ނަން ސިއްރުކޮށްފައި ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

މައްސަލައިގެ ތަޢާރުފު:

1މިއީ، xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx ކޯޓުގެ ނަންބަރު xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx " ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމާމެދު ނިންމި ނިންމުން" )04 ނޮވެންބަރު 2024( )މީގެފަހުން "އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުން" ނުވަތަ "ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ނިންމުން" ކަމަށް ބުނެފައި( އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި xxxxxxxxxx، މުޙައްމަދު ރަޝާދު )މީގެފަހުން " އިސްތިއުނާފކުރު ފަރާތް" ނުވަތަ "މުޙައްމަދު ރަޝާދު" ކަމަށް ބުނެފައި(ގ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން ބެލި ޤަޟިއްޔާއެކެވެ. މި ޤަޟިއްޔާގައ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތަކީ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސަ)މީގެފަހުން "އިސްތިއުނާފ ރައްދުވު ފަރާތް" ނުވަތަ "ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް " ނުވަތަ "ދައުލަތް" ކަމަށް ބުނެފައި( އެވެ. މައްސަލައިގައި ކަންހިގާފައިވާގޮތް:

2ދައުލަތުން، މުޙައްމަދު ރަޝާދުގެ މައްޗަށ ޤާނޫނު ނަންބަރ 12/2009 )ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސް ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު( ގެ 3 ވަން މާއްދާގަ )ހ( އާ ޙަވާލާދީ، އެ މާއްދާގެ )ނ(ގެ ދަށުން ކުޑަކުއްޖެއްގެ ހަށިގަނޑުގައި ޖިންސީ ނިޔަތެއް އޮވެގެނާޤަޞްދުގައި އަތްލުމުގެ ކުށުގެ ދަޢުވާ 07 ޑިސެންބަރު 2023 ގައި xxxxxxxxxxxxxxx ކޯޓުގައި އުފުލާފައިވެއެވެ. ދރކ ނަންބަރު . މީގެފަހުން "ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސީ ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު " ކަމަށް ބުނެފައި. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހުގެ ނަންބަރު 2/x1291/2023/ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމު.

3މިދަޢުވ ބަލަމުންދަނީ އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/xxx23/ ޤަޟިއްޔާއިންނެވެ. އެ ޤަޟިއްޔާގެ އިބްތިދާއީ މަރުހަލާގައި މުޙައްމަދު ރަޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދިފާޢީ ހެކިން އަދި ހެކިން ހުށަހަޅާ ސަބަބު ހާމަކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި އެ މަރުޙަލާގައި ދައުލަތުން ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. މި ހުށަހެޅުމުގައި އެދިފައިވަނީ ޤާނޫނު ނަންބަރ 12/2016 )ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު( ގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގ 3 ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން، ދިފާޢުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިވެރިޔާ 5 )ދާއޫދު މުޙައްމަދު( އިވުނު ކަމަށި ބުން ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭނެ ކަމުގައި ކަނޑައަޅައިދިނުމަށެވެ.

4ބުނެވިދިޔަ ހުށަހެޅުމާ ގުޅިގެން، އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުގައި މި އިސްތިއުނާފުގެ ބޭނުމަށް ފާހަގަކުރެވޭ ކަންކަން ތިރީގައި ބަޔާންކުރަމެވެ.

4.1. ހެކިވެރިޔާ 5 ހުށަހެޅި ސަބަބަށް ބަލާއިރު "ކުއްޖާގެ އުޅުމާއި އަޚްލާޤު ސާބިތުކޮށްދި ނުމަށާއި" މީގެއިތުރުން "މުޙައްމަދު ރަޝާދުއަށް ކޮށްފައިމިވާ ތުހުމަތުކުރި ފަހުން ކުއްޖާ ފިހާރައަށް އައު ދުވަހެއްގައި އެކަމަކީ ކިހިނެއް ހިނގް އިގެން އުޅޭ ކަމެއްތޯ ދޮގުނުހަދާ ތެދަށް ބުނާށޭ ކުއްޖާގެ ގާތުގައި އެހުމުން xxxxx )ރަޝާދު( އަޅުގަނޑު ގަޔަށް އަތްލާއުރަމަތީގައި ހިފިކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައަކީ ޙަޤީޤަތާއި ޚިލާފް މައްސަލައެއް ކަމަށާއި، އެކަން އެގޮތަށް ކުރެވުނީ އަޅުގަނޑ xxx ދައްތައާ އެކު xxxއަށް ދިޔަ ދަތުރުގައި އަޅުގަނޑު ގަދަކަމުން xxxx ××××× ގާނައިއިރު، ވަރަށް އެއްޗެހި ކިޔް ފައި އޮތުމުން ރުޅިއައިސގެން ލަނޑެއްދޭން ކުރިކަމެއްކަމުގައިއެވެ" މި ފަދައިން ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން. މީގެފަހުން "ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު" ކަމަށް ބުނެފައި. މީގެފަހުން "ހެކިވެރިޔާ 5" ކަމަށް ބުނެފައި.

2.4. އިވުނުކަމަށް ބުނާ ހެއްކަކީ އޭގެ ޒާތު ގައި ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަނެވޭނެ ހެއްކެއް ނޫންކަމާއި، އެފަދަ ހެކި ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަނެވޭނީ ޤާނޫނު ނަންބަރ 11/2022 )ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކުގައިކަން.

4.3. އިވުނުކަމަށް ބުނާ ހެއްކެއް ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަނެވޭނީ، އެ ހެއްކަކީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 118 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފަދަ ހެއްކެއް ކަމަށްވެފައި، އެ ޤާނޫނުގެ 119 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފަދަ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުގައި ވނަމަކަމާއި، ކުއްޖާއާ ގުޅިގެން އިވުނުކަމށ ބުން ހެކާ ދަޢުވާލިބޭ މީހާ ހުށަހެޅިއިރު، އެ މާއްދާތަކުގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން ފުރިހަމަވެފައިނުވާކަން.

4.4. ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސީ ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުޞޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 47 ވަނަ މާއްދާއިން ލިބިދޭ އިސްތިސްނާއަކީ ދައުލަތުން މައްސަލަ ސާބިތުކުރުމަށް ލިބިދޭ އިސްތިސްނާއެއްކަން.

4.5. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/SC-A/16,17 ޤަޟިއްޔާގައި ހެކި ބަލައިގަތުމާގުޅޭ ގޮތުނާ ކަނޑައަޅާފައިވް އުޞޫލަށް ރިޢާޔަތްކުރާއިރު، ދިފާޢުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިވުނުކަމަށް ބުނު ހެކި ޤާނޫނީ ޓެސްޓުން ފާސްނުވާކަން.

4.6. ހެކިވެރިޔާ 5 ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅި ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އިވުނުކަމަށް ބުނާ ހެކީގެ ބައި ސަބަބުތައް އުނިކުރަން ޖެހޭކަމާއި އަދި އެ ސަބަބުތަކާ ގުޅިގެން އެ ހެކިންނާ ދިފާޢަށް ސުވާލުކުރެވިދާނެކަމަށް ނުދެކޭކަން. މީގެފަހުން "ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު" ކަމަށް ބުނެފައި. އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުގެ 7.6.4 ވަނަ ޕެރެގްރާފް.

5އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުން ހެކިވެރިޔާ 5 އާ ގުޅިގެން ނިންމާފައިވަނީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. "... )ހެކިވެރިޔާ 5( ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅި ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އިވުނުކަމަށް ބުނާ ހެކީގެ ބަޔާ ގުޅޭގޮތުން މި ހެކިވެރިޔާއާ ސުވާލުނުކުރެވޭނެކަމަށް ކަނޑައަޅައި، ޤަވާއިދު ނަންބަރ 2021-SC-REG-01 )ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު( ގެ 119 ވެނ މާއްދާގަ )ހ( އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް މި މައްސަލައަކީ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެ މައްސަލައެއް ކަމުގައި ނިންމީމެވެ."

6މިއީ، ބުނެވިދިޔަ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި މުޙައްމަދާ ރަޝާދުގެ ފަރާތުނ ހުށަހެޅުމުން ބަލާފައިވާ އިސްތިއުނާފީ ޤަޟިއްޔާއެވެ.

7xxxxxxxxxxxxxxx ކޯޓުގެ ނަންބަރު xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx "ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމާމެދު ނިންމި ނިންމުން" )04 ނޮވެންބަރު 2024( އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި މުޙައްމަދު ރަޝާދުގި ފަރާތުންހުށަހަޅާފައިވަނީ އަންނަނިވ ނުކުތއެވެ.

1.7. ދިފާޢުން ހުށަހެޅި ހެކިވެރިޔާ 5 ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިނުގަތުމަށް ނުވަތަ އެ ހެކިވެރިޔާއާ ސުވާލުނުކުރެވޭނެ ކަމަށި އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމަގައެ ނިންމާފައިވެ ނ ދިވެހިރާއްޖޭގ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ )ކ( އާއި ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 )ދިވެހިރާއްޖޭގ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު(ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އާއި، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 24 ވަނަ މާއްދާއާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސސީގ 143 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އާ ޚިލާފަށްކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުގައި ހެކިވެރިޔާގެ ތަފްސީލު ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް ހަވާލާދިނުމަށް ފަސޭހަކުރުމަށް ހެކިވެރިޔާ 5 ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި. އިސްތިއުނާފކު ރ ފަރާތުން އެދޭގޮތް:

8އސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުގައި ހެކިވެރިޔި 5 އާ ގުޅިގެން ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެއްކަމަށާއި، އެ ނިންމުން ބާޠިލުކޮށް، އެ ހެކް ބަލައިގަތުމަށް އެ ކޯޓުގެ މައްޗަށ އަމުރުކޮށްދިނުމަށާއި، އެ ހެކިވެރިޔާ ހުށަހެޅި ސަބަބާ ގުޅިގެން އެ ހެކިވެރިޔާއާ ސުވާލުކުރެވޭނ ކަމަށެ ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދޭކަމަށެވެ.

9މުޙައްމަދު ރަޝާދުގެ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ތަފްޞީލުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ އިވުނު ކަމަށެ ބުނާ ހެކި ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 24 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްކުރުމެއްނެތި އެ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށާއި، ހެކިވެރިޔާ 5 އަކީ ޑައިރެކްޓް އެވިޑެންސެއް ކަމަށެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މި އްދާގާ )ކ( އަށް ރިޢާޔަތްކުރާއިރު އެ މީހަކު ބޭނުންވާ ހެކީން ޝަރީޢަތަށް ހާޒިރުކޮށްދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދުމާއި އެހެކިންނާ ޝަރީއަތުން ސުވާލުކުރުމުގެ ޙައްޤަކީ ދުސްތޫރީ ޙައްޤެއްކަމަށާއި، އެ ޙައްޤު ގެއްލިފައިވާ ކަމަށެވެ. ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް ނިންމާފައިވަނީ ސުޕްރީ މ ކޯޓުގް އިސްމާޢީލް އިފްހާމް މުޙައްމަދް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އުޞޫލާ ޚިލާފަށްކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުގައި ސަބަބު ސާފުނުވާކަމަށާއި، ދިފާޢުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހެއްކަކުރެވޭނެ ސުވާލެއްވެސ ނޭނގޭކަމަށެވެ. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/75 ޤަޟިއް ޔާ.

10ދައުލަތުން އިސްތިއުނާފުގެ ޖަވާބުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، އިސްތިއުނާފުގެ ޖަވާބު ފޯމުގައި އިސްތިއުނާފު ހުށަހަޅާފައިވާ މުއްދަތާ ގުޅޭގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޒުކުރިއަށ ގެންދަން ބޭނުންނުވާކަމަށެވެ. އަދި، ހެކިވެރިޔާ 5 އަކީ ހެއްކއެ ގޮތުގައާ ބަލައިނުގަތުމަށް ނިންމާފައި ނުވާކަމަށާއި، އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވ ނިންމުމުގެ ނަތީޖާއަކީ ހެކިވެރިޔާ ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅި ދާއިރާ ހަނިކުރުމުން އެ ދާއިރާއިން ހެކިވެރިޔާއާ ސުވާލުނުކުރެވުން ކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ދަށުކޯޓު މަރުހަލާގައި އެއީ އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ހެކި ނޫންކަމަށް ސާބިތުކޮށްދެވިފައިނުވާކަމަށެވެ. ބަހުސްގެ ބޭނުމަށް އެއީ އިވުނު ކަމަށާ ބުން ހެއްކެއް ނޫންކަމަށް ބެލިނަމަވެސް، ހެކިވެރިޔާ 5 ހުށަހެޅި ސަބަބަށް ބަލާއިރު އެ ހެކި ހުށަހަޅާފެ އިވަނީ އަނިޔާލިބުނު ކުއްޖާގަ އިތުބާރަށް ތައުނުކުރުމަށްކަން ސާފުވާކަމަށާއި، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 127 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްކުރާއިރު މިފަދަ ހެއްކަކީ އޭގެ ޒާތުންވެސް ބަލައިނުގަނެވޭނެ ހެކި ކަމަށެވެ. މިފަދަ ހެކި ފަހުން ޝަރީޢަތުގެ މަރުހަލާގައި ހުށަހެޅިދާނެކަން އެ މާއްދާގެ )ށ( އިން އެނގޭކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން އެދޭގޮތް:

11އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމަށް ބަދަލެއް ގެންނަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދޭކަމަށެވެ.

12މ މައްސަލައިގައި އުފެދިފައިވާ ބަހުސަކީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައާ ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިވެރިޔާ 5 ހުށަހެޅި ސަބަބާ ގުޅިގެން އިވުނުކަމަށ ބުން ހެކީގެ ބައިން ސުވާލުނުކުރެވޭނެ ކަމަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުމުގައި އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ހެކި ކަމަށް ކުނޑައަޅާފައިވ ކަނޑައެޅުމާ ގުޅާ ބަހުސެކެވެ. އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ އެއީ އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ހެއްކެއް ނޫން ކަމަށެވެ. ދައުލަތުން މި ކޯޓުގައި ބަހުސްކޮށްފައިވަނީ އެއީ އިވުނު ކަމަށެ ބުން ހެކީގެ އިތުރުން، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 127 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔންކުރާފަދ އަނިޔާ ލިބުނު ކުއްޖާގެ އިތުބާރާ ގުޅޭގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހެއްކެއް ކަމަށެވެ.

13ޕްރިސިޑެންސް 1ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ،އިވުނު ކަމަށު ބުން ހެއްކަކީ، އޭގެ ޒާތުގައި ހެކީގެ ގޮތުގައި ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަނެވޭނެ ހެއްކެއް ނޫން ކަމަށެވެ. "އިވުނު ކަމަށު ބުން ހެކި" މާނަކުރަމުން އެ ޤާނޫނުގެ 24 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރަނީ، އެއީ، "ހެކިބަސް ދޭ މީހަކު، އޭނާގެ ހިއްސަކުނ އޭނާއަށް ކަނޑައެޅިގެން ފެނުން ނުވަތު އިވުނު ނުވަތަ އިހްސާސްކުރެވުނު އެއްޗެއް ނުވަތަ ކަމެއް ބަޔާންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އެހެން މީހަކަށް ވަކި އެއްޗެއް ނުވަތަ ކަމެއް ފެނުނު ކަމަށް ނުވަތަ އެހެން މީހަކަށް ވަކި އެއްޗެއް އަޑުއިވުނު ކަމަށް ނުވަތަ އިހްސާސްކުރެވުނ ކަމަށަ އެމީހަކު ބުނާ ބުނުމެއް، ހެކިބަސް ދ މީހާއަށް އަޑުއިވުނު ކަމުގެ މައްޗަށް ދޭ ހެކިބސ" ކަމަށެވެ.

14ޕްރިސިޑެންސް 2ޝަރީޢަތށަ ހުށަހެޅް ހެއްކެއް އިވުނީކަމަށ ބުން ހެކގ ގޮތުގައެ ބެލެވޭނީ، ވަކި ވާޤިއާއެއް ނުވަތަ ޙަޤީޤަތެއް ވުޖޫދުގައި ވާކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެ ގޮތުން،ހިނގަމުންދާ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީސް ފިޔަވައި އެހެންތަނެއްގައ އެހެންމީހަކު އެވާޤިއ ހިނގިގޮތް ހެކިވެރިޔާ ގާތުގައި ބުނިކަމަށް ބުނެ ހެކިބަސް އަދާ ކުރުމުންނެވެ. މިސާލަކަށް، ވައްކަމުގެ މައްސަލައެއްގައި، ވައްކަން ކުރި މީހާ ކުށުގެ ވެށިން ވަކި ދުވަހެއްގެ ވަކި ވަގުތެއު ގައި ފެނުނު ކަމަށް ހެކިވެރިއާ "ހ" ބުނި ކަމަށް ބުނެ ފުލުހުންގެ ތަޙްޤީޤީ އޮފިސަރަކީ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ބުނާ ވާހަކައަކިއިވުނ ކަމަށު ބުނީހެކ ކަމުގައިވާތީ މިހެއްކަކީ މިވާޤިއާ ސާބިތުކުރުމުގައި ބަލައިގަނެވޭނެ ހެއްކެއް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވް ސ ހެކިވެރިޔާ "ހ" ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ހެކިބަސް އަދާކުރަމުން، ކުށުގެ ވެށީގައ ތުހުމަތުކުރި ފަރާތުނ ބުނާ ވާހަކައެއް، އެގޮތަށްއިވުނު ކަމަށް ބުނަ، ބުނިކަން ސާބް ތުކޮށްދިނުމި ށ އަދާކުރާ ހެކިބަހަކާ އޭނާގެ އަމިއްލަ ހިއްސަކުން އިހްސާސްކުރެވުނު ކަމެއްގެ މައްޗަށް އަދާކުރާ ހެކިބަހެކެވެ. އެހެންކަމުން، ވަކި ހެއްކެއް އިވުނުކަމަށް ބުނެ އަދާކުރި ހެކީގެ ގޮތުގައި ބެލުމުގައި ހެކި ހުށަހަޅަނީ ކޮންކަމެއް ސާބިތުކުރުމަށް ކަންއިސްދައރެއު އަދާކުރެއެވެ.

15މިމައްސަލައިގައި ސުވާލު އުފެދިފައިވާ ހެކިވެރިޔާ 5 ހުށަހަޅި ސަބަބެއްގެ ގޮތުގައި ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނ " ކުއްޖާގެ އުޅުމާއި އަޚްލާޤު ސާބިތުކޮށްދިނުމަށާއި" މީގެއިތުރުން "މުޙައްމަދު ރަޝާދުއަށް ކޮށްފައިމިވާ ތުހުމަތުކުރާ ފަހުން ކުއްޖާ ފިހާރައަށް އައި ދުވަހެއްގައި އެކަމަކީ ކިހިނެއް ހިންގައިގެން އުޅޭ ކަމެއްތޯ ދޮގުނުހަދ ތެދަށް ބުނާށޭ ކުއްޖާގެ ގާތުގައި އެހުމުން ×××× )ރަޝާދު( އަޅުގަނޑު ގަޔަށް އަތްލާ އުރަމަތީގައި ހިފިކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައަކީ ޙަޤީޤަތާއި ޚިލާފް މައްސަލައެއް ކަމަށާއި، އެކަނ އެގޮތަށް ކުރެވުނީ އަޅުގަނޑ ××× ދައްތައާ އެކު ××× އަށް ދިޔަ ދަތުރުގައި އަޅުގަނޑު ގަދަކަމުނު ×××× ××××× ގެނައިއިރު، ވަރަށް އެއްޗެހި ކިޔާފައި އޮތުމުން ރުޅިއައިސްގެން ލަނޑެއްދޭން ކުރިކަމެއްކަމުގައ" މިފަދައިން ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. މިހެކި ހުށަހެޅި ސަބަބު މިއަށްވާ ރ ތަފްސީލްކޮށް އިސްތިއުނާފު ފޯމުގައި އިސްތިއުނާފުކުރ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، އަދި އެކަމަށް ދައުލަތުންވެސް އެއްބަސްވާއިރު، ހެކި ހުށަހެޅ ސަބަބު އެއްކޮށް އެނގޭނެ ލިޔުމެއް މިކޯޓަށް ލިބިފައިނުވެއެވެ. ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތާ

16ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގެ )3 ( ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުންހުށަހަޅ ހުށްހެޅުންތަކ މެދާ ގޮތް ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ ގޮތްތައް މަތީ މަރުޙަލާގެ ނިންމުންތަކުން ޝަރަހަކޮށްދީފައިވެއެވެ.

17ޕްރިސިޑެންސް 3އެގޮތުން، ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އަދި އަޙްމަދު ކްރިކް ރިޟާ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ޤަޟިއްޔާގައި ދަށު ކޯޓުގައި ޝަރީޢަތްކުރާ ފަނޑިޔާރަކީ ދެފަރާތުން ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅާ ހެކިތަކަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/SC-A/16,17 ޤަޟިއްޔާ. ޝަރީޢަތުގެ ދޮރުން އެތެރެއަށް ވެއްދިދާނެ ހެކިތަކެއްކަނ ނުވަތް ނޫންކަން ކަނޑައަޅަން ހ ންނު ދޮރުވާނުކަމަށާއި، އެފަދައިން ނިންމާ ނިންމުންތަކަކީ އިންސާފުވެރި ނިންމުމެއްކަން ބޭރުފުށުން ކަށަވަރުކުރެވޭނެ ނިންމުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރުމުން ކަމަށާއި އަދި ހެކި ބަލައިގަތުމާގުޅޭ ގޮތުން ނިންމި ނިންމުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބުތައް ސާފުކޮށް ތިލަބަހުން ލިޔަންވާނެކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

18މީގެ އިތުރުން، ސުޕްރީމް ކޯޓުގް އިސްމާޢީލް އިފްހާމް މުޙައްމަދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ޤަޟިއްޔާގައި ހެއެކެއ ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރުމާ ގުޅޭ މައްސަލަތަކުގައި، ޢާންމު އުޞޫލަކަށް ވާންޖެހޭނީ، ކޮންމާ ހެއްކެއް އެއީ މައްސަލައިގައި ވަކި ކަމެއް ސާބިތުކުރުމަށް އޮތް ހަރުދަނާ ހެއްކެއްކަމަށް ބެލެވޭނަމަ، ނުވަތި މައްސަލައަ ސީދާ ގުޅުމެއްވާ ހެއްކެއްކަމަށް ބެލެވޭނަމަ، އެފަދަ ހެއްކެއް އެއީ ޝަރީޢަތުން ޤަބޫލުކުރާ ހެއްކެއްކަމަށް ވެގެންދިޔުން ކަމުގައެފާހަގަކޮށްފައިވއެ ވި.ހަމަ އެ ޤަޟިއްޔާގައ، ހެކި ބަލައިގަތުމާ މެދު ޚަސްމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފުވުންތަކެއް އުޅޭނަމަ އެ ހެއްކާމެދު އިތުރު ގޮތްތަކެއް ކަނޑައެޅުމެއްނެތި އެ ހެއްކަކީ ޝަރީޢަތުން ޤަބޫލުކުރެވޭ ހެއްކެއް ކަމުގައި ވާންޖެހޭކަމޫ ށާއީ އެފަދަ ހެއްކެއްގެ ސައްހަކަމާމެދު މައުލައ މައްސަލައިގެ ތެރޭގައި ގޮތް ކަނޑައަޅަންވާނެކމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވ.

19ޕްރިސިޑެންސް 4ޝަރީޢަތުގެ ކުރިއަށް ހުށަހަޅާ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން ޝަރީއަތަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭނެ ނުވަތަ އިންއެޑްމިސިބަލް އެވިޑެންސަކ facie prima ނިންމު މެއް ކަމަށާއެ އަދި ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި އެ ހެއްކެއްގެ ސައްޙަކަމާމެދު ތައުނުކުރުމުގެ ފުރުސަތު ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 145 ވަނަ މާއްދާއިން ލިބިދޭކަމަށް ސުޕްރީމް ކޯޓުގް ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މިޢުޝާރު ޞާލިޙް ޤަޟިއްޔާގައި އެ ޤަޟިއްޔާގެ 33 އަދި 34 ވަނަ ޕެރެގްރާފް. ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. ގުޅުންހެ ރ ހެކި ބަލައިގަތުމަށްފަހު، އެ ހެއްކާމެދު ތައުނުކޮށް ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައު އެ ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނާނެކަން ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ޢަބްދް ﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އަދި އަޙްމަދު ކްރިކް ރިޟާ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްޤަޟިއްޔާއނި ވެސް އެނގެއެވެ.

20ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މިޢުޝާރު ޞާލިޙެ ޤަޟިއްޔާގައި ޝަރީޢަތަށް ހެކި ޤަބޫލުކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން އިބްތިދާއީ މަރުޙަލާގައި ފަނޑިޔާރު ނިންމާ ނިންމުންތަކަކީ ޝަރީޢަތުގެ ތެރެއިންވެސް އެކަންކަމާ މެދު އިތުރަށް ބަހުސްކިރެވ ގޮތި ނިންމް ކަންތައްތަކަށުވާއރ، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގައި އެކަންކަން ހުށަހެޅުމުގެ ބަދަލުގައި، އިސްތިއުނާފަށް ހުށަހެޅުމަކީ ދަށު ކޯޓުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލަ މަޑުޖެހި ޝަރީޢަތް ނުނިމި ލަސްވެގެންދާނެ ސަބަބެއް ކަމުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި، ހަމަ އީ ޤަޟިއްޔާގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ޝަރީޢަތަގ ކުރީގެ ހުށަހެޅުންތައް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ތަންދެނ މައްސލައިގ ޝަރީޢަތުގެ ތެރެއިން އެކަންކަމާމެދު ވާހަކަ ދައްކައި ގޮތް ނިންމުމުގެ ފުރުސަތު ނެތް ކަންތައްތަކާ ގުޅިގެން ކަމަށެވެ.

21ބުނެވުނު އުސޫލުތައް މިމައްސަލައަށް ތަޠްބީޤުކުރަން ބަލާއިރު،ދަށު ކޯޓުގު ނިންމމުގައު ސުވާލުއުފެދިފައިވާ މިހެކިވެރިޔާއަކީ އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ގިންތީގެ ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅައް ހެކިވެރިޔާ ބަލައިނުގަތުމަށް ދަށު ކޯޓުން ނިންމާފައިނުވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅި ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/SC-A/16,17 ޤަޟިއްޔާ. އިވުނ ކަމަށު ބުން ހެކީގެ ބައި އުނިކުރަންޖެހޭ ކަމާއި އެ ބަޔާއި ގުޅިގެން ދިފާޢަށް ސުވާލުނުކުރެވޭނެ ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

22ޕްރިސިޑެންސް 5ނަމަވެސް، ހެކާ ހުށަހަޅާފައިވި ސަބަބުތަކުގެ ތެރެއިންއިވުނުކަމަށް ބުނިހެކީގެ ބަޔަކީ ކޮބައިކމާއ، އެފަދައިން ކަނޑައެޅި ސަބަބު އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުން ދޭހައެއް ނުވެއެވެ.އެހެންކަމުން، ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހުން ވަކިބައެއް އުނިކުރި މަށާއި އެބަޔާއ ގުޅިގެނި ދިފާޢަށް ސުވާލުނުކުރެވޭނެކަމަށ ކަނޑައަޅާފައިވާ ބައި ބާޠިލްކުރަންޖެހޭ ކަމުގައި ދެކެމެވެ.

23ޖިނާއީ އިޖުރާއަތު ތަރުތީބު ކުރެވިފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ހެއްކާ ގުޅޭ ގޮތުން ހެކިވެރިއަކާ ސުވާލުކުރެވޭއިރު އެކަމަށް އިއުތިރާޟްކުރުމުގެ ފުރުސަތު ހަސްމުންނަށް ލިބެއެވެ. ހެކިވެރިޔާ 5 ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައަ ބަލައިނުގަތުމަށް ޝަރީޢަތުން ނުނިންމާކެ ނ ދައުލަތުގެ ބަހުންވެސް އެނގޭއިރު، ބުނެވުނު އިޖުރާއަތުގެ ތެރެއިނާ އިވުނު ކަމަށް ބުނަ ހެކިބަހަށް މަގުފަހިވްސުވާލުތައް ހަނިކުރުމށ ޝަރީޢަތުގެ މަރުހަލާގެ ތެރެއިން ފުރުސަތު ލިބޭ ކަމަށް ދެކެމެވެ. އަދި ހެކިވެރިޔާއާ ސުވާލޫ ކުރުމަށް ފުރުސަތުދިނުމަގައާއި ހެކިވަޒަންކުރުމުގައު އިވުނ ކަމަށު ބުން ހެކީގެ ގޮތުގައި ވަކި ހެކި ބަހެއް ދަރަޖަކުރެވޭ ސަބަބު މައުޟޢެނިންމުމުގައި ސަބަބާއެކު ބަޔާންކުރަންވާނެ ކަމުގައި ދެކެމެވ.

24ޕްރިސިޑެންސް 6މި މައްސަލައިގައި ހެކިވެރިޔާ 5 ހިށަހަޅާފައވަނެ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 127 ވަން މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާފަދަ އަނިޔާ ލިބުނު ކުއްޖާގެ އިތުބާރާ ގުޅޭ ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައިކަމަށް ދައުލަތުންބަހުސް ކުރިނަމަވެސް، އެ ހުށަހެޅުމަކީ ދަށު ކޯޓުގައި ދައުލަތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމަކަށް ނުވާތީ، މި މަރް ހލާގައި އެ ބަހުސަށް ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ކަމަށް ނުދެކެމެވެ. އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުގެ 7.6.4 ވަނަ ޕެރެގްރާފް. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 145 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ(.

25އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނިންމުމުގައި ހެކިވެރިޔާ 5 ހުކީގ ގޮތުގައެ ހުށަހެޅި ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އިވުނޮ ކަމަށް ބާ ނ ހެކީގެ ބަޔާ ގުޅޭގުތުން މި ހެކިވެރިޔާއާ ސުވާލުނުކުރެވޭނެކަމަށ ކަނޑައަޅާފައިވް ސަބަބާއި ދާއިރި ސްފުނުވާތާ އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ނިންމުމުގެ އެބައި ބާޠިލްކޮށް، އެ ހެކިވެރިޔާގެހެކިބަސްނެގުމުގ ތެރެއިން އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ހެކީގެ އިއުތިރާޟް ދައުލަތުން ކޮށްފިނަމަ އެކަމާ މެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް އަންގައި މައްސަލަ ނިންމަން ފެނެއެވެ.

26މާ މައްސަލައިގައިފަނޑިޔާރ ފާޠިމަތު ފަރްހީޒެ ގެ ރައުޔގ 14 ވަން ނުކުތަ ފިޔަވައި އެހެން ނުކުތާތަކާއި ނިންމުމަށް ތާއިދުކުރަމެވެ.

27މާ މައްސަލައިގައި ފަނޑިޔާރު ފާޠިމަތު ފަރްހީޒް ގ ރައުޔަށް ތާއިދުކުރަމެވެ. 20?5lHC-Btzt5 c- ,, c. . ,t ..2r r4rP l5 aD irva ,,a2 c>Q cD , a33 a.r.. . aaO. a.aa ,O" tev .r2, a ,rJa rt?OOP ,,,,,O .ztry ,aor3., O.., a, 3 ra - l1 ,.a3- ,22t.?. ,r, .ttp.rjrP Q024 ,O"' 04) o , zOtt, a rO .Oo , ,.a. Ct? a t, a,a c tlrJtrz, -a$ asaapS ,o-, te, a a3 ,t- 2r, -aa O.rr, 4a .ea a ra rr. aa, .r- a a ,. a., tDo .r2vrtca ,2, .a'ro -, voOe trra - 30t 3r, Jr2Jr12 Jra, 2aa ,aU, o J0oe- c. 'Ot . 2 4.2 a43rt ,o, OO.a a ar-e , a. a 3 o, t-.t ,. 22' ?2v ,trv, ,,P ..jDrrv. a ,rttt ,- -tv., ,o 1, o 3a arraa. a aO a a a ..a?-l .. 3rr. 1.rrO, a ..aOrO ,.rr? t2t.rr*P, trrtr, a '.--29- aca t2222 trztrr.r-a 9;222'- ara (Jrtra a.,a a3- ,a O.a .- a- a r. ra ao, c3 O, 4.. ,, 22rr, -rs ,2 2va 2-r?, ,ura, Prraa ,O u2v ,rr. aa o a .t2torvl7_.-: e-r, e ZO . 3. rO . . O. ._ .2? a ceao . 2v1 -'tr.a. srrr.*t ,- ,-p3 ? 7"e-7. sealt-t, aa , aD O. 7vo ,v< .r- ,-* t2 i,;si oo 2, e.Oa.tt4tO.or.t e2r,"^tr ,r-L-?t Oa.zrt,, W crOzcOO ,r,O 2-ry- r Dc O ; v-n:) 331647t :99i ,33250?9 tt,;:iri, ,j3,.2)27 Zi:i ,i9:, tZ:,:i; www-highcurt.govnv'-E-:-S; [email protected] ;73;