެހުމުގައި އަދަބާ ބެހޭގޮތުން ވާހަކަދެއްކުން އޮންނާނެކަން ދުރާލާ އަންގާފައިވުމުން، އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު ދެވިފައިވާކަމަށެވެ. އެގޮތަށް ދައުލަތުން ފާހަގަކުރަނީ ޔޫސުފް ނަޢީމްއަށް ދެވުނު ފުރުޞަތުގައި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކުރި ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި ތައްޔާރުކުރަންޖެހޭ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ހޯދައިގެން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ބާވަތުގެ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ހެއްކެއް ނެތްކަމަށް ބުނެކަން އެނގެއެވެ. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކުރި ގޮތުން، އެކަށީގެންނުވާކަމެއް ނުވަތަ ބޭއިންސާފެއް މެދުވެރިވެފައިވާކަމަށް ބެލެވެންނެތްކަމަށްވެސް ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާކަން އެނގެއެވެ.

218ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގައި ކުށެއް ކުރިކަމުގެ ދަޢުވާއުފުލިފައިވާ މީހުންގެ ޙައްޤުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން އެނގެއެވެ. އެގޮތުން، އެ މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "ކުށެއް ކުރިކަމުގެ ދަޢުވާ 51. (ބ) ކުށުން ބަރީއަވުމަށް މަސައްކަތްކުރުމަށްޓަކައި އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި، އުފުލިފައިވާ މީހުންގެ ޙައްޤުތައް އެކަށީގެންވާ ވަސީލަތްތައް ލިބޭންވާނެއެވެ. އަދި އެ މީހަކު އިޚްތިޔާރުކުރާ ޤާނޫނީ ވަކީލަކާ މަޝްވަރާކުރުމަށް ފުރުޞަތު ދޭންވާނެއެވެ."

219ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "13. (ރ) މި ބާބުގެ ދަށުން އަދަބުގެ މިންވަރު ލުއިކުރުމަށްއެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތައް ސާފު ހެކީގެ މިންގަނޑުން ސާބިތުކުރަން ވާނެއެވެ. އަދި ހުށަހެޅުންތައް ސާބިތުކުރުމަށް ހެކި ހުށަހަޅަންޖެހޭ ޙާލަތްތަކުގައި އެ ހެކި ނުވަތަ ލިޔުންތައް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ޝަރީޢަތުން އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާ ފަރާތަށް ދޭންވާނެއެވެ." އިސްތިއުނާ ފީ ޖަވާބު ފޯމުގެ 93.

220ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "ޖަލު ބަންދުގެ ބަދަލުގައި 20. (ބ) އަދަބާ މެދު ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށާއި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދެވޭ ދެވޭ އަދަބުތައް ފުރުޞަތުގައި، ޖަލަށްލުމުގެ ބަދަލުގައި އިތުރު އަދަބެއް ކަނޑައެޅުމަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އަދި، އެ ޖަލު އަދަބު ނޫން އަދަބަކަށް ބަދަލުކުރުމާމެދު ދެ ފަރާތުން ދެކޭގޮތް ހޯދުމަށްޓަކައި ސުވާލުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ."

221ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 160 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށް 160. "ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާ ކަމަށް ކަނޑައަޅައި ޙުކުމްކުރާ ވަކި މަޖިލީހެއް ބޭއްވުން މަޖިލީހުގައިވެސް، ނުވަތަ އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށް ވަކިން ބާއްވާ މަޖިލީހެއްގައިވެސް ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގެ މަޖިލިސް ވަކިން ބާއްވާނަމަ، އެފަދައިން ބާއްވާ މަޖިލިސް، މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރާތާ އެންމެ ލަސްވެގެން 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ބާއްވަންވާނެއެވެ."

222ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގައާ ބަޔާންކުރާ ޙާ ލަތުގައި ބުނެވިދިޔަ އިޚްތިޔާރު ލާޒިމަކަށް ބަދަލުވާނެކަމަށް ދައުލަތުން ބުނެފައިވާކަން އެނގެއެވެ. މި ނުކުތާގައި ދައުލަތުން އިތުރަށް ފާހަގަކޮށްފައި ވަނީ އެއްވެސް ޤާނޫނެއްގައި އަދި ޤަވާޢިދެއްގައިވެސް އެކަމަށް ވަކި ކުރުމުއްދަތެއް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށާއި ފަނޑިޔާރު ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ އިޚްތިޔާރެއްގެ ބޭނުންކަމަށާއި، އެ އިޚްތިޔާރުގެ ބޭނުންކުރިގޮތުން އެކަށީގެންނުވާކަމެއް ނުވަތަ ބޭއިންސާފެއް ނެތްކަމަށެވެ.

223ޕްރިސިޑެންސް 9ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅުމަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސީލަތްތައް ނުލިބޭނެފަދައަކުން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކޮށްފައިވާކަމަށް އޭނާގެ ފަރާތުން މި އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުގައި ބުނެފައިވާއިރު، އެ ފަރާތުގެ ޙައްޤުތަކަށް ހިޔަނި ނޭޅޭނެފަދައަކުން ޑިއު ޕްރޮސެސް ނުވަތަ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ދަށު ކޯޓުން ހިންގާފައިވޭތޯ ބަލައި ކަށަވަރުކުރަން ޖެހޭނެކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ.

224ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވި ހުށަހެޅުން ތައް ހުށަހެޅުމަށް ވަގުތާއި ވަސީލަތްތައް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަމަ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ދީފައިވޭތޯ ބަލާއިރު، އެ ޙާލަތުގައި، ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސު ލަތް ފޯރުކޮށްދީފައިވާކަނީ އެނގެން ނެތްކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

225ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކުރަންވާނީ ޤާނޫނުގެ ޒަރީޢާއިން ޚަޞްމުންނަށް ފޯރުކޮށްދީފައިވާ އެންމެހައި ޙައްޤުތައް ނިގުޅައިގަތުމެއްނެތި އެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކޮށް ކަށަވަރުކުރެވޭނފަދައަކުން ކަމުގައި އަހުރެން ދެކެމެވެ.

226އެގޮތުން، ޤާނޫނާއެއްގޮތަށް ޚަޞްމުންނާމެދު ޢަމަލުކުރުމުގެ ޙައްޤަށް އެއްވެސް އުނިކަމެއް އަތުވެދާނެފަދަ މޭރުމަކުން ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކޮށްގެންވާނެކަމަކަށް އަހުރެން ނުދެކެމެވެ.

227ޤާނޫނާއެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޙައްޤަށްބަލާއިރު، އަޑުއެހުމުގެ ޙައްޤާއި،އިންސާފުވެރިކަމާއެކު އަދި ވަކިފަރާތަކަށް ނުޖެހި ހިންގޭ ޝަރީޢަތެއް ލިބުމުގެ ޙައްޤާއި، ދިފާޢު ހުށަހެޅުމަށް ފުރުޞަތު ލިބުމުގެ ޙައްޤު ހިމެނޭކަމަށް އަހުރެންނަށް ޤަބޫލުކުރެވެއެވެ.

228ފަނޑިޔާރެއްގެ ޢަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން، ޚަޞްމެއްގެ ބުނެވިދިޔަ ޙައްޤުތައް ބޭނުންކުރުމުގެ ފުރުޞަތަށް ހުރަސް އެޅިއްޖެނަމަ، އެއީ އެ ޙައްޤުތައް ނިގުޅައިގަތުމަށް ކޮށާލެވޭ މަގެއްކަމުގައި ނޫނީ ނުބެލެވޭނެކަމަށް އަހުރެންދެކެމެވެ.

229އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސީލަތްތައް ނުލިބުމުގެ ނަތީޖާއަކަށްވާނީ އަދަބާ ގުޅޭގޮތުނީ ހަރުދަނާ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ހަނިވެގެން ދިއުމެވެ. އަދި އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރު ތަޙައްމަލުކުރަންޖެހުމެވެ. އަދަބާ ގުޅޭގޮތުން ހަރުދަނާ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ހަނިވުމުގެ އާޚިރު ނަތީޖާއަކަށްވާނީ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ލިބުމުގެ ޙައްޤަށް ހުރަސްއެޅިގެން ދިއުމެވެ. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ދީފައިވާ އެ މަދު ވަގުތު ކޮޅުގެ ތެރޭގައި ޔޫސުފް ނަޢީމަށް އޭނާގެ ވަކީލުންނާއި ބައްދަލުކޮށް މުޢާމަލާތު ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދީފައި ނެތް ނެތުމުގެ ނަތީޖާއަކަށްވާނީ ޤާނޫނީ ވަކީލެއްގެ އެހީތެރިކަން ހޯދުމަށް ލިބިއޮތް ދުސްތޫރީ ޙައްޤަށްވެސް ހުރަސްއެޅިގެން ދިއުމެވެ.

230އަހުރެންގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލައަށް ބަލާއިރު، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސީލަތް ލިބިފައިވާކަން ކަށަވަރުވާން ނެތަތީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނާ ބުނުމަށް އަހުރެންނަށް ބުރަވެއެވެ.

231ފަނޑިޔާރުގެ ދައުރަކަށް ވާންވާނީ ދެފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތުވެސް ބެލެންސްވާނެ ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރުންކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ. ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމަށްފަހު، އަދަބާ ގުޅޭގޮތުން ވާހަކަދައްކަން ފުރުޞަތު ދިނުމާއި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމަށް ދެވޭ ފުރުޞަތަކީ އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތެއްކަން ފަނޑިޔާރު ކަށަވަރުކޮށްގެން މެނުވީ ދެފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތު ހިމާޔަތްކުރެވިދާނެކަމަކަށް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ. ކޮންމެ މައްސަލައަކީވެސް ތަފާތު މައްސަލައަކަށްވާއިރު، އެ މައްސަލައެއްގައި އެ މީހެއްގެ މައްޗަށް ސާބިތު ވާކުށާއި، އެ ކުށުގެ ކުޑަބޮޑު މިނާއި، އަދަބުގެ މިންވަރާއި، އެކަމުގައި ހިމެނޭ ބަހުސްތަކާއި، ޤާނޫނީ ގޮތުން ކުރަންޖެހޭ ދިރާސާތަކާއި، ހުށަހަޅަންޖެހޭ ހެއްކާއި ދިފާޢު ތައްޔާރުކުރުމާއި މި އެންމެހައި ކަންކަމަށް ފުރުޞަތު ދިނުމުގައި ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކޮށްގެން މެނުވީ އިންސާފުވެރި ނިންމުމެއް ނިންމިދާނެކަމަކަށް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ.

232ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭނީ ހަމައެކަނި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޙައްޤުތަކަށް އެކަންޏެއްވެސް ނޫނެވެ. އޭގެ އިތުރުން، ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމާއެކު އެ ކުށެއްގެ އަދަބުވެސް ލަސްނުކޮށް ކަނޑައަޅަންޖެހޭނެކަމުގައި އަހުރެންވެސް ޤަބޫލުކުރަމެވެ. އެހެނަސް، އެއީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތުދިނުމަށްފަހު އެ ފަރާތުގެ އަޑު އެހުމަށްވެސް އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު ދިނުމަށްފަހުގައެވެ. އެނޫންގޮތަކަށ ދެފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތު ބެލެންސްކުރެވިދާނެކަމަކަށް އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެވެއެވެ.

233ޝަރީޢަ ތުގެ އަޑުއެހުންތައް ތާވަލުކުރުމުގައްޔާއި، ޓައިމްލައިންތައް ކަނޑައެޅުމުގައި ޤާނޫނުގެ ޙުދޫދުގެ ތެރެއިން ފަނޑިޔާރުންނަށް އެ އިޚްތިޔާރުތައް އޮންނައިރު، އިންސާފުވެރިކަމާއި، ދެފަރާތަށްވެސް ހަމަހަމަ ފުރުޞަތުތައް ފަހިކޮށްދިނުމަށްޓަކައި އެކަށީގެންވާ މިންގަނޑުތަކެއްގެ ތެރޭގައި އެ އިޚްތިޔާރުގެ ބޭނުން ހިފަންޖެހޭނެކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ.

234ޚަޞްމަކު ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމަށް އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތަކަށް އެދޭ ޙާލަތުގައި އެ ޚަޞްމަކު އެ އެދާ ފުރުޞަތު އޭނާއަށް ފަހިކޮށްދެވެން ނެތްކަމަށް ފަނޑިޔާރު ނިންމާނަމަ، އެ ނިންމުމެއް ފަނޑިޔާރު ބިނާކުރާ ސަބަބު ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ.

235ނަމަވެސް، ފަނޑިޔާރަށް އެ ނިންމުން ނިންމުމުގެ އިޚްތިޔާރު އޮތަތީ، ހަމައެކަނި އެ ސަބަބަށްޓަކައި، ފަނޑިޔާރު އެއްވެސް ސަބަބެއް ބަޔާންކުރުމެއްނެތި، ޚަޞްމަކު ޤާނޫނީ އިމުގެ ތެރެއިން އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތަކަށް އެދުމުން އެ ފުރުޞަތަށް "ނ" ޖަހައި ނުވަތަ އެކަށީގެންވާވަރަށްވުރެ ކުޑަ ފުރުޞަތެއް ދިނުމަކީ ނުވަތަ ހަމައެކަނި ނަމަކަށް ފުރުޞަތެއް ދިނުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއްގެ އަސާސީ ޙައްޤާއި ފުށުއަރާކަމަކެއްކަމަށް ބެލެވޭތީ، އެއީ، އިންސާފުވެރިގޮތެއްކަމަކަށް އަހުރެންގެ ބުއްދިއަކަށް ޤަބޫލެއްނުކުރެވެއެވެ. އެއީ ޢަދުލުވެރިގޮތެއްކަމަކަށް އަހުރެންގެ ބުއްދިއަކަ ށ ޤަބޫލެއްނުކުރެވެއެވެ. އެއީ އިޙްސާންތެރިގޮތެއްކަމަކަށް އަހުރެންގެ ބުއްދިއަކަށް ޤަބޫލެ އްނުކުރެވެއެވެ. އަދި އެއީ ޤާނޫނު މާނަކުރުމުގައި ތަހުޒީބީގޮތެއްކަމަކަށްވެސް އަހުރެންގެ ބުއްދިއަކަށް ޤަބޫލެއްނުކުރެވެއެވެ. އެއީ އިންސާފުވރިގޮތާއި، ޢަދުލުވެރިގޮތާއި، އިޙްސާންތެރިގޮތާ ބީރައްޓެހި ނާތަހުޒީބީގޮތެއްކަމަށް ބެލެވެން އޮތަތީ، އެފަދަ ނިންމުމަކަށް ރުހޭކަން ފާޅުކޮށް ތަރުޙީބުދިނުމަކަށް އަހުރެންގެ ޟަމީރު އެއްބަހެއްނުވެއެވެ.

236ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 02/2021 އުޞޫލު (ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު) ގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ

(ރ) އާއި 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަން އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސެ ލަތީ ނުލިބޭގޮތަށް އަދަބާ ބެހޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ދަށު ކޯޓުން ހަމައެކަނި ދޮޅު ގަޑިއިރު ދިން ދިނުމެވެ. ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ޖަލު އަދަބު ފިޔަވައި އެނޫން އަދަބެއް ކަނޑައަޅާފައި ނުވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 ވަނަ މާއްދާ އާއި 1202 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނާ ބުނުން

237ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 އަދި/ ނުވަތަ 1202 ވަނަ މާއްދާއަށް އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ރިޢާޔަތްނުކުރި ނުކުރުންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

238ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 އަދި/ ނުވަތަ 1202 ވަނަ މާއްދާއަށް އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ރިޢާޔަތްނުކުރި ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިނެތް ނެތުންކަމަށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

239ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން މި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގައި ހުށަހަޅާފައިވާ ބަހުސާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި، ފުރަތަމަ ކަމަކަށް، އަދަބު ކަނޑައެޅުމާ ބެހޭގޮތުން ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމި ނިންމުމަކީ ކޮބައިތޯ އާއި ފަނޑިޔާރު އެ ނިންމުމަށް ވާޞިލުވީ ޤާނޫނީ ސަބަބު ނުވަތަ ސަބަބުތައްކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމަކީ ކޮބައިތޯ އަހުރެން ބެލީމެވެ. އެއީ ހަމަ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ކަން އޮތީ ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނާފަދައިންތޯ ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައެވެ.

240ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބެލުމުން ފެންނަން އޮތީ، "އަދަބާގުޅޭ ގޮތުން ދެފަރާތުން ދެއްކި ވާހަކަ" މި ސުރުހީގެ ދަށުގައި ހިމަނާފައިވާ 02 (ދޭއް) ޕެރެގްރާފެކެވެ. މިގޮތުން، 146 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގައި ލިޔެފައިވަނީ ދައުލަތުން ދެއްކި ވާހަކަކަމަށް ބަޔާންކުރެއެވެ. އަދި 147 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގައި ލިޔެފައިވަނީ ޔޫސުފް ނަޢީމް ދެއްކި ވާހަކަމަކަށް ބަޔާންކުރެއެވެ. އެ ނުކުތާތަކަށް ފަހު ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، "އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގެ އުޞޫލުތައް ތަޠުބީޤްކުރުން" މި ސުރުހީއެވެ. މި ސުރުހީގެ ދަށުގައި ލިޔެފައި އޮތީ: "މި މައްސަލާގައި ދަޢުވާ އުފުލާފައިވާ ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާ ޙަވާލާދީ، އެ މާއްދާގެ (ރ) ގައި، ކުށާއި އަދަބާއި ގުޅޭ ގޮތުން ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލުތައް، މި މައްސަލާގައި ވާޤިޢާ ތަކުގެ މައްޗަށް ތަޠްބީޤުކުރާއިރު، އަންނަނިވި ކަންކަން ޝަރީޢަތަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ."

241އެއަށްފަހު ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، "އަދަބުގެ މިންވަރު" މި ސުރުހީއެވެ. މި ސުރުހީގެ ދަށުގައި "މި މައްސަލާގައި ދަޢުވާ އުފުލާފައިވާ މާއްދާއަށް ބަލާއިރު، ޤާނޫނު ނަންބަރު: 2014/9 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން، މި ކުށަކީ ޖިނާޔަތުގެ 3 ވަނަ ދަރަޖައިގެ ކުށެއްކަމަށާއި، މި ކުށަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ އަދަބުގެ އަސާސީ މިންގަނޑަކީ، 3 (ތިނެއް) އަހަރާއި 2 (ދޭއް) މަހާއި 12 (ބާރަ) ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ޖަލަށްލުމަށްކަމަށެވެ."

242އެއަށްފަހު ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، "އަދަބު ދަށްވާ ޙާލަތް" މި ސުރުހީއެވެ. މި ސުރުހީގެ ދަށުގައި "މިމައްސަލާގައި އަދަބު ދަށްކުރާނެ ޙާލަތެއް ނެތްކަން އެނގެއެވެ."

243އެއަށްފަހު ބަޔާންކޮށްފައި އޮތީ، "ކަނޑައެޅޭ އަދަބު" މި ސުރުހީއެވެ. މި ސުރުހީގެ ދަށުގައި "މި މައްސަލާގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އަދަބު ދަށްކުރަން ޖެހޭ ޙާލަތެއް ނެތްކަން އެނގެއެވެ. ނަމަވެސް، މި މައްސަލާގައި ކަނޑައެޅޭ އަދަބު ނޫން އަދަބަށް ބަދަލުކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެދިފައިވީނަމަވެސް، މި މައްސަލާގައި ކުށް ކޮށްފައިވާ ގޮތަށާއި، މި ކުށް ކޮށްފައިވަނީ ދުރާލާ ރާވައިގެން ވަކި ކަމެއް ޙާޞިލްކުރުމަށް، ދައުލަތުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ މެދުވެރިކޮށް، ބައިވެރިކޮށްގެނކަމަށް ވާތީ، މި މައްސަލާގައި ކަނޑައެޅޭ އަސާސީ އަދަބަށް ބަދަލެއް ގެންނަންޖެހޭފަދަ ސަބަބެއް ނެތަތީ، މި މައްސަލާގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކަނޑައެޅޭނެ އަދަބަކީ، 3 (ތިނެއް) އަހަރާއި 2 (ދޭއް) މަހާއި 12 (ބާރަ) ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ޖަލަށްލުންކަން އެނގެއެވެ."

244ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 އަދި/ ނުވަތަ 1202 ވަނަ މާއްދާއަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމަށް އޭނާ ބުނާ ބުނުމަކީ ތެދު ބުނުމެއްކަން ދަށު ކޯޓުގެ ރިޕޯޓަށް ބެލުމުން އެނގެއެވެ. އަދި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 އަދި/ ނުވަތަ 1202 ވަނަ މާއްދާއަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ރިޢާޔަތްނުކުރި ސަބަބެއް ދަށު ކޯޓުގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށްއޭނާ ބުނާ ބުނުމަކީވެސް ތެދު ބުނުމެއްކަން ދަށު ކޯޓުގެ ރިޕޯޓަށް ބެލުމުން އެނގެއެވެ.

245ޕްރިސިޑެންސް 10ޖަލު އަދަބު އެކި ބާވަތުގެ އަދަބުތަކަށް ބަދަލުކޮށްނުދިނުމަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމި ނިންމުމުގައި ޤާނޫނީ އަސާސެއް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

246ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 ވަނަ މާއްދާ ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "ޖަލަށްލުން 1201. (ހ) އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި އަސާސީ އަދަބަކީ ޖަލަށްލުމެވެ. ނަމަވެސް އެޙާލަތްތަކުގައި ކަނޑައެޅޭ ހަމައެކަނި އަދަބަކީ ޖަލަށްލުން ކަމަށްވާކަށް ނުޖެހެއެވެ. (1) މުޖްތަމަޢުގެ ރައްކަލަކަށްޓަކައި ކުށްވެރިޔާ މުޖްތަމަޢުން އެކަހެރިކޮށްފައި ބަންދުކުރުމުގެ ބޭނުންތެރިވުން؛ (2) ކުށްވެރިޔާ ކުރި ކުށުގެ ޢަމަލަކީ މުޖްތަމަޢު ކުށްވެރިކުރާ ނުރައްކާތެރި ޢަމަލެއްކަމަށް ދެއްކުމަށްޓަކައި ކުށްވެރިޔާ އެކަހެރިކޮށް ބަންދުކުރުން ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރިވުން، ނުވަތަ (3) ކުށްވެރިޔާގެ ޙާލަތަށާއި، އޭނާ ކުޅަ ކުށުގެ ޢަމަލަށް ބަލައިރު، އެކަހެރިކޮށް ބަންދުކުރުން ފިޔަވައި އެކަށީގެންވާ އެހެން އަދަބެއް ނެތުން."

247ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1202 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ: "ޢާންމު 1202. (ހ) ކުށްވެރިޔާ ކުރި ކުށުގެ އަދަބެއްގެ ގޮތުން ޖަލަށްލުން ފިޔަވާ އެހެން އަދަބެއް އުޞޫލު ކަނޑައެޅުމާއި، އެގޮތުން ކަނޑައަޅާ އަދަބުގެ މިންވަރު ބެލުމުގައި، ކުށްވެރިޔާ ކުށް ކުރި ޙާލަތަށާއި ކުށްވެރިޔާގެ ޒާތީ ޙާއްޞިއްޔަތުތަކަށާއި، މުޖްތަމަޢުގެ ބޭނުންތަކަށާއި، އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ބަލަންޖެހޭ އެހެނިހެން ކަންކަން ކޯޓުން ބަލައި، އެކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ. ގޭގައި (ށ) ކުށްވެރިޔާގެ މައް ޗަށް ކަނޑައެޅޭ އަދަބުގެ ބައެއް، ގޭގައި ބަންދުކޮށްގެން އެކަށީގެންވާ ބަންދުކުރުން ގޮތެއްގައި ފުރިހަމަ ކުރެވޭނެކަމަށް އަންނަނިވި ޙާލަތަތްތަކުގައި ބެލޭނެއެވެ. (1) ކުށްވެރިޔާއަކީ މުޖްތަމަޢަށް ނުރައްކާތެރި މީހެއްކަމަށް ނުވުން، އަދި (2) (I) ގޭގައި ހުރެގެން އޭނާގެ ޢާއިލާއަށް ބޭނުންތެރި މިންވަރަކަށް އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދެވުން، ނުވަތަ (II) ކުށްވެރިޔާއަށް ބޭނުންވާ ވަކި ޚާއްޞަ ކަންތައްތަކެއް އޭނާގެ ގޭގައި ކުރެވެންހުރުން.

248ބުނެވިދިޔަ މާއްދާތަކުން އެނގެނީ، ޖަލު އަދަބަކީ އަސާސީ އަދަބުކަމުގައިވީނަމަވެސް، ޖަލުއަދަބު އެއީ ހަމައެކަނި އަދަބަށް ވާންނުޖެހޭ ޙާލަތްތަކެއްވެސް ހުންނަކަމެވެ. އަދަބު ދިނުމުގައި ލުއި ގޮތްތަކެއް ހުރިކަން ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ މާއްދާތަކުން ބުނެދޭއިރު، ޖަލަށް ލުމަކީ އެ ކުށެއްގެ އަސާސީ އަދަބުކަމުގައިވިޔަސް، މަސްހުނިކޮށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ޤާނޫނުން ފަހިކޮށްދީފައިވާކަން ބުނެވިދިޔަ މާއްދާތަކުން އެނގޭކަން އަހުރެންނަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

249އެހެންކަމުން، އެއްވެސް ޤާނޫނީ އަސާސެއް ބަޔާންކުރުމެއްނެތި މަސްހުނިކޮށް އަދަބު ކަނޑަނޭޅޭނެކަމަށް ބަޔާންކޮށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމި ނިންމުމަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 ވަނަ މާއްދާއއާ 1202 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ނިންމި ނިންމުމެއްކަމުގައި އަހުރެންނަށް ޤަބޫލުކުރެވެއެވެ. ސަބަބަކީ، އެ ނިންމުމަކީ އެ މާއްދާތއަ ތަޠުބީޤުނުކުރެވޭނެ ޙާލަތެއް އޮތްކަން ނުވަތަ ނެތްކަންވެސް ބަޔާންކުރުމެއްނެތި ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކަށް ވާތީއެވެ.

250ކޯޓުތަކުގެ ބާރަކީ ޤާނޫނު އެކުލަވާލެވިފައިވާ މަޤްޞަދާ އެއްގޮތަށް ޤާނޫނު މާނަކޮށް ތަޠބީޤުކުރުނުކަމަށް ވާއިރު، ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުމުން ފެންނަންއޮތީ، މަސްހުނިކޮށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށް ކޯޓަށް ލިބިފައިވާ އިޚްތިޔާރު ޤާނޫނީ އެއްވެސް އަސާސެއް ނެތި ހަނިކޮށްފައި އޮތް އޮތުންކަމަށް އަހުރެންނަށް

251މީގެ އިތުރުން، ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން ބިނާކުރި ޤާނޫނީ އަސާސެއް ބަޔާންކޮށް ނުދީ އޮތް އޮތުމަކީ، އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ހިންގުމުގައި ހާމަކަންބޮޑު ގޮތެއްގައި ނިންމުންތައް ނިންމުމާއި، ޒިންމާދާރުކަމާއެކު ޖަވާބުދާރީވުމުގެ އުޞޫލަށވެސް ބުރއަރާކަމެއްކަނޫ ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަކީ، ޤާނޫނީ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން އިންސާފުވެރިކަމާއި، ހަމަހަމަކަމާއި އެއްގޮތްކަން ކަށަވަރުކޮށްދީ، ޤާނޫނީ އަސާސްތަކުގެ މައްޗަށް ނިންމާ ނިންމުންތަކަކަށް ވާންޖެހޭނެކަން އަހުރެންނަށް

252ނަމަވެސް، އަހުރެން ކުރިމަތީގައި އޮތް މައްސަލައިގައި، ފަނޑިޔާރު އިޚްތިޔާރުކުރި ގޮތް ބިނާވާ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ފެންނަން ނެތަތީ އެ ނިންމުމަކީ އިންސާފުގެ ހަމަތަކުން ޤާނޫނީ ސަބަބު ބަޔާންކޮށް ނިންމާފައި އޮތް ނިންމުމެއްކަމުގައި އަހުރެންނަކަށް ނުބެލެއެވެ. އިޚްތިޔާރެއްގެ ދަށުން ފަނޑިޔާރު ނިންމާ ނިންމުމެއް ނަމަވެސް، އެ އިޚްތިޔާރެއް ފަނޑިޔާރު ބޭނުންކުރި ގޮތް ސަބަބު ބަޔާންކުރުމާއެކު ޤާނޫނީ ހަމަތކުނަ ޖަސްޓިފައިކޮށްދެވިފައި އޮންނަންޖެހޭނެކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ. އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށްޓަކައި ފަނޑިޔާރުގެ ނިންމުން ބިނާކުރާ ޤާނޫނީ ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރަންޖހޭނެކަމަށެ 42 41 ބަޔާންކޮށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓާއި މި ކޯޓުންވެސް އެތައް ޤަޟިއްޔާތަކެއްގައި އެކަން ބަޔާންކުރެވިފައިވާކަން ފާހަގަކުރަމެވެ.

253އިސްވެދިޔަ ބަޔާންވެދިޔަ ކަންކަމުގެ އަލީގައި އަހުރެން ދެކެނީ، މި މައްސަލައިގައި މަސްހުނިކޮށް އަދަބު ކަނޑަނޭޅުމަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމި ނިންމުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 ވަނަ މާއްދއާއާ 1202 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްކަމަށެވެ.

254ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 ވަނަ މާއްދާއާއި 1202 ވަނަ މާއްދާއަށް އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ރިޢާޔަތްނުކުރުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމްކޯޓުގެ ޝަހީބް އިބްރާހީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ޤަޟިއްޔާ A/93)-(2020/SC ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމްކޯޓުގެ އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން ޤަޟިއްޔާ [2021] SC 30 ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ޤަޟިއްޔާ 2022/HC-B12/48 ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފިސް ވ. ޢިރުފާން ތަޤިއްޔު ޤަޟިއްޔާ 2023/HC-B12/71 ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފިސް ވ. ޙަސަން މުނާޒް ޤަޟިއްޔާ 2023/HC-B12/5

255ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 ވަނަ މާއްދާއާއި 1202 ވަނަ މާއްދާއަށް އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ރިޢާޔަތްނުކުރި ސަބަބު ބަޔާން ނުކުރުމެވެ.

256ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، ޤާނޫނީ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމެއްނެތި، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް މަސްހުނިކޮށް އަދަބު ކަނޑައެޅެން ނެތްކަމަށް ނިންމުމެވެ.

257ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ހަދާފައިވާ ގޯހަކީ، މި މައްސަލައިގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް މަސްހުނިކޮށް އަދަބު ކަނޑަނޭޅުމަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމިއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1201 ވަނަ މާއްދއާއާ 1202 ވަނަ މާއްދާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވުމެވެ.

258ޕްރިސިޑެންސް 11ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އިސްވެ ބަޔާންވެދިޔަ ރޯމަރުގޯސްތައް ހަދާފައިވާކަމަށް ފާހަގަކުރެވޭތީ، ދަށު ކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލުކަމަށް ކަނޑައަޅަން ފެނެއެވެ.

259ޝަރީޢަތުން މައްސަލަތައް ނިންމަނީ ޖަމްޢުކޮށް އެންމެހައި ހެއްކަކުން ކުރެވޭ ދޭހައިގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްކަމުގައިވއިރު، ދައުލަތުން\ 2022 އޮކްޓޫބަރު 04 ވަނަ ދުވަހު ހާމަކުރި ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އެ ހެކިތަކަށް ބުރަދަންދީގެން ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ނިންމި ނިންމުމަކީ ޤާނޫނީ އިމުން ބޭރުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކަށްވާތީ، އެ ހެކިތައް އެއްފަރާތްކުރުމަށްފަހު ދަޢުވާއާމެދު އަލުން ދަށު ކޯޓުން ގޮތް ކަނޑައަޅަންޖެހޭކަމަށް ނިންމަން ފެނެއެވެ.

260ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ކުށުގެ ޢުންޞުރުތަކާ ގުޅިގެން ފާހަގަކުރި ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު އެއްވެސް ގޮތެއް ނިންމުމެއްނެތި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ނ ންމާފައިވާއިރު، އެ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ނިންމުމަކަށްވާތީ އަދި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ކުށުގެ ޢނު ޞްރުތައް ސާބިތުވާކަން ނުވަތަ ނުވާކަން ދަނެގަނެވޭނީ މައްސަލައިގެ ވާޤިޢާތަކުން އެކަން ކަށަވަރުކުރެވިގެން ކަމުގައިވާތީ، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ކުށުގެ ޢނު ޞް ރުތަކާ ގުޅޭގޮތނު ފާހަގަކުރާ ކަންކަމާމެދު ގޮތް ނިންމުމާއެކު ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ދަޢުވާއާމެދު އަލުން ގޮތް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ކަމަށް ނިންމަން ފެނެއެވެ.

261ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއާމެދު އަލުން ގޮތް ކަނޑައެޅުމުގައި، އަދަބުކަނޑައަޅަން ޖެހޭ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، މި ޤަޟިއްޔާގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ގޮތް ކަނޑައަޅަންޖެހޭކަމަށް ނިންމަން ފެނެއެވެ.

262ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރުންނަށް، އެ މައްސަލަ ދަށު ކޯޓުގައި ބެލިއިރު، ނުބެލި ހުރި ކަންތައްތަކެއް ހުރިކަން ފާހަގަކުރެވިގެން އެ މައްސަލަ އަލުން ބެލުމުގެ މަޞްލަޙަތު ބޮޑުކަމަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ދަށު ކޯޓުގައި އެ މައްސަލަ ބަލަންޖެހޭ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް ކަނޑައަޅައި، އެ މައްސަލަ ބެލުމަށްޓަކައި، އެ މައްސަލަ ބެލި ދަށު ކޯޓަށް ފޮނުވިދާނެކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވީހިނދު، ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަކުރި ކަންކަމާމެދު ދަށު ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމުމެއް ނެތި، ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި ޙުކުމްކޮށްފައިވާކަން އެނގެން އޮތްހިނދު، ނުބެލި ހުރި ކަންތައްތަކެއް ހުރިކަން ފާހަގަވާތީ މި މައްސަލަ އަލުން ބެލުމުގެ މަޞްލަޙަތު ބޮޑުކަމަށް ފެންނާތީ، މި މައްސަލަ އަލުން ބެލުމަށްޓަކައި އެ ޤާނޫނގު 46 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ތަޙްވީލުކުރުމަށް ނިންމަން ފެނެއެވެ.

263ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

264މި މައްސަލާގައި ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔަށް ތާއިދުކުރުމާއެކު އަންނަނިވި ކަންކަން، މި މައްސަލާގައި އަހުރެން ފާހަގަކުރަމެވެ.

265ޕްރިސިޑެންސް 12ޤާނޫނު ނަންބަރު 2011/04 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 3 ވަނަ މާއްދާއަށް ބަލާއިރު، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ގާނޫނެއް ފާސްކުރުމުގައި، ވަކި ކަމެއް އެޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރުމަށް ބޭނުންކޮށްފައިވާ ބަސް ނުވަތަ ޢިބާރާތް ނުވަތަ ޖުމްލައިން ދޭހަވާ ޢާންމު މާނަ، އެގޮތުގައި ދެމެހެއްޓުމަށް އިސްކަންދޭންޖެހޭކަމާއި، އަދި ބަހެއް، ނުވަތަ ޢިބާރާތެއް، ނުވަތަ ޖުމްލައެއް ބޭނުންކޮށްފައިވާ ގޮތުން، އޭގެން ވަކި މާނައެއް ދޭހަވާކަމަށްވާނަމަ، އެ ދޭހަވާ މާނަ އެއަށްވުރެ ފުޅާކުރުމަކީ ނުވަތަ އޭގައި ނުހިމެނޭ ކަންތައްތަކެއް އޭގައި ހިމެނުމަށް މަސައްކަތް ކުރުމަކީ، ރަނގަޅުގޮތެއް ނޫންކަމަށް ބަލަންޖެހޭނެކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، މިއުޞޫލު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މީޑިއާނެޓް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ޤަޟިއްޔާ ގައި ނަގަހައްޓާފައިވެއެވެ.

266ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ޙަވާލާދީ އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާގައި، ޔޫސުފު ނަޢީމުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއަށް ބަލާއިރު، [ހެކި ހާމަކުރުމަށް އޮތް މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިއޮތުން] މި އަރިމަތި ސުރުޙީގެ ދަށުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގައި ޚަޞްމުންގެ މައްޗަށް ހެކި ހާމަކުރުމަށް އޮތް މަސްއޫލިއްޔަތަކީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 16 ވަނަ ބާބުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ހާމަކުރަންޖެހޭ ހެއްކެއް ނުވަތަ އެ ހެއްކަކީ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކުން ހާމަކުރަން އެދިފައިވާ ބާވަތުގެ ހެއްކަކަށްވުން ނުވަތަ ކޯޓުން ހާމަކުރަން އެދިފައިވާ ބާވަތުގެ

1. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2016/SC-A/23 ޤަޟިއްޔާ އިތުރު ހެއްކެއް މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކަށް ލިބިއްޖެނަމަ، އެކަން ކޯޓަށް ނުވަތަ ޝަރީޢަތަށް ހާމަކުރުމަށް އޮތް މަސްއޫލިއްޔަތެއްކަން އެނގެއެވެ.

267ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ސާފު އިބާރާތަށް ބެލުމުން، ހެކި ހާމަކުރުމަށް އޮތް ޒިންމާ ނުވަތަ މަސްއޫލިއްޔަތު ދެމިގެންދަނީ، އެއްވެސް ހާލެއްގައި ހެކި އަލަށް ހޯދައިގެން އެ ހެކި ހާމަކުރުމަށް އޮތް ޒިންމާއެއްގެ ގޮތުގައި ނުވަތަ މަސްއޫލިއްޔަތެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގައި އިސްވެ ބަޔާންކުރެވުނު، އިތުރު ހެއްކެއް މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކަށް ލިބިއްޖެނަމަ، މި ޢިބާރާތަށް ނުވަތަ ޖުމްލައަށް ބަލާއިރު، ޤާނޫނީ ގޮތުން، އިތުރަށް ހެކި ހޯދުމާ އަދި އިތުރު ހެއްކެއް ލިބުމާ މިއީ، މުޅިން ތަފާތު ދެ މާނައެއްގައި ބޭނުންކުރެވޭ ދެ ޖުމްލަކަން، އެ ދެ ޖުމްލައިގެ ލަފުޒަށާއި ޢިބާރާތަށް ބެލުމުން ސާފުކޮށް އެނގެއެވެ.

268ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ޙަވާލާދީ، ހެކި ހާމަކުރުމަށް އޮތް މަސްއޫލިއްޔަތުގެ ދަށުން، 04 އޮކްޓޯބަރު 2022 ދުވަހު، ދައުލަތުން ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ފޮނުވި ސިޓީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ، [... އަދި ކުރިން އެއްވެސް ވަރަކަށް ހާމަކޮށްފައިނުވާ ދިފާއީ ހެކި ޝަރީޢަތުގައި ހާމަކޮށްފައިވެއެވެ. މިކަންކަމާ ގުޅިގެން ދައުލަތުން އެކި އިދާރާތަކުން ސާފުކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ސާފުކުރިއިރު ދިފާއީ ހެކިންގެ ބަސް ނަފީވާ މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާތީ، އެކަންކަމާގުޅޭ އަންނަނިވި ލިޔުންތައް ހުށަހަޅަމެވެ....] މިފަދައިންނެވެ.

269އިސްވެ އިޝާރާތްކުރެވުނު ސިޓީއަށް ބަލާއިރު، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދގާ ދަށުން ދައުލަތުން ހާމަކުރަން އެދުނު ހެއްކަކީ، ދައުލަތަށް އަލަށް ލިބުނު ހެއްކެއްނޫނެވެ. ދައުލަތުން ހާމަކުރި ހެއްކަކީ، ކަމާކަންފަށާ އިތުރަށް މަސައްކަތްކޮށްގެން ދައުލަތުން ހޯދި ހެކިކަން، ޙަވާލާދެވުނު ސިޓީން ސާފުކޮށް އެނގެއެވެ.

2. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހުގެ ނަންބަރު A1/145/2022/1214-196 (4 އޮކްޓޯބރަ 2022) ސިޓީ

270އެހެންކަމުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދައުލަތުން ހާމަކުރި ހެކި، ހަމަ އެމާއްދާގެ ދަށުން، ޝަރީޢަތުން ބަލައިގަނެ މައްސަލަ ނިންމުމުގައި އެ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރި ކުރުމަކީ، ޤާނޫނާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްކަމަށް ބުނެ، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން މިނުކުތާގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ، ކަންކަން އިހަށް އެއްފަރާތްކޮށް، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ޙަވާލާދީ ހެކި ހާމަކުރުމަށް އޮތް މަސްއޫލިއްޔަތުގެ ދަށުން، ދައުލަތުން ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅި ހެކި، 05 އޮކްޓޫބަރު 2022 ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމުގައި، އައްވަލަން އެ ހެކި ހާމަކުރުމަށް ފަނޑިޔާރު ފުރުޞަތު ދިން ދިނުމަކީވެސް، އިސްވެ ބަޔާންކުރެވުނު ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދގާ ރޫހާ އަދި މަޤްޞަދާ ޚިލާފަށް ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެއްކަމަށް އަހުރެން ދެކެމެވެ. އަދަބާގުޅޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ފުރުޞަތު ދިނުން:

271ދަށު ކޯޓުގައި ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުއްވުމަށްފަހު، އަދަބާ ގުޅޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ދަށު ކޯޓުން ހަމައެކަނި 1.5 (ދޮޅު) ގަޑިއިރު ދީފައިވަނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 02/2021 އުޞޫލު (ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު) ގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާއި 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން، ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަން އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސީލަތް ނުލިބޭ ޙާލަތެއްގައިކަމަށް ބުނެ، މި މައްސަލާގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ޔޫސުފް ނަޢީމުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކުރި އިސްތިއުނާފީ ތިންވަނަ ނުކުތާގެ ރައްދުގައި ދައުލަތުން މައިގަނޑު ދެ ކަމެއް

272ފުރަތަމަ ކަމަކީ، 30 ނޮވެމްބަރު 2022 ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމުގައި، މައްސަލއަ ގ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ނިންމާލިކަން މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރު އިޢުލާނު ކުރިކަމަށާއި، އެއަށްފަހު މައްސަލައިގެ އަދަބާ ގުޅިގެން ވާހަކަ ދެއްކުމަށާއި އަދި މައްސަލައިގާ ޙުކުމްކުރުމަށް 25 ޑިސެންބަރު 2022 ވަނަ ދުވަހުގެ 09:00 އަށް ތާވަލު ކުރުވެނު އަޑުއެހުމަށް ހާޒިރުވުމަށް އަންގައި، 22 ޑިސެންބަރު 2022 ވަނަ ދުވަހު އިސްތިއުނާފުކުރާ ޔޫސުފު ނަޢީމަށް ކޯޓަށް ހާޒިރުވުމުގެ އަމުރު ކޯޓުން ފޮނުވާފައިވަކަމަށެވެ.

273ކޯޓަށް ހާޒިރުވުމަށް އަންގައި ފޮނުވާ އަމުރަކީ، މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުން އޮންނަކަން އެނގުމާއެކު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާއި އެފަރާތުގެ ވަކީލުން މައްސަލައަށް ތައްޔާރުވުމަށް ނުވަތަ އަޑުއެހުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް ކޯޓުން ފޮނުވާ ނޯޓިހެއް ކަމަށް ބަލަންޖެހޭކަމަށާއި، ޖިނާއީ މައްސަލައެއްގެ ޙުކުމުން ނުކުންނާނީ ދެ ނަތީޖާއެއް ކަމުން، ޔޫސުފު ނަޢީމުގެ މައްޗަށް ކުރެވުނު ދަޢުވާ ސާބިތުވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތުމަކީ އޭރުވެސް ތަސައްވުރުކުރެވޭނެ ކަމެއް ކަމަ ށާއި، ޙުކުމްކުރުމުގެ އަޑުއެހުމަކަށް ޗިޓު ފޮނުވިފައި އޮންނަ ޙލަތުގައާ ދަޢުވާ ސާބިތުވެއްޖެނަމަ، އަދަބާ ގުޅިގެން ވާހަކަދެއްކުން އޮންނާނެކަމަކީ ވެސް އެ ފަރތަށާ ކަނޑައެޅިގެން ތސަ އްވަ ރުކުރެވިފައި އޮންނާނު ކަމެއްކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ފާހަގަކުރި ކުރުމެވެ.

274ދެވަނަ ކަމަކީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 160 ވަނަ މާއްދާއަށް ބެލުމުން، އަދަބާގުޅޭ ގޮތުން ވާހަކަދައްކައި ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހަޅަން ފުރުޞަތު ދޭންޖެހޭ ވަކި މުއްދަތެއް ބުނެވިދިޔަ މާއްދާގައި ކަނޑައަޅައި ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާކަމަށާއި، ދޭންޖެހޭ މުއްދަތު ކަނޑައެޅުމަކީ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރެއްކަމަށާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް އޮފީސް ވ. އޚމ ޤަޟިއްޔާގެ 15 ވަނަ ނުކުތާގައި، ފަނޑިޔާރަށް ލިބިފައިވާ އިޚްތިޔާރެއްގެ ބޭނުން ކުރުމުގައި އެ އިޚްތިޔާރު ބޭނުންކުރި ގޮތުން އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކުން އެކަމުގެ ތެރެއަށް ވަންނަންޖެހޭ ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދަ ސަބަބެއް މި މައްސަލާގައި ނެތްކަމަށާއި، މީގެ އިތުރުން، ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުއްވުމަށްފަހު، އަދަބާ ގުޅޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ދިން މުއްދަތަކީ ނުވަތަ ވަގުތަކީ، ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާއި އަދި 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ މަޤްޞަދާއި ރޫހާ ޚިލާފު ނިންމުމެއް ކަމަށް ބުނާއިރު، މި މާއްދާގެ ރޫހަކީ [2022] SC 39 .3 ކޮބައިކަމެއް އަދި ރޫހާ ޚިލާފުވެފައިވާ ގޮތެއް އިސްތިއުނާފުކުރާ ޔޫސުފު ނަޢީމަށް ބުނެދެވިފައި ނުވާކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން ފާހަގަކުރި ކުރުމެވެ. ޙުކުމްކުރުމަށް ބޭއްވުނު ޝަރީޢަތުގެ މަޖްލީހަށް ހާޒިރުވުމަށް އަންގައި ކޯޓު އަމުރު ފޮނުވިކަމަށް ބުނާބުނުން:

275މި ނުކުތާގައި ދައުލަތުން ފާހަގަކުރިގޮތަށް މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރުމަށް 25 ޑިސެންބަރު 2022 ވަނަ ދުވަހުގެ 09:00 އަށް ތާވަލު ކުރުވެނު އަޑުއެހުމަށް ހާޒިރުވުމަށް އަންގައި، 22 ޑިސެންބަރު 2022 ވަނަ ދުވަހު އިސްތިއުނާފުކުރާ ޔޫސުފު ނަޢީމަށް ކޯޓަށް ހާޒިރުވުމުގެ އަމުރު ފޮނުވާފައިވެއެވެ. މިކަމާމެދު ދެފަރާތުގެ މެދުގައި ޙިލާފެއްނެތެވެ.

276ސުވާލަކީ، ދައުލަތުން ފާހަގަކުރިގޮތަށް މައްސަލައިގެ ޙުކުމް ކުރުމަށް ހާޒިރުވުމަށް އަންގައި ދުރާލައި ކޯޓު އަމުރު ފޮނުވުމަކީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 160 ވަނަ މާއްދާއާއި، ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާއި އަދި 20 ވަނަ މާއްދާގެ

(ބ) ގެ މަޤްޞަދާ އެއްގޮތަށް، އަދަބާގުޅޭގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް ތައްޔާރުވުމަށް ދެވުނު ފުރުޞަތެއްގެ ގޮތުގައި މާނަކުރެވިދާނެތޯއެވެ؟

277ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ ޖިނާއީ ދަޢުވާއެއްގެ ޙުކުމުން ނިކުންނާނީ ދެ ނަތީޖާއެކެވެ. އެއީ، ދައުލަތުން ފާހަގަކުރާ ގޮތަށް ދަޢުވާ ސާބިތުވުމާއި ނުވުމުގެ މައްޗަށް ނިކުންނަ ދެ ނަތީޖާއެވެ. މި ނުކުތާގައި ދައުލަތުން ދެއްކި ވާހަކަތަކުން އަހުރެންނަށް ފާހަގަކުރެވުނީ، ޝަރުޢީ ކޯޓެއްގައި ޖިނާއީ ކުށުގެ ދަޢުވާއެއް މީހެއްގެ މައްޗަށް އުފުލޭ ހިސާބުން އެމީހަކު ކޯޓަށް ހާޒިރުވާންޖެހޭނީ، އެ ދަޢުވާގެ ޙުކުމުން ނިކުންނަ ދެ ނަތީޖާއިންކުރެ މައްސަލަ ސާބިތުވާނެ ކަމުގެ ނަތީޖާއަށް ބުރަވެ، ފޮށިތަންމަތި ބަންދުކޮށް އެ މީހެއްގެ އަނބިދަރިންނާއި ސަލާމްކޮށް، ހެޔޮދުޢާއާއި ޒިކުރު ތަސްބީހަ ކިޔައިގެންކަމެވެ.

278ޖިނާއީ ކުށެއްގެ ދަޢުވާ މީހެއްގެ މައްޗަށް ސާބިތު ނުވާހާ ހިނދަކު އެމީހަކީ ކުށެއްނެތް މައުޞޫމް މީހެއްކަމުގައި ބެލުމުގެ ޙައްޤު ކޮންމެ މީހަކަށްމެ ލިބިގެންވެއެވެ. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 160 ވަނަ މާއްދާ:

279ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 160 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ، [ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާ ކަމަށް ކަނޑައަޅައި ޙުކުމްކުރާ މަޖިލީހުގައިވެސް، ނުވަތަ އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށް ވަކިން ބާއްވާ މަޖިލީހެއްގައިވެސް ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަދަބު ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގެ މަޖިލީސް ވަކިން ބާއްވާނަމަ، އެފަދައިން ބާއްވާ މަޖިލިސް، މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރާތާ އެންމެ ލަސްވެގެން 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ބާއްވަން ވާނެއެވެ.] މި ފަދައިންނެވެ.

280ޖިނާއީ ދަޢުވާއެއް މީހެއްގެ މައްޗަށް ސާބިތުވެ އެ މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރާ ޙާލަތުގައި، ދަޢުވާ ސާބިތުވި ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަބަދު ކަނޑައެޅުމަށް ވަކި މަޖިލީހެއް ބޭއްވުމުގެ މި މަފްޙޫމް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖިނާއީ ޢަދަލުގެ ނިޒާމަށް ތަޢާރުފު ވެގެން ދިޔައީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 160 ވަނަ މާއްދާއިންނެވެ.

281ޖިނާއީ މައްސަލަތަކުގައި އޭގެ ކުރިން ޢަމަލުކުރެވެމުންދިޔައީ، މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރާ ދުވަހު، ޙުކުމާއެކު ސާބިތުވި ކުށުގެ އަދަބުވެސް ކަނޑައެޅިގެން ދިޔުމެވެ. ނަމަވެސް، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 އާއެކު، ޖިނާއީ ކުށެއްގެ ދަޢުވާ ސާބިތުވާ ޙާލަތުގައި، އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގެ މަޖިލިސް ވަކިން ބޭއްވުމާއި، އެ މަޖިލީހުގައި އަދަބާގުޅޭގޮތުން ވާހަކަދައްކައި އެއާގުޅޭ ލިޔެކިޔުން ވަކިން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވިގެން ދިޔައެވެ. i.iz'. rtLt. to1 : unocq8rq ^ur.^oS ^\^\^\ r.a///?, //z a\ /-/2 6Z09Ztt' {!-;t rLrgttt t J,a-sr /.tz t'r r?r/ t:.tzs/ \,, -/f, v-a .t -rz u'.1 ,r.r.??? i'. ar2' I a^ ,?4 ./ ..t.,a a.t t. a?1.-r I .-=. ./ n , ./. /z' r z .t t'u. s a ,.a "a.l/o a e t "a"aa/o/a ./ tz0zD-Dt669 ,--rri -rur[{ o da, ?i{ 2u{4{' ,rai t ? {4 .-.,, ,'. -, z e /.-n le l- ".

1.1.a au'lat c S.-.<<'a1 r?/.< a.,.a,.n e...</.. t -ar.a-.e a u. t/.4 ar t/.-..a t-z.r.z /ca a?ofat../ ../.r?-Zt. u.n< ar^!'a t/t/ra/.t /1.a.a@{l ).1'ott t.l.at a,..r p. />..t.,t- t./-a t/*,a/ -.< ,i S- LiV-JI I/IZOZ ,uw