ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ވ. ނެތް

1މިއީ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔ އާ ކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީ ޝަރުޢީ ނުވަތަ ޤާނޫނީ ހަމަތަކާއި ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ އެ ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދްޅ. ނައިފަރު، ހަވީރީހިޔާ، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ( )މީގެ ފަހުން "އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތް" ނުވަތަ "ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް"( ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން ބަލާފައިވާ ޤަޟިއްޔާއެވެ.

2މި މައްސަލައަކީ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާގެ އިސްތިއުނާފެއްކަމުގައިވާއިރު، ސިވިލް ކޯޓުން މި މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކޮށްފައިވަނާއެ ޤަޟިއްޔާގައި ދަޢުވާލިބޭ ޅ. ނައިފަރު، […] އިބްރާހީމު ޢަލީފުޅުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައިކަމުން މި އިސްތިއުނާފ ހުށަހަޅާފައިވަނ އިސްތިއުނާފީ ރައްދުވު ފަރާތެއް ނެތް ގޮތަށެވެ. އަދި މިގޮތުގެ މަތިން މި އިސްތިއުނާފު ކުރިއަށް ގެންގޮސްފައިވަނީ، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާގޮތަށ exparte ކޮށް، އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތެއް ނުހިމެނޭގޮތަށެވެ.

3ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ދަޢުވާއަކީ ރ. އިންނަމާދޫ، މީރާ، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ ނަންބަރާ P9189A-04 "މިހިރީ ނަންބަރު 5" ބޯޓު ގަތުމަށްޓަކައި ފައިސާ ޚަރަދުކޮށްފައިވާ ފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްކަމުގައި ކަނޑައަޅައިދިނުމަށާއި، އެ ބޯޓުގެ މިލްކުވެރި ފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށާއި، އެ ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓރު ޅ. ނައިފަރު، […] އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްފައިވަނީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ރުހުން ނެތިކަމުގައިވާތީ، ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިކަންފާޠިމަތ ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްދީ، ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމުގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރމަށ އަމުރުކޮށްދިނުމަށް އެދި އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުއަށ ރައްދުވާގޮތަށް ހުށަހެޅް ދަޢުވާއެކެވެ.

4ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 )މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު( )މީގެ ފަހުން "މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު"( ގ 100 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ގޮތަށް މައްސަލައިގެ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ރައްދުކޮށް ދަޢުވާ ފޯމު ރައްދުކުރިކަމުގެ ލިޔުމުގައި އެފަރާތުން ސޮއިކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 101 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ލިޔުންތައް ޅ. ނައިފަރު މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު މެދުވެރިކޮށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ޙަވާލުކޮށްފައިވެއެވެ.

5ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި މައްސަލައިގައި މައުޟޫޢީ ގޮތުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދޭ 05 ޑިސެންބަރު 2022 ގައިފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުނެސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވެއެވ. ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ވަގުތީ އަމުރުގެ ޖަވާބު 18 ޑިސެންބަރު 2022 ގައި ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ.މ ހުށަހެޅުމާއި ގުޅިގެނި ސިވިލް ކޯޓުން ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެފައިވެއެވެ.

6ވަގުތީ އަމުރަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޖަވާބުދާރީވެ އަދި މައްސަލައިގެ ލިޔެކިޔުންތަކާއި ޙަވާލުވެފައިވނަމަވެސ މަދަން އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 103 އަދި 106 ވަން މާއްދާގަ ދަށުން ރައްދު ހުށަހަޅާފައިނުވާތީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުނ 26 ޖަނަވަރީ 2023 ގައި "ކޯޓު އަމުރަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ "އިޚްތިލާފު އޮންން ބާވަތުގެ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމު" ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022-CVC-4598 "ޤަޟިއްޔާ ނިމުނުގޮތް" ގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާތަކުގެ 2 ވަނަ ނަންބަރު އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ "ވަގުތީ އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު" ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ "ވަގުތީ އަމުރުގެ ޖަވާބު" ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022-CVC-4598 ޤަޟިއްޔާއާ ގުޅިގެން ނެރެފައިވާ އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު B13/VA/2022/04-144 )21 ޑިސެންބަރު 2022( "ވަގުތީ އަމުރު" 7 6 އެދޭ ފޯމު" ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. އެ ހުށަހެޅުމާއި ގުޅިގެން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޖަވާބު ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. އަދި އެއަށްފަހު، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 103 ވަނަ މާއްދާގްއ ބުނި ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅަނ ބުނެފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވިފަހުން ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ފޯމް 13 ފެބުރުވަރީ 2023 ގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ.

7ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން އެދުނު ފަދައިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަކީ އެންމެ އިންސާފުވެރި ގޮތްކަމަށް ޝަރީޢަތުން ނުދެކޭތީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވެނ ނެތްކަމަށް ނިންމައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢިވާއަށް ރައްދު ހުށަހަޅަން ފުރުޞަތުދީ ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާމެދު ސވިލ ކޯޓުގް ނަންބަރ 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާގެ ތެރެއިން އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 144-B13/EN/2023/02) 28 ފެބްރުއަރީ 2023( "ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާމެދު ނިންމިގޮތް" މި ނިންމުން ނިންމިއެވެ.

8ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 144-B13/EN/2023/02 )28 ފެބްރުއަރީ 2023( "ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާމެދު ނިންމިގޮތް" ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމުނ، މި ކޯޓުން އެ އިސްތިއުނާފު ބެލުނު، މި ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-A/127 ޤަޟިއްޔާއިން، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 144-B13/EN/2023/02) 28 ފެބުރުވަރީ 2023( "ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާމެދު ނިންމިގޮތް" ބާޠިލުކޮށް، މި ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2023/HC-A/127 ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކުގެ އަލީގައި، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށް ދިނުމަށްއެދި،ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުންހުށަހެޅި ފޯމުގައިވާ ކަންކަމާމެދު އަލުންބަލައި ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމުމަށްޓަކައި މި މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓަށް ތޙަ ވީލުކޮށްފައިވެއެވެ. އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ "ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު" ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ "ކޯޓު އަމުރުގެ ޖަވާބު" ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022-CVC-4598 "ޤަޟިއްޔާ ނިމުނުގޮތް" ގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާތަކުގެ 7 ވަނަ ނަންބަރު

9މިހާރު މި ބެލެވޭ އިސްތިއުނާފަކީ،ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2023/HC-A/127 ޤަޟިއްޔާއިން، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާއާ ގުޅިގެން، އެ ކޯޓުން ނެރެފައިވ ނަންބަރާ ނަންބަރ 144-B13/EN/2023/02 އަމުރު ބާޠިލުކޮށް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށް ދިނުމަށައެދި، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ފޯމުގައިވާ ކަންކަމާމެދު އަލުންބަލައި ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމުމަށްޓަކައި މި މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓަށް ތ ޙެ ވީލުކުރުމުން، އެ ކޯޓގ ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާއިން ނިންމާފައިވާ ނިންމުމުގެ އިސްތިއުނާފެކެވެ.

10ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާ ނިންމާފައިވަނީ،ރ. އިންނަމާދޫ، މީރާ، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ ނަންބަރާ P9189A-04 "މިހިރީ ނަންބަރު 5" ބޯޓުގެ މިލްކުވެރި ފަރާތަކީ ޅ. ނައިފަރު، […] ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި ދެވެން ނެތްކަމުގައެވެ.

11މި ނިންމުމަށް ވާސިލުވުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވެއެވެ.

11.1. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބު "ކޯޓު އަމުރު" ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް މެދުވެރިކޮށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާފަރާތުން އެދޭ ޙާލަތުގައި، ކޯޓުނ ޙުކުމްކުރަންވާނީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވްއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތަކުގައ ބަޔާންކުރި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ކޯޓަށް ފެންނަ ގޮތަކަށްކަމަށެމަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނގ 123 ވަނި މާއްދާގަ )ހ( އިން އެނގޭތީ، މި މައްސަލައިގައި ގޮތް ނިންމަންޖެހޭނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއާއި ހުށަހަޅާފައިވާ ޑޮކިއުމަންޓްތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެންކަން.

11.2. ޝަފަހީ ހެކިންގެ ތެރެއިން ޅ. ނައިފަރު، ބ ލ ވޭވް،ޢަލީ ސާޖިދުގެ ހެކި ބަޔާނުގައި ބޯޓު ގަތުމަށް ބޭނުންވާ ފައިސާ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާއި ޙަވާލުކުރީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްކަމަށް ބުނެފައިވާއިރު، އެކަނ އެފަރާތަށް އެނގެނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ބޯޓު ގަނެފައިވަނީ 3,600,000/-ރ. )ތިންމިލިއަން ހަލައްކަ ރުފިޔާ( އަށް ކަމަށްވެފައި، އެ ފައިސާ އެކިފަހަރުމަތިން ވިތްޑްރޯ ކުރުމުގައި އެފަރާތުން ބައިވެރިވެފައިވާތީކަމަށް ބުނެފައިވާއިރު، ދަޢުވާކުރޭފަރާތުނ ފައިސް އެކިފަހަރުމަތިން އޭނާގެ އެކައުންޓުން ވިތްޑްރޯކުރިއިރު، އެތާގައި ހުރި ހުރުމަކުން، އެ ފައިސާ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ޙަވާލުކުރިއިރުއެ ހެކިވެރިޔާ އެ މަޖިލީހުގައި ހުރިކަން އެނގެން ނެތްކަމަށާއި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާއި ޙަވާލުކުރީ ކިހާފައިސާއެއ ކޮން ގޮތަކަށްކަންވެސް ހެކިވެރިޔާ ބުނެދީފައިނުވާކަން.

11.3. ޝަފަހީ ހެކިންގެ ތެރެއިން ޅ. ނައިފަރު، ބލޫވޭވް، ޔޫސުފް ސާދިލް މުޙައްމަދުގެ ހެކި ބަޔާނުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ އެދުމުގެ މަތިން ބޯޓު ބަލަންދިޔަކަމަށާއި، އަދި ފައިސާ ޙަވާލުކުރުމުގައި އެ ފަރާތުން ބައިވެރިވެފައިވާކަމަށާއި، ބޯޓު ގަތުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޙަވާލުކުރި 3,600,000/-ރ. )ތިންމިލިއަން ހަލައްކަ ރުފިޔާ( ކަމަށް ބުނެފައިވާއިރު، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ އެކައުންޓުން އިންޓަރނެޓް ބޭންކިންގ މެދުވެރިކޮށް ތަފާތު ނުވަ ފަހަރެއްގެ މަތިން 1,700,000/-ރ. )އެއްމިލިއަން ހަތްލައްކަ ރުފިޔާ( ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ބޭންކް އެކައުންޓަށް ޖަމާކޮށްފައިވާކަން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ބޭންކް ސްޓޭޓްމަންޓުން ސާބިތުވާއިރު، ދަޢުވާ ފޯމުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ބޯޓު ގަތުމަށް ފައިސާ ދީފައިވަނީ އިންޓަރނެޓް ބޭންކިނގްމެދުވެރިކޮށް ތަފާތު ނުވަ ފަހަރެއްގެ މަތިން 1,700,000/-ރ. )އެއްމިލިއަން ހަތްލައްކަ ރުފިޔާ( އާއި، ނަގުދު ފައިސާއިން 1,900,000/-ރ. )އެއްމިލިއަން ނުވަލައްކަ ރުފިޔާ( ކަމަށް ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، ބޯޓު ގަތުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޙަވާލުކުރި 3,600,000/-ރ. )ތިންމިލިއަން ހަލައްކަ ރުފިޔާ( ޙަވާލުކުރުމުގައި ހެކިވެރިޔާ ބައިވެރިވިކަމަށް ބުނާތީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ބޯޓު ގަތުމަށް ދިންކަމަށް ބުނާ ފައިސާ ދިން ގޮތާއި، ދިން ޢަދަދާއި، ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ފައިސާދިން ގޮތާއި ޢަދަދުގެ ފުށުއެރުންތަކެއް ހުރުމުން، ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހާއިމެދ ސުވާލު އުފެދޭކަން.

11.4. މާ ސަބަބަށްޓަކައި ރ. އިންނަމާދޫ، މީރާ، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓުރީކޮށްފައިވަ ނަންބަރ P9189A-04 "މިހިރީ ނަންބަރު 5" ބޯޓަކީ ބޯޓު ގަތްކަމަށް ބުނާ ޖުމްލަ 3,600,000/-ރ. )ތިންމިލިއަން ހަލައްކަ ރުފިޔާ( ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ދީގެން ގަނެފައިވާ ބޯޓެއްކަނ މަދަން މިންގަނޑުން ސާބިތުނުވާކަން.

12ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔ އާ ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ ގޮތް ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ ހަމަތަކާއެއްގޮތް ނުވާކަމަށް ބުނެ އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދްފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުނ ހުށަހަޅާފައިވަނީ އަންނަނިވި 02 )ދޭއް( ނުކުތާއެވެ.އެގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާތަކަކީ؛

12.1. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާގެ ޙުކުމުގައި، "ރ. އިންނަމާދޫ، މީރާ، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ ނަންބަރާ P9189A-04 "މިހިރީ ނަންބަރު 5" ބޯޓު ގެ މިލްކުވެރި ފަރާތަކީ ދަޢުވާކުރާ ޅ. ނައިފަރު، […] ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްކަމުގައ ކަނޑައަޅައި ދެވެން ނެތްކަމަށް" ކަނޑައަޅައިފައިވީނަމަވެސް، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގ ނަމުގައި ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވާ އުޅަނދުގެ މިލްކުވެރިކަމާމެދު އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުނ ދަޢުވާއެއްކޮށްފައިނުވާއިރު، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިނުވާ ކަމެއްގެ މައްޗަށ ޙުކުމްކޮށްފައިވަނ މަދަނީ އިޖރާއަތުގ ޤާނޫނުގެ 39 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާ އާއި،

12.2. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނި މާއްދާގަ )ށ( އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބުގެ ދަށުން ކޯޓު އަމުރެއް މެދުވެރިކޮށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ޙާލަތުގައި ކޯޓުން ޙުކުމްކުރުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރާނެ މިންގަނޑަކީ އެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަމާއްދާގެ )ހ( ގައި ބަޔާންކުރާ "ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގާ ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތަކުގައ ބަޔާންކުރި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކށޮ މައްސަލް ނިންމުން" ގެ މިންގަނޑުކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، ސިވިލް ކޯޓުގ ނަންބަރ 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާގައި ދަޢުވި ސާބިތުނުވާކަމެށަ ނިންމުމުގައި މ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މިންގަނޑާ ޚިލާފަށް މަދަނީ މިންގަނޑުން މައްސަލައިގެހެކިވަޒަންކޮށ މައްސަލަ ސާބިތުނުވާކަމަށް ނިންމާފައިވުމާއި، އެ ޤާނޫނުގެ 123 ވެނ މާއްދާގަ )ހ( ޠަތުބީޤުކޮށް ހެކިވަޒަންކޮށް ހެއްކަށް ބުރަދަންދީފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 10 ވަނަ ބާބުގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެ ޤާނޫނު ތާސްއްވަރުކޮށްފައިވ ޤާނޫނުގާ މަޤްޞަދާއި ރޫހާ ޚިލާފަށްކަމަށބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ.

13ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަފްޞީލުކުރަމުންއިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނުސިވިލ ކޯޓުން ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ދަޢުވާގައި އެދިފައިނާވ ފަރުވާއެއްގެ މައްޗަށްކަމަށާއި، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިކަމާ ގުޅޭ ދަޢުވާ އުފުލާފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ބައްޕަ އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ މައްޗަށްކަމަށާއި، މިދަޢުވ އުފުލިއިރުވެސް އަދި މި މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރިއިރުވެސް ބޯޓުގެ މ ލްކުވެރި ފަރާތަކީ އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުކަމުގައިވާތީ، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވާ އުޅަނދެއްގެ މިލްކުވެރިކަމާމެދ މި ޤަޟިއްޔާގައި ގޮތެއް ނިންމަންޖެހޭ ތަނެއް ނެތްކަމުގައެވެ.

14ދެވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަފްޞީލުކުރަމުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނެމި މައްސަލައިގައް ހުށަހަޅާފައިވި ހެކިބަހުގެ ބަޔާންތަކުން ހެކި ވަޒަންކޮށް، ހެއްކަށް ބުރަދަންދީ، ހެކިބަހުގެ ފުށުއެރުން ހުރިކަމަށް ބަޔާންކޮށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ދަޢުވާ މަދަނީ މިންގަނޑުން ސާބިތުވާން ނެތްކަމަށް ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާތަކުގެ 16 ވަނަ ނަންބަރުން ފެށިގެން 17 ވަނަ ނަންބަރުގެ ނިޔަލަށް ބަޔާންކޮށްފައި ހުރި ނުކުތާތަކުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާކަމަށާއި، ޝަރީޢތުނަ މިފަދައިން ކަނޑައަޅާފައި ވީނަމަވެސް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤނޫނުގ 123 ވަނަ މާއްދާގައި، މަދަނީ މިންގަނޑުން މައްސަލަ ސާބިތުކުރަންޖެހޭކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށެވެ.

15އިނގިރޭސިވިލާތުގެ Football Dataco Ltd v Smoot Enterprises Ltd ޤަޟިއްޔާއާ ޙަވާލާދީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމަކީ އެއްވެސް ޙާލެއްގައި މައްސަލައިގެ މެރިޓަށް ބަލައިކުރާ ޙުކުމެއް ނޫންކަމަށާއި،އަދި ޢާންމު އުޞޫލުން ކުރާ ޝަރީޢަތުގެ ޙުކުމްތަކާއި ޚިލާފަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައިކުރާ ޙުކުމްތަކުގެ މައިގަނޑު ތަފާތަކީވެސ މައްސަލައިގް މެރިޓްގ މައްޗަށް ބަލައި ފަނޑިޔާރުން ދެކގޮތަށް ފާޅުކޮށްގެން ނުވުންކަމަށާއި،އެހެންކަމުން ހެކިތަކުގެ އެންމެ ފުނަށް ފީނައި އެ ހެކިތަކަށް ބުރަދަންދީ ހެކި ވަޒަންކޮށް ބެލުމަކީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދޭނެ އެދޭ ޙާލަތުގައި ކުރަންޖެހޭކަމިއް ނޫންކަމަށާއި،ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ފަނޑިޔާރަށް ހުށަހެޅުމުން، ފަނޑިޔާރު އެކަމުގެ ހުއްދަ ދޭން އޮންނަ ހަމައެކަނި ބޭނުމަކީ އިޖުރާއީ ޢަދުލުވެރިކަން ޤާއިމްކުރުންކަމުގައެވެ.

16މި މައްސަލައިގައި ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް އޭނަގެ ބައްޕަ އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުއަށް 3,600,000/-ރ. )ތިންމިލިއަން ރުފިޔާ( ޙަވާލުކޮށްފައިވާކަމުގެ ވާޤިއާ އާއި، އެ ފައިސާގެ މިންވަރާއި އެ ފައިސާގެ ޖުމްލަ އަދަދު އަންނަ ގޮތާއި، އެކަމުގައި ހެކިބަހުގެ ބަޔާންދީފައިވާ ހެކިވެރިންގެ ބަސް ހިމަނާފައިވާކަމަށާއި، މިއިން ކޮނެމ ވާޤިއާއެއް ސާބިތުކުރުމަށް ހެކް ހުށަހަޅާފައިވާކަމަށާއި، މީގެ އިތުރުން ޝަރީޢަތުގެ ކުރިމަތީގައި އިތުރު ވާޤު އ އެއް އޮތްކަމަށާއި، އެއީ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާގައި އެ ކޯޓުން ނެރެފައިވާ ނަންބަރު 144-B13/VA/2022/04 "ވަގުތީ އަމުރު" ނެރުމުގައި ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިން ޝަރީޢަތަށް ފާހަގަކޮށްފައިވާ [2011] EWHC 973 (Ch) ނުކުތާތަކުގެ 8 ވަނަ ނުކުތާގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ވާޤިއާކަމަށާއި،ބޯޓު ގަތުމަށް ފައިސާ ދީފައިވާކަމަށާއި، ފައިސާ ދީފައިވާކަމަށް ބުނާ ބޭންކް ސްޓޭޓްމަންޓާއ 02 )ދޭއް( ހެކިވެރިއެއްގެ ބަޔާނުގެ އިތުރުން، ބޯޓު ގަތުމަށް ފައިސާ ދީފައިވަނީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްކަމޭމެދުއިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ފަރާތުނ އިންކާރުކޮށްފައިނުވާކަމަށާއި، އެ ވަގުތީ އަމުރަކީ އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ އަމުރަކަށްނުވާއިރު، މި ވާޤިއީ މިގޮތުގައި ނިހާއީ ނިންމުމެއް ގޮތުގައި އޮތްއިރު، ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ބޯޓު ގަތުމަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުނ 3,600,000/- ރ. )ތިންމިލިއަން ހަލައްކަ ރުފިޔާ( ޚަރަދުކޮށްފައިވާކަން ސާބިތުނުވާކަމަށް ޝަރީޢަތުން ކަނޑައަޅާފައިވާކަމުގައެވެ.

17ކަން މިހެން ހުރުމުން، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާ ނިންމާފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އާ ޚިލާފަށްކަމަށާއި،މަދަނީ މިންގަނޑުން ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާކަމަށް ނިންމާފައިވަނީ މި މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމާއި، އެ މާއްދާ ތަޠުބީޤުކޮށް ހެކިވަޒަންކޮށް ހެއްކަށް ބުރަދަންދީފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 10 ވަން ބާބުގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެ ޤާނޫނު ތަސައްވަރުކޮށފައިވ ޤާނޫނުގާ މަޤްޞަދާއި ރޫހާ ޚިލާފަށް ކަމުގައެވެ.

18އިސްތިއުނާފުކރު ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާ ނިންމާފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 111 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ކަމުގައިވާތީ އާއި އ ޙުކުމަކީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެ ޤާނޫނުގެ 10 ވަނަ ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދާއި ޚިލާފަށްކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއްކަމުގައި ކަނޑައަޅައިދިނުމަށާއި، އެ ޙުކުމުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދަ ގ )ހ( ތަޠުބީޤުކޮށް ހެކިވަޒަންކޮށްފައިވަނީ ރަނގަޅަށްނޫންކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމށާއި، އެ ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށްދިނުމަށާއި، މި މައްސަލައަކީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނި މާއްދާގަ )ހ( ގައި ބަޔާނކުރް ކަންކަނާ ފުރިހަމަވާ މައްސަލައެއްކަމަށް ކަނޑައަޅައި، މި މައްސަލަ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށްޓަކައ ޤާނޫނި ނަންބަރު 2010/22 )ދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު( )މީގެ ފަހުން "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯތުތަކުގެ ޤާނޫނު"(ގެ 16 ވަނަ މާއްދާގަ )ށ( ގެ ދަށުން މި މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓަށް ތޙވީލުކޮށްދިނުމަށެވެ.

19މި މައްސަލައިގައި ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން ކުޅަ އިސްތިއުނާފުގެ އަލީގައި، ޖަވާބު ދޭންޖެހޭނީ އަންނަނިވ 02 )ދޭއް( ސުވާލަށެވެ. އެއީ،

19.1. ސިވިލް ކޯޓުން ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 39 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން އެދިފައިނުވާ ކަމެއްގެ މައްޗަށްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއާއި،

19.2. މި މައްސަލައިގައި ހެކި ވަޒަންކޮށް ހެއްކަށް ބުރަދަންދީފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އާއި، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 10 ވަނަ ބާބުގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެ ޤާނޫނު ތޯސއްވަރުކޮށްފައިވ ޤާނޫނުގާ މަޤްޞަދާއި ރޫހާ ޚިލާފަށްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެވެ. މައްސަލު ނިންމާފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެޤާނޫނގ 39 ވަން މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނާ ބުނުން

20އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހެނީ،އިބްރާހީމް ޢަމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ ނަންބަރާ P9189A-04 "މހިރީ ނަންބަރ 5" ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައް ކަނޑައަޅައިދެވެން ނެތްކަމަށުސިވިލ ކޯޓުން ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ، އިބްރާހީމް ޢާމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓެރީކޮށްފައިވ އުޅަނދުގީމިލްކުވެރިކަމާމެދ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ދަޢުވާކޮށްފައިނުވާއިރު، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން އެދިފައިނުވާ ކަމެއްގެ މައްޗަށް، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 39 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެވެ.

21މިއަށް ޖަވާބުދިނުމަށްޓަކައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 39 ވަނަ މާއްދާގައިވާ އިބާރާތަށް ބަލައި، ސިވިލް ކޯޓުގައި ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއާއި، ލިބިދިނުމަށް އެދިފައިވާ ފަރުވއަށ ނަޒަރުކުރަންޖެހެއެވެ.

22ޕްރިސިޑެންސް 1މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 39 ވަނަ މާއްދާގައިވަނީ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއް ނިންމުމުގައި، ޚަޞްމަކު އެދިފައިވާ ފަރުވާއާ ތަފާތު ފަރުވާއެއް، ނުވަތަ ޚަޞްމަކު އެދުނު ފަރުވާގެ އިތުރުން، އިހެނ ފަރުވާއެއް ނަގައިދިނުމަށް ކަނޑައަޅައިގެންނުވާނެއެވެ. އަދްދަޢުވާއިނ ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވާ ބަދަލުގެ ތެރެއިން އަނެއް ޚަޞްމު ދިނުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ މިންވަރަށްވުރެ ކުޑަ މިންވަރަކަށް ބަދަލު ނަގައިދިނުމަށް ކަނޑައަޅައިގެންނުވާނެއެވެ.

23މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 39 ވަނި މާއްދާގަ މަފްހޫމަކީ މައްސަލައެއްގައި އެދިފައިވާ ފަރުވާގެ ތެރެއިން މައްސަލް ފައިސަލާކުރުމެވެ. މިއީ އެޑްވަސޭރިއަލް ނިޒާމުގެ އަސާސީ އެއް ސިފައިގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ފަނޑިޔާރެއްގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅޭ ވާޤިއާތައް، އެ ވާޤިއާތައްހުށަހަޅާ ފަރާތްތަކުން އެކަންކަން ސާބިތުކުރުމުން އެކަމުގެ މައްޗަށް ތަޠުބީޤު ކުރަންޖެހޭ ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކޮށް މައްސަލައިގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަމުން ދިޔުމާއި ގުޅިފައިވާ މަފްހޫމެކެވެ.

24ފަނޑިޔާރެއްގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅިފައިވު މައްސަލައެއްގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހެނީ ދާޢަވާކުރ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ ފަރުވް އަކީ، އެ ފަރާތަށް ފޯރުކޮށްދެވިދާނެ ފަރުވާއެއްތޯ ބެލުމުގެ މައްޗަށެވެ. ކޯޓުނ ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހެނީ، ފަނޑިޔާރުގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅުނު މައްސަލައަށެވެ. ނޭދޭ ފަރުވާއެއް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ އިޚްތިޔާރެއް ފަނޑިޔާރަކަށް ލިބިގެނެއް ނުވެއެވެ.

25މ މާއްދާގެ އަލީގައި، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކުޅަ ދަޢުވާއަށް ބަލާއިރު،ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމގް ފަރާތުނ ސިވިލް ކޯޓަށް "އިޚްތިލާފު އޮންނަ ބާވަތުގެ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމް" އިން ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައަކީ، އިބްރާހީމާޢިމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވި"މީހރ ނަންބަރު 5" ބޯޓު ގަތުމަށްޓަކައި ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް، އޭނާގެ ބައްޕަ އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުއަށ ޖުމްލަ 3,600,000/-ރ. )ތިންމިލިއަން ހަލައްކަ ރުފިޔާ( ޙަވާލުކުރުމުން، ބޯޓު ގަނެ އެ ބޯޓު އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާތީ، ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި،އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ނަމުގައި ބޯޓު ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވަނަ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ރުހުން ނެތިކަމުގައިވާތީ،ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްދިނުމަށް އެދި އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ މައްޗަށް އަމުރުކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅި މައްސަލައެކެވެ.

26މި މައްސަލައިގައި، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ހޯދުމަށް އެދިފައިވަނީ އަންނަނިވި ފަރުވާ ތަކެވެ.

26.1. އުބްރާހީމްޢާމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓިރީކޮށްފައިވު"މހިރީ ނަންބަރ 5" ބޯޓު ގަތުމަށްޓަކައި ފައިސެ ޚަރަދުކޮށްފައިވާ ފަރާތަކާ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި، މި ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައެޅުން

26.2. އިބްރާހީމްޢާމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓިރީކޮށްފައިވު"މހިރީ ބޯޓު 5" ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓރަ އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްފައިވަނީ، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ރުހުންނެތި ކަމުގައިވާތީ، ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިކަން ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްއަށް ބަދަލުކޮށްދީ، ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރީ އެ ފަރާތުގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރުމަ ށ އަމުރުކޮށްދިނުން

27ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ސިވިލް ކޯޓުގައި ކުޅަ ދަޢުވާ ފައިސަލާކުރުމުގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހެނީ 02 )ދޭއް( ކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ. އެއީ އިބްރާހީމްޢަމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓިރީކޮށްފައިވީ"މުހިރ ނަންބަރ 5" ބޯޓުގަތުމަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ފައިސ ޚަރަދުކުރިތޯއާއި، އެކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބޯޓުގެ މިލްކުވެރފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ސިވިލ ކޯޓަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ހުށަހަޅާފައިވާ "އިޚްތިލާފު އޮންނަ ބާވަތުގެ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމު" ގެ "ދަޢުވާގެ ޚުލާޞާ" ސިވިލ ކޯޓަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ހުށަހަޅާފައިވާ "އިޚްތިލާފު އޮންނަ ބާވަތުގެ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމު" ގެ "ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދޭ ފަރުވާ" ކަމުގައި ކަނޑައެޅޭނެތޯއާއި، އަދި ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިކަން ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްއަށް ބަދަލުކޮށް، ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރީ އެ ފަރާތުގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރުމަށް އަމުރުކުރެވޭނެތޯއެވެ.

28މ މައްސަލައިގައި ސިވިލް ކޯޓުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނުއިބްރާހީމްޢާ މަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ "މހިރީ ނަންބަރ 5" ބޯޓަކީ ބޯޓު ގަތްކަމަށ ބުން ޖުމްލަ 3,600,000/-ރ. )ތިންމިލިއަން ހަލައްކަ ރުފިޔާ( ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ދީގެން ގަނެފައިވާ ބޯޓެއްކަނ މަދަން މިންގަނޑުން ސާބިތުނުވާކަމަށެވެ.މި ސަބަބަށްޓަކައި، މި ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި ދެވެން ނެތްކަމަށް ޙުކުމްކޮށް، މި މައްސަލަ ފައިސަލާކޮށްފައިވެއެވެ.

29މި މައްސަލައިގެ ޙަޤީޤަތްތަކަށް ބަލާއިރު، ބޯޓާއ ގުޅި ބަޔާނވެދިޔްމުޢާމަލާތް ހިނގުމުގެ ކުރިން، "މުހިރ ނަންބަރ 5" ބޯޓުރަޖިސްޓެރީކޮށްފައިވަނީ އިބްރާހީމް ޢުމަރުގްނަމުގައިކަން އެނގެއެވެ. މިކަމުގައި އެއްވެސް ބަހުސެއްނެތެވެ. އަދި މި ދަޢުވާ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްއުފުލާފައިވަނީވެސ އިބްރާހީމު ޢްމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ މި ބޯޓު ގަތުމަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް، އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުއ ފައިސާ ޙަވާލުކުރުމުން، އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅު މި ބޯޓު ގަނެ، މި ބޯޓު އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވާތީކަންވެސް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ހުށަހެޅި ދަޢުވާގެ ޚުލާޞާއިން އެނގެއެވެ.

30މާ ޙަޤީޤަތްތައް މިފަދައިން ހިނގާފައިވާކަމުގައި ދެކި، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން އެދިފައިވާ އެއް ކަމަކީ، ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައެޅުމަށެވެ. ދެވަނަ އެދުމަކީ، މި ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓަރީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ މައްޗަށް ބަދަލުކުރުމަށް އަމުރުކުރުމަށެވެ.

31ދެވަނައަށް އެދިފައިވާ އެދުން ފުރިހަމަވެގެންދާނީ، ފުރަތަމަ އެދުނު އެދުން ފުރިހަމަވެގެންނެވެ. މާނައަކީ، ބޯޓު ގަތުމަށް ފައިސާ ދިނީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައިވާނަމަ، ޤާނޫނީ އިމުގެ ތެރެއިން، ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައްކަނޑައެޅިގެން ދިޔުމެވެ. އަދި މިކަން މިފަދައިން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022-CVC-4598 "ޤަޟިއްޔާ ނިމުނުގޮތް" ގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާތަކުގެ 17 ވަނަ ނަންބަރ ކަނޑައެޅިގެންދާނަމަ، ޤާނޫނު ތަންދޭގޮތެއްގެ މަތިން ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގަ މައްޗަށް ބަދަލުކުރުމަށް އަމުރުކުރުމެވެ. މިއީ މި މައްސަލަ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްއަށް ކާމިޔާބުވެގެނދ ޙާލަތުގައި، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ދަޢުވާގެ ސީޣާއާއި އެދޭ ފަރުވާގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، މައްސަލައިގައި ކޯޓުން ދެވިދާނެ ފަރުވާ ތަރުތީބުވެގެންދާނެ ގޮތެވެ.

32އިސްވެ ބަޔާންކުރި ފަދައިން، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނިންމުމަކީ، ބޯޓު ގަތްކަމަށ ބުން ޖުމްލަ 3,600,000/-ރ. )ތިންމިލިއަން ހަލައްކަ ރުފިޔާ( ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ދީގެން ގަނެފައިވާ ބޯޓެއްކަން ސާބިތުނުވާތީ، މި ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައިދެވެން ނެތްކަމުގައެވެ.

33އެހެންކަމުން، ސިވިލް ކޯޓުން މި ނިންމުން ނިންމާފައިވަނީ ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމެ ކަމުގައް ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފެއިވާ ދަޢުވާގެ ސީޣާއާއި، އެދިފައިވާ ފަރުވާގެ ތެރެއިން ކަމުގައި ދެކެމެވެ. މިއީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 39 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް، ޚަޞްމަކު އެދިފައިވާ ފަރުވާއާ ތަފާތު ފަރުވާއެއް، ނުވަތަ ޚަޞްމަކު އެދުނު ފަރުވާގެ އިތުރުން އެހެން ފަރުވާއެއް ދިނުންކަމަށް ބލެވޭނ ޤާނޫނެ ހަމައެއް އޮތްކަމަކަށް ނުދެކެމެވެ.

34ޕްރިސިޑެންސް 2މި ނިންމުމުގެ އަލީގައި އިތުރަށް ފާހަގަކޮށްލަންޖެހޭ ކަމަކީ، މި މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓުންނިންމުމުގައި "މިހިރީ ނަންބަރ 5 " ބޯޓަކީ އިބްރާހީމިޢްމަރުގެ ނަމުގައި އެ ހިނދު ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ ބޯޓެއްކަމުގައ ބަޔާންކުރި ކުރުން ރަނގަޅުނޫންކަމެވެ. އެހެނީ، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން މިމައްސަލ ހުށަހަޅާފައިވަނީވެސް، އިބްރާހީމުޢމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ "މިހިރީ ނަންބަރ 5" ބޯޓު އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓަރީކުރުމއ ގުޅިގެންކަން ދަޢުވާއިން އެނގެންއޮތަތީއެވެ. އަދި ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް މިދަޢުވ ސިވިލް ކޯޓަށްހުށަހެޅިއިރު، މި ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓަރީ އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ މައްޗަށް ބަދަލުކޮށްފައިވާކަނ ދަތުރުފަތުރާއި މަދަނީ އުދުހުންތަކާ ބެހޭ ވުޒާރާގެ ރިކޯޑުތަކުންވެސް އެނގެއެވެ. ހެކި ވަޒަންކޮށް ހެއްކަށް ބުރަދަންދީފައިވަނީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެ ޤާނޫނު ތަސއްވަރުކޮށްފައިވ ޤާނޫނުގާ މަޤްޞަދާއި ރޫހާ ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނާ ބުނުން

35މ ނުކުތާގައި ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ، ސިވިލް ކޯޓުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި، މައްސަލައިގެ ނިންމުމަށް ވާސިލުވުމުގައި ހެކި ވަޒަންކޮށް ހެއްކަށް ބުރަދަންދީފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވެނ މާއްދާގަ )ހ( އެއި، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގާ ޤާނޫނުގެ 10 ވަނަ ބާބުގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެ ޤާނޫނު ތެސަ އްވަރުކޮށްފައިވ ޤާނޫނުގާ މަޤްޞަދާއި ރޫހާ ޚިލާފަށްކަމުގައެވެ.

36ސިވިލް ކޯޓުން ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބު "ކޯޓު އަމުރު"ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް މެދުވެރިކޮށް، މައްސަލައިގައި ދަޢުވާލިބުނު ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް އެދިފައިވާ އެދުމަށް ބަލައިގެން، މައްސަލައިގައި ދަޢުވާލިބުނު އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައެވެ.

37ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް "ކޯޓު އަމުރު" ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދޭ ޙާލަތުގައި، ޙުކުމްކުރުމުގައި ކޯޓުން ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތް ބަޔާންކުރަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގައެވެ. އެއީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތަކުގައ ބަޔާންކުރި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ކޯޓަށް ފެންނަ ގޮތަކަށް ކޯޓުން ޙުކުމްކުރުމަށެވެ.

38މިފަދައިން ކުރެވޭ ޙުކުމަކީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއާއި ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ލިޔެކިޔުމާއި ޙަވާލުވުމަށްފަހު، އެއަށ ރައްދުދިނުމަށް ނުވަތް ދަޢުވާގެ ދިފާޢެއް ހުށަހެޅުމަށް ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގައި، ދަޢުވާއަށް ރައްދެއް ނުވަތަ ދިފާޢެއް ދީފައިނުވާނަމ، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމެކެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022-CVC-4598 "ޤަޟިއްޔާ ނިމުނުގޮތް" ގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާތަކުގެ 15 ވަނަ ޕެރެގްރާފް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާ އަދި އ ޤާނޫނުގެ 10 ވަނަ ބާބު

39ސިވިލް ކޯޓު ގެ ނިންމުމުގައި ބަޔާންކުރަނިވި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވާނަ މާއްދާގަ )ހ( އ ޙަވާލާދީ، ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ އެ މައްސަލައިގައި ގޮތެއް ނިންމަންޖެހެނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއާއި، ހުށަހަޅާފައިވާ ޑޮކިއުމަންޓްތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެންކަމުގައެވެ.

40އުފެދޭ ސުވާލަކީ، މި މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގައި ޤާނޫނުގައި ބަލަންޖެހޭ މިންގަނޑާއި، އަދ މިކަން ކުޅައުމުގައ ޤާނޫނި ތަސައވުރކުރާ ގޮތާއި އެއްގޮތަށްތޯއެވެ.

41މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ މި މާއްދާއަށް ތަފްޞީލީ ތަރުޖަމާއެއް ދިނުމަށް، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު އެކުލަވާލިއިރު، އެއާ އެއްގޮތަށް އޮތް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގެ ދާއިރާ ތަރުތީބުވެފައިވާ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ The Civil Procedure Rules 1998 އަށް ބަލާއިރު، އެ މާއްދާގައިވަނީ ހަމަ މިފަދައިންނެވެ.

42ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ޙާލަތުގައި ކޯޓުން ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ މިންގަނޑު ކަނޑައަޅާފައިވަނީ Football Dataco Ltd and others v Smoot Enterprises Ltd (a Cyprior Co) and another ޤަޟިއްޔާގައެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022-CVC-4598 "ޤަޟިއްޔާ ނިމުނުގޮތް" ގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާތަކުގެ 15 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގައިބަޔާންކޮށްފައިވަނީ "މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބު "ކޯޓު އަމުރު" ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް މެދުވެރިކޮށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައެޙުކުމްކޮށްދިނުމަށ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދޭ ޙާލަތުގައި، ކޯޓުން ޙުކުމްކުރަންވާނީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތަކުގައ ބަޔާންކުރި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ކޯޓަށް ފެންނަ ގޮތަށްކަމަށް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގަ )ހ( އިން އެނގޭކަމާއި، އެހެންކަމުން މި މައްސަލައިގައި ގޮތް ނިންމަންޖެހެނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއާއި ހުށަހަޅާފައިވާ ޑޮކިއުމެންޓްތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރެވިގެންނެވެ." މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު ގެޒެޓުކުރެވުނުފަހުން، އިނގިރޭސިވިލާތުގެ މި މާއްދާއަށް 06 އެޕްރީލު 2022 ގައި ބަދަލު ގެނެވިފައިވެއެވެ. މި މާއްދާއަށް ގެނެވިފައިވާ ބަދަލުގައި ހިމެނެނީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް ހުށަހެޅޭނެ ޙާލަތްތަކާއި (default judgment obtained by making an application) ގުޅޭ ތަފްޞީލުތަކެވެ. މި މާއްދާ އިސްލާހުކުރުމުގެ ކުރިން، މި މާއްދާގެ )1( ވަނަ ނަންބަރުގައި އޮތް ނައްސު 12.12 ގެ )1( ގެ ގޮތުގައި ގެނެވި، އަންނަނިވި ފަދައިން އިސްލާހުކުރެވުނެވެ. “Where the claimant makes an application for a default judgment, the court shall give such judgment as the claimant is entitled to on the statement of the case” މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު ފާސްކުރެވި، ތަސްދީޤުކުރެވުނުއިރު، އިނގިރޭސިވިލާތުގެ މިއާ އެއްގޮތް މާއްދާގައިވަނީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. “12.11(1) Where the claimant makes an application for a default judgment, judgment shall be such judgment as it appears to the court that the claimant is entitled to on his statement of case” [2011] EWHC 973 (Ch)

43ޕްރިސިޑެންސް 4މ ޤަޟިއްޔާގައިވަނީ، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ޙާލަތުގައި ކޯޓުން ކުރާ ޙުކުމަކީ މައްސަލައިގެ މެރިޓަށް ކުރާ ޙުކުމެއްނޫން ކަމުގައެވެ. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދުމުން ކޯޓުނ ކުރް ޙުކުމާއި މައްސަލައިގެ މެރިޓަށް ކުރެވޭ ޙުކުމުގެ މައުގަނޑު ތަފާތަކީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދުމުން ކޯޓުން އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާގެ މެރިޓާއިމެދ ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންނުޖެހޭނެކަމެވެ. މައްސަލައިގެ ވާޤޭއޮތަކާމެދުވެސް އަދި މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ނުކުތާތަކާމެދު ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކށ ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންނުޖެހޭކަމެވެ.

44މެކަނ އިތުރަށް ތަފްޞީލުކޮށް މި ޤަޟިއްޔާގައި ދީފައިވާ މިސާލުގައިވަނީ، ދެ ފަރާތް ދެމެދު ލިޔުމުން ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގެ ބިނާގެ ޞައްޙަކަމާ ގުޅޭ ގޮތުން ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން، އ ދަޢުވާއަށ ދިފާޢެއް ހުށަނާޅާނަމަ، ނުވަތަ ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގްލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުނ ހުށަހަޅާފައިވާ ފަދައިން ކޯޓުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމެއްގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާ ކާމިޔާބުވުމުގެ ގާތްކަންއޮތްތޯ، ނުވަތަ އެ ދަޢުވާގެ ޤާނޫނީ ހުއްޖިއްޔަތާމެދ ނުވަތު ދަ ފަރާތެ ދެމެދް ވެފައވި އެއްބަސްވުމުގާ ޞައްޙަކާމެދ ކޯޓުނު ގޮތެއް ކަނޑައަޅާކަށް ނުޖެހޭނެކަމުގައެވެ. ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވުމަކީ، ނުވަތަ ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވްމަކ ދަޢުވާކުރީ ފަރާތާ އެއްކޮޅަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް (to give a judgment in default) ކޯޓަށް ލިބޭ ޖާއިޒު ސަބަބެއްކަމުގައެވެ. މި ނިންމުމުގެ 16 ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައިވަނީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. “Default judgment is not, in any circumstances, a judgment on the merits. It is in that respect to be contrasted both with judgment after trial and with summary judgment. The essential distinction between default judgment and a judgment on the merits is that the court is not when asked to give default judgment called upon to form any view about the merits of the Claimant’s claim, whether as a matter of fact or law.” [2011] EWHC 973 (Ch) ގެ 17 ވަނަ ޕެރެގްރާފް

45ބަޔާނވެދިޔްކަންކަން، އަހުރެން މި ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-A/282 ޢަބްދުﷲ ރަޝީދު ޙަސަން ވ. ޤާސިމް އިބްރާހީމް ޤަޟިއްޔާގައިވެސް ތަފްޞީލުކޮށްފައިވާނެއެވެ.

46ޕްރިސިޑެންސް 5މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ފަދައިން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދުމުން، ދަޢުވާއަށާއި، ދަޢުވާތަކުގެ ތަފްޞީލުތަކުގައ ބަޔާންކުރި ކަންކަމަށް ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނ ކަމަށް ބަޔާންކުރާއިރު، މިފަދައިން ދަޢުވާއަށާއި، ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމަށް ބަލާއިރު، cause of action )ދަޢުވާ އުފުލުމަށް ހުއްދަކުރާ ޤާނޫނީ އަސާސެއް ނުވަތަ ސަބަބެއް( އޮތްނަމަ، އަދ ދަޢުވާގައި ޚުޞޫމާތެއް އޮތްނަމަ، މައްސަލައިގެ މެރިޓަށްބެލުމްއެ ނެތި، ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމާނީކަމުގައ މި މައުޟޫޢާގުޅޭ ގިނަ ނިންމުންތަކުގައިވެއެވެ.

47މި މައްސަލައިގައި cause of action މި މަފްހޫމް ތަފްޞީލުކުރުމަށް ގަސްދުކުރަމެވެ.

48ދަޢުވާގައި އަސާސެއް ނުވަތަ cause of action އޮތުމަކީ، ޤާނޫނީ ގޮތުން ދަޢުވާ އުފުލުމުގެ ޙައްޤު ލިބިދޭ ވާޤެ އތަކުގ ނުވަތެ ޙަޤީޤަތްތަކުގެ މަޖުމޫޢާއެކެވެ.މއ އެއީ ފަރާތުން އަނެއް ފަރާތުގެ މައްޗަށް ޝަރުޢީ ކޯޓަކުން ފަރުވާއެއް ހޯދުމުގެ ޙައްޤު ލިބިދޭ ޙަޤީޤަތްތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ޙާލަތެކެވެ. ދަޢުވާކުރުމުގެ އަސާސެއް ނުވަތަ ސަބަބެއް އޮތްކަމަށް ބެލެވޭނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ މައްސަލައިގެ ތަފްޞީލުގައި ޞައްޙަ ޤާނޫނީ ދަޢުވާއެއް، އެހެނޭޤާނޫނީ ގޮތުން ބަލައިގަނެވޭ، ނުވަތަ ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެ މަތިން ހުށަހެޅަދަޢުވާއެއްވާނަމައެވެ. އަދި އެކަމަށް ބާރުދޭ ވާޤިއާތަކާއި ހުއްޖަތްތައް ހުށަހަޅާފައިވާނމަވެ. އެއީ ދަޢުވާއެއް ސާބިތުކުރުމަށް ބޭނުންވާ އެންމެހާ އުންސުރުތަކަށް ވާގިދޭ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-A/282 )ޢަބްދުﷲ ރެޝީދ ޙަސަނު ވ. ޤާސިމް އިބްރާހީމް( ޤަޟިއްޔާގެ 58 ޕެރެގްރާފް އިން 71 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގެ ނިޔަލަށް އިނގިރޭސިވިލާތުގެ Civil Procedure Rules ގެ Rule )1(12.11 އާ ޙަވާލާދީ، [2015] EWHC 2053 (QB) Sloutsker v Romanova ޤަޟިއްޔާއާއި، Brett Wilson LLP v Person(s) Unknown, Responsible for the Operation and Publication of the website [2015] EWHC 2628 (QB) www.solocitorfromhelluk.com ޤަޟިއްޔާއާއި، [2019] EWHC 1958 (QB) 3) (No Mitchell v Ltd Authority Standards Advertising ޤަޟިއްޔާގައި މިފަދައިން ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ. Civil Procedure Rules 3.4 (2) (a) ޙަޤީޤަތްތައް ދަޢުވާގައި ހިމެނުމެވެ.މިސާލަކަށް އެއްބަސްވުމާއި ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއްނަމަ، އެއްބަސްވުމެއް ވުޖޫދުގައި އޮތްކަމާއި، އެއާ ޚިލާފުވެފައިވާކަމާއި އަދި އެކަމުގެ ސަބަބުނ ލިބިފައިވާ ގެއްލުން ބަޔާންކުރަންޖެހޭނެއެވެ.

49ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީނުވާ ޙާލަތުގައިވެސް، ދަޢުވާގައި ޤާނޫނީ އަސާސެއް އޮތްތޯ ބެލުމަށޓަކައ، ދަޢުވާކުރެވިދާނެ ސަބަބެއް އެ ދަޢުވާގައެ އެކުލެވިގެންވޭތޯ ބަލަންވާނެއެވެ. ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި ދަޢުވާ އުފުލުމަށް އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ހާމަނުވާނަމަ، ނުވަތް ދަޢުވާއަކީ ކޯޓުގެ އިޖުރާއަތުގެ ނަހަމަ ބޭނުން ހިފުމަށް ނުވަތަ އެނޫނަވެސް ގޮތަކަށުއިންސާފަށް ހުރަސްއެޅޭފަދަ ދަޢަވާއެއްކަމަށް ފާޅުވާނަމަ، ނުވަތަ އެ ދަޢުވާއަކީ ޤާއިމުކުރެވިފައިވާ އުޞޫލަކާއި، ނުވަތަ ކޯޓުގ އަމުރަކާ ޚިލާފު ދަޢުވާއެއްނަމަ، އެ ދަޢުވާގައި ޤާނޫނީ އަސާސެއް ނުވަތަ cause of action އެއް ނެތްކަމަށް ބަލައި، އެގޮތުގެ މަތިން މައްސަލަ ނިންމުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދެއެވެ.

50ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ނިންމާ ޙާލަތުގައި، ދަޢުވާގައި އެކަށގެންވީ ސަބަބެއް، އެއާ ގުޅޭ މާއްދީ ޙަޤީޤަތްތަކެއް، ދަޢުވާގައި އެދޭ ފަރުވާއެއް އަދި ޤާނޫނީ ބިނާއެއް ނެތްނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި އެއްކޮޅަށް މައްސަލަ ނިންމުމުގެ މަހައްލެއް ނެތެވެ.

51ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުކޮށް ޙުކުމްކޮ ށްދިނުމަށ އެދް ޙާލަތުގައި،ދަޢުވާގައި ޤާނޫނި އަސާސެއް ނުވަތަ cause of action އެއް އޮތްތޯ ބެލުމުގައި،ދަޢުވާ ބިނާކޮށްފައިވާ ސަބަބާއި ގުޅޭ ވާޤިއާތަކާއި، އަދ އެދި ފަރުވާއަކީ ދަޢުވާގެ ތެރެއިން ޤާނޫނީ ބިނާއެއްގެ މައްޗަށްއަދި ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާގޮތުގެ މަތިން Three Rivers District Council and others v Bank of England (No3) [2001] 2 All ER 513 25 th Adrian Zuckerman, Zuckerman on Civil Procedure: Principles of Practice (4 edn, Sweet & Maxwell 2021) މިކަން Civil Procedure Rulesގެ 3.4 ގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. އަދި މި ޙާލަތްތަކުގައި ކޯޓުން ‘statement of claim strike out’ ކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ލިބިދޭކަމުގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މިކަން އިތުރަށް، 513 [2001] 2 All ER (No3) England of Bank v others and Council District Rivers Three މި ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. Lux Locations Ltd v Zhang (Antigua and Barbuda) [2023] UKPC 3 ނަގައިދެވޭނެ ފަރުވާއެއްތޯ ކޯޓުން ބަލަންވާނެއެވެ. ދަޢުވާގައި ފާޅުކަން ބޮޑު އުނިކަމެއްވާނަމަ، ނުވަތަ ޤާނޫނީ ބިނާއެއްނެތްނަމަ، ޣައިރު ޙާޟިރގައ ޙުކުމްކޮށްދެވެނ ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅާނީއެވެ.

52ޕްރިސިޑެންސް 8ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާގައި، cause of action އޮވެމެ، އަދި ދަޢުވާގައި ޚުޞޫމާތެއް އޮތްނަމަ، މައްސަލައިގެ މެރިޓަށްބެލުމްއެނެތި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މިފަދައިން މައްސަލަ ނިންމުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދެނީ، ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބި، ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާތީއެވެ. ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހެޅުމަށް ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދުތުގައި ދިފާޢެއް ހުށަނާޅައި، މުއްދަތު ފާއިތުވާ ފަހުން ދިފާޢެއް ހުށަހެޅުމަކީ އެ ހިނދު އެ ދިފާޢަށް ނަޒަރުކުރަންޖެހޭ ސަބަބެއް ކަމުގައި ނުދެކެމެވެ. މިފަދައިން މި ބަޔާންކުރަނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރ 2011/4 )މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު( ގ ތަސައްވުރަކީ ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ވަކި މުއްދަތެއް ކަނޑައަޅާފައިވާނަމަ، އެކަމެއް އެ މުއްދަތުގައި ކުރުމަށް ކަމުގައިވާތީއެވެ.

53މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 115 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވޭނެ ޝަރުޠުތަކަށް ބަލާއިރު، އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރަނާ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވުމަށްފަހު، ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުމެއް ހުށަހަޅާފައިނުވުނަމ ނުވަތަ އެ ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނވާނަމ؛ އަދި އެކަމަށ ކަނޑައަޅާފައިވް މުއްދަތާ ފާއިތުވެފައިވާނަމަ،ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދިގެން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވނެކަމުގައެވެ.

54އިނގިރޭސިވިލާތުގެ The Civil Procedure Rules ގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާ ދުވަހާއި ހަމައަށް،ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުމެއް ހުށަހަޅާފައިނުވްނަމާ ނުވަތަ އެ ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނވާނަމު؛ އަދ އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ފާއިތުވެފައިވާނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދިގެން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވޭނެ ކަމުގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މި ޤާނޫނު ނަންބަރު 2011/4 )މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު( ގެ 35 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އިނގިރޭސިވިލާތުގެ The Civil Procedure Rules 1998 ގާއި ކަމަ ބގުޅޭ މާއްދާގައި ވަނީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. Section 12.3 (1) The claimant may obtain judgment in default of an acknowledgment of service only if at the date on which judgment is entered— ރޫލްސްގައި " ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާ ދުވަހާއި ހަމައަށް" ނުވަތަ at the date on which judgment is entered މިފަދައިން ހިމަނައި، މި ބަލަދު ގެނެސްފައިވަނީ 06 އެޕްރީލް 2020 ގައި ރޫލްސްއަށް ގެނެވުނު އިޞްލާޙުންނެވެ.

55އިނގިރޭސިވިލާތުގެ Rules Procedure Civil The ގައި "ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާ ދުވަހާއި ހަމައަށް" entered) is judgment which on date the at( ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވުން، ނުވަތަ ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވުން ކަމުގައި އޮންނަ އޮތުމާއި ޚިލާފަށް، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހެޅުމަށް ނުވަތަ ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުނ ހުށަހެޅުމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވް މުއްދްތުގައ އެކަނި ފުރިހަމަކޮށްފައިނުވާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް ހުށަހަޅައި، އެފަދައިނެޙުކުމ ކުރެވޭނެކަމަށް މަދަން އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 115 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މި މާއްދާއިން މުހިންމުވަނީ ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތަށ އެކަން ފުރިހަމަކުރުމެވެ. މި މުއްދަތުގައި ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގީޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރުމަށް އެދި، އެފަދައިން ޙުކުމްކުރެވިދާނެކަން ސާފެވެ. އެހެންކަމުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހަޅަންޖެހޭ މުއްދަތު ފާއިތުވުމަށްފަހު، ހުށަހަޅާ ދިފާޢަކީ މި މަރާ ޙލާގައި ބަލައިގަންނަންޖެހޭ ދިފުޢިއ ކަމުގައް ނުދެކެމެވެ. މިކަން އިތިރަށް ދަލާލާތުކޮށްދެނީ މ ޤާނޫނު ވުޖޫދުވިއިރު، އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ރޫލްސްގައ at the date on which judgment is entered (a) the defendant has not filed an acknowledgment of service or a defence to the claim (or any part of the claim); and (b) the relevant time for doing so has expired. މި މާއްދާ މިފަދައިން އިޞްލާޙުކޮށްފައިވަނީ 06 އެޕްރިލް 2020ގައެވެ. އޭގެ ކުރިއަށް މި މާއްދާ އޮތީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 115 ވަނަ މާއްދާއާ ދާދީ އެއްގޮތަކަށް، އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. (1) The claimant may obtain judgment in default of an acknowledgment of service only if— (a) the defendant has not filed an acknowledgment of service or a defence to the claim (or any part of the claim); and (b) the relevant time for doing so has expired Words in rule 12.3(1) inserted (6.4.2020) by The Civil Procedure (Amendment) Rules 2020 (S.I. 2020/82), rules 1(1), 3(a) އޮތްނަމަވެސް، އެ އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ ކުރިން އެ މާއްދާ އޮތްގޮތަށް ނަޒަރުކޮށް، އެގޮތުގެ މަތިން މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 115 ވަނަ މާއްދާ ފަރުމކޮށްފައިވާތީއެވެ.

56މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގުއަ ކަނޑައަޅާފައިވުމުއްދަތުގައި ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ދިފާޢު ހުށަހެޅިފައިނުވާ ސަބަބު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ބަޔާންކުރަންޖެހެނީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައިކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމަށް އެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ އިޖުރާއަތުގެ ތެރެއިންނެވެ. މިފަދައިން މި ބަޔާންކުރަނީ، ޣައިރު ޙާޟިރުގައ ކުރި ޙުކުމާ ބާޠިލުކުރުމަށް ނުވަތް ބަދަލުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތެއް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި އޮތަތީއެވެ. އެއީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތެގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 124ވަނަ މާއްދާގައިވާ ސަބަބުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ބަދަލުކުރުމަށް ނުވަތަ ބާޠިލުކުރުމަށް އެދި ހުށަހެޅޭނެ ނިންމުމަކަށްވެފައި، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާފަދަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެފައިވާކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އެ ނިންމުމަކީ ބާޠިލުކުރެވޭނެ ނުވަތަ ބަދަލުކުރެވޭނެ ނިންމުމަކަށްވާތީއެވެ. ބަޔާންކޮށްފައިވ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގެ ކުރިން ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭ އެއް ކަމަކީ، މައްސަލައިގައަދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގައި ޤާނޫނީ އަސާސެއް ނުވަތަ action of cause އެއްއޮތްތޯކަން އިސްވެ ބަޔާންކުރެވިއްޖެއެވެ. މގޮތުނި ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ބޭނުންވާ މުހިންމު ވާޤިއާތައް ދަޢުވާގައި ހިމެނޭތޯއާއި، ދަޢުވާ ބިނާކޮށްފައިވަނީ އެކަށީގެންވާ ސަބަބުތަކުގެ litigation) bring to grounds (reasonable މައްޗަށްތޯ ބަލައި، ކަށަވަރުކުރަންޖެހެއެވެ.އަދި ހަމައެއާއެކު، އެދޭ ފަރުވާއަކީ ޤާނޫނީ އިމުގެ ތެރެއިން ނަގައިދެވިދާނެ ފަރުވއެއްތޯވެސ ކަށަވަރުކުރަންވާނެއެވެ. ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާ ދިފާޢު ކުރެވިދާނެ އެކަށީގެންވާ ސަބަބުތަކެއް ހުރިނަމަ، ނުވަތަ ޙުކުމް ކުރަންޖެހޭ ނުވަތަ ބާޠިލުކުރަނެ ޖެހޭ ނުވަތަ ދަޢުވް ދިފާޢުކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ފުރުޞަތު ދޭންޖެހޭ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް އޮތްކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ސަބަބެއް އޮތްނަމައެވެ.

57ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ނިންމުން ބިނާވަނީ ދަޢުވާގައި އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ނުވަތަ action of cause އޮތްނަމަ،އަދ ދަޢުވާގައި ޚުޞޫމާތެއް އޮތްނަމަ، އެކަމުގެ މައްޗަށް ކަމަށްވާއިރު، މިފަދަ ނިންމުން ނިންމުމުގައި، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތެއް ހިންގާ އުޞޫލުން، ހެކި ދަރަޖަކޮށް އަދި ހެކި ވަޒަންކޮށް، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަފްޢު "ޝަރީޢަތަށް" ސާބިތުވޭތޯ ބަލަންޖެހޭނީ ކަމުގައި ނުދެކުމެވެ. އެހެނީ، މި ނިންމުމަކީ ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލަށް ބިނާކޮށް ޝަރީޢަތެއް ކުރުމަކާ ނުލައި ނިންމާ ނިންމުމަކަށްވެފައި، މިއީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ދިފާޢުވުމުގެ ފުރުޞަތު އެ ހިނދު ދޫކޮށްލާފައިވާކަމަށް ބަލައިގެން ނިންމާ ނިންމުމަށްވާތީ، މަދަނީ އިޖާރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރްސަބަބުތައް އޮވެމެ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް މި ނިންމުން ބަދަލުކުރުމަށް ނުވަތަ ބާޠިލުކުރުމަށް އިޖުރާއަތުގެ ތެރެއިން ފުރުޞަތު ފަހިވެފައިވާތީއެވެ.

58މި މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ދަޢުވާއާއެކު ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިބަހުގެ ބަޔާންތައް ވަޒަންކޮށް، އ ހެކިބަހުގައި ފށިއެރުންތަކެއ ހުރިކަމަށް ބަލައި، ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހާއިމެދ ސުވާލު އުފެދޭތީ، "މހިރ ނަންބަރު 5" ބާޓަކީ، ބޯޓު ގަތްކަމަށ ބުން ފައިސާ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ދީގެން ގަނެފައިވ ބޯޓެއްކަނ މަދަން މިންގަނޑުން ސާބިތުނުވާކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

59މ މައްސަލައިގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރެތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމާ އެދިފައިވާއިރު، މިއަށް ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް ކޯޓުން ނަޒަރުކުރަންޖހާމިންގަނޑަކީ، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން ކޮށްފައިވާދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައިވާ ކަންކަމަށް ބިނާކޮށް، ދަޢވާކުރު ފަރާތުން ކުޅަ ދަޢުވާގައި action of cause އްއޭއޮތްތޯއާއި، އެކަން ބެލުމުގައި ބަލަންޖެހޭ މިންގަނޑުތައްކަމަށް މި ނިންމުމުގެ 46 ވަނަ ނުކުތާއިން ފެށިގެނާ 57 ވަނަ ނުކުތާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022-CVC-4598 "ޤަޟިއްޔާ ނިމުނުގޮތް" ގެ 17 ވަނަ ޕްރެގްރާފް ކަންކަން އެ ދަޢުވާގައި ފުރިހަމަވޭތޯއާއި،އަދި ނަގައިދިނުމަށް އެދޭ ފަރުވާއަކީ ދަޢުވާގެ ސީޣާގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ، ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާގޮތުގެ މަތިން ކޯޓުން ނަގައިދެވޭނެ ފަރުވާއެއްތޯއެވެ.

60މި މައްސަލައިގައި ދަށު ކޯޓުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއަށާއި، ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމަށް ބެލުމުގެ ބަދަލުގައި ހެކިބަހުގެ ބަޔާންތައް ވަޒަންކޮށް، އެއަށް ބުރަދަންދީ، ހެކިބަހުގައި ފށިއެރުންތަކެއ ހުރިކަމަށް ބަލައި، ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހާއިމެދ ސުވާލު އުފެދޭތީ،"މހިރ ނަންބަރު 5" ބްޓަކީ، ބޯޓު ގަތްކަމަށ ބުން ފައިސާ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ދީގެން ގަނެފައިވާ ބޯޓެއްކަނ މަދަނީ މިންގަނޑުން ސާބިތުނުވާކަމަށް ބަލައި،"މުހިރ ނަންބަރ 5" ބެޓި ގުމިލްކުވެރިފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައިދެވެނ ނެތްކަމަށް ނިންމާފައިވަނީ، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު ތަސައްވުރުކޮށްފައިވ ގޮތަށާ ކަމުގައް ނުދެކެމެވެ.

61މ މައްސަލައިގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތްކަމުގައިވާ އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ފަރާތުނިލަހުންނަމަވެސް ދަޢުވާއަށް ޖާވާބުދާރީވެފައިވޭތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ، އެއީ މި މައްސަލައިގެ މައުޟޫއެއްނޫނެވެ. އަދުދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކގ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ފަދައިން،ދަށު ކޯޓުގައިވެސް އަދިމި އިސްތިއުނާފުގެ ތެރޭގައވެސުބަހުސްކުރެވިފައިވާ މއ ޟޫއެއްވެސްނޫނެވެ.

62މީގެ އިތުރުންއިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގު ފަރާތުން ޖަވާބު ހުށަހަޅާފައިނުވާކަމަށް ބަލައިގެން، މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދަންޖެހޭކަމަށް މި ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2023/HC-A/127 ޤަޟިއްޔާއިން ނިންމާފައިވާއިރު، އަދި މި ޤަޟިއްޔާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރެވިފައވް ނިންމުމކަށަނުވާއިރު، ދަޢުވާއަށް ޖަވާބު ހުށަހަޅާފައިވާކަން ނުވަތަ ނޫންކަން، މި ބަހުސަކީ މިހާރު ނިމި ފައިސަލާވެ ރެސް ޖުޑިކާޓާވެފައިވާ ބަހުސެކެވެ. އެހެންކަމުން، މިއީ އަލުން ބަލުން މި ކޯޓުން ހުޅުވައި ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެ މަތިން ގޮތް ކަނޑައެޅޭނެ މައުޟޫއެއްކަމަކަށ ނުދެކެމެވެ.

63މ މައްސަލައިގައި އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ، ސިވިލް ކޯޓުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމާއިއެކު، މި މައްސަލައަކީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގަ )ހ( ގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން ފުރިހަމަވާ މައްސަލައެއް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި، މި މައްސަލައިގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށްޓަކައި، މި މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކޮށްދިނުމަށެވެ.

64މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވެނ މާއްދާގަ )ހ( ގެ އަލީގައި، މި މައްސަލައިގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭނީ ސިވިލް ކޯޓުން ކަމުގައި ދެކޭހިނދު، އިސްވެ ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލުގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިން މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގެ ދަށުން ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ފަރާތނ ހުށަހަޅާފައިވް ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތަކުގައ ބަޔާންކުރި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމުގެ ގޮތުން މައްސަލައިގެ މެރިޓަށް ދިޔުމުގެ ބަދަލުގައި، މި ނިންމުމުގެ 59 ވަނަ ނުކުތާގައިވާ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ފާޠިމަތު ޒަޔާނުއިބްރާހީމްގެ ފަރާތުން"ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު" މެދުވެރިކޮށް ކޯޓު އަމުރުގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދިފައިވާ އެދުމުގެ މައްޗަށް އަލުން ސިވިލ ކޯޓުނ ގޮތެއް ނިންމުމަށްޓަކައ، މި މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރަންޖެހޭ ކަމުގައި ދެކެމެވެ.

65މިމައްސަލައިގައި ކަންހިނގާފައިވާ ގޮތުގެ މައްޗަށާއި ޤާނޫނު ނަންބަރ 2021/32 )މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު( )މީގެ ފަހުން "މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު" ކަމަށް ބަޔާންކުރާ( މައްޗަށް ބެލި ބެލުމުން، ފާހަގަ ކުރެވުނު ކަންކަން ބަޔާންކުރަމެވެ. އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާ:

66އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާގައި ބަޔާންކުރަ އަސާސީ ކަމަކީ، ރ.އިންނަމާދޫ، މީރާ،އިބްރާހީމް ޢުމަރުގ ނަމުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްފައިވާ ނަންބަރ P9189A-04 "މިހިރީ ނަންބަރ5 " ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިކަމާމެދ ދަޢުވު ނުކުރާ ކަމަށްއިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުނީބުނާ ބުނުމެވެ. މިނުކުތާ ހުށަހެޅ ސަބަބެއް ކަމަށް ފެންނަން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު:4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާގެ ޙކުމުގައު ؛ " ...ރ.އިންނަމާދޫ، މީރާ، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވާ ނަންބަރ P9189A-04 "މިހިރީ ނަންބަރު 5" ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ދަޢުވާ ކުރާ ޅ.ނައިފަރު، […] ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި ދެވެން ނެތްކަމަށް ނިންމައި،..." މިހެން އޮތް އޮތުމެވެ.

67މިއީ ރަނގަޅު ވާހަކައެކެވެ. ދަޢުވާގެ އަސާސް އެމައްޗަށް ބިނާވާ ބޯޓަކީ، އޭގެ ކުރިން ރ. އިންނަމާދޫ، މީރާ، އިބްރާހީމުޢުމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައި އޮތް ބޯޓެކެވެ. ނަމަވެސް މިދަޢުވާ ހުށަހެޅީ އެބޯޓ އިބްރާހީމްޢުމަރުގެ އަތުން ގަތުމަށްފަހު، ދަޢުވާކުރާ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ބައްޕަ، ޅ. ނައިފަރު، […] އިބްރާހީމް ޢަލފުޅުގެ ނަމުގައި އެބޯޓު ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްފައި ވާތީއެވެ.

68ދަޢުވާ ކުރިއިރު އެބޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރީ ނަންބަރެއްގެ ގޮތުގައި އޮތީ، P918A-04-02-G އެވެ. އަދި އެބޯޓުގެ ނަމަކަށް އޮތީ "ނައިފަރު ބޯޓް" އެވެ.ވެރިފަރާތަކީ އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅެވެ.

69މިދަޢުވާގައި، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްއުފައްދާ ޚުޞޫމާތަކީ، އެބޯޓު އިބްރާހީމްޢުމަރުގެ އަތުން ގަތީ، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްފައިސާ ދީގެން، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމަށް އެބޯޓުގެ މިލްކުވެރިކަން ލިބޭ ގޮތަށް ކަމަށެވެ. ފާޠިމަތު ޒަޔާނައިބްރާހީމްގެ ބައްޕަ އިބްރާހީމޭޢަލީފުޅަށ މިލްކުވެރިކަން ލިބް ގޮތަކަށް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަމުން އެބޯޓުގެ މިލްކުވެރިކަން ދެން ބަދަލުވާންޖެހޭނީ، ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްގެ ނަން މައްޗަށް ކަމަށެވެ. ވީމާ، މިދަޢުވާ ސާފެވެ.

70ނަމަވެސް އެވިޔަފާރީގެ ޢަޤުދު ނިންމައި، އެބޯޓް ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްފައި އޮތީ، ފާޠިމަތު ޒަޔާންއިބްރާހީމގ ނަން މައްޗަކަށް ނޫނެވެ. އޭނާގެ ބައްޕަ، ޅ.ނައިފަރު، […] އިބްރާހީމްޢަލީފުޅުގެ ނަން މައްޗަށެވެ. އެހެންވެ، މިދަޢުވާގައި ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް އެދުނު ފަރުވާއަކީ، އެބޯޓަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ދަތުރުފަތުރާ މަދަނީ އުދުހުންތަކާބެހޭ ވުޒާރާގެ ނަންބަރު:472/95/2025/1) 30 ޖުލައި 2025( ސިޓީ. ފައިސާ ދީގެން އޭނާ ގަތް ބޯޓަކަށްވާތީ، އެބޯޓަކީ އޭނާގެ މިލްކިއްޔާތެއް ކަމަށާއި އެބޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރީ ހެއްދިފައި އޮންނާންވާނީ، ފާޠިމަތު ޒަޔާނިއިބްރާހީމްގެ ނަން މަތީގައި ކަމަށެވެ. ވީމާ، އެބޯޓުގެ މިލްކުވެރި ފަރާތަކީ ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމްކަމަށ ކަނޑައަޅައް ދިނުމަށާއި، އެ ބޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރީ ފާޠިމަތު ޒަޔާންއިބްރާހީމް ގެ ނަމަށް ބަދަލު ކުރުމަށާއި އަދި އެބޯޓ ފާޠިމަތު ޒަޔާންއިބްރާހީމީއ ޙަވާލާ ކުރުމަށު ކޯޓުން އަންގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށެވެ. ވީމާ، މިދަޢުވާގައި ކޯޓުން ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ ފަރުވާއަކީ ކޮބއިކަނ ސާފެވެ.

71ދަށާ ކޯޓަށު ހުށަހެޅް ދަޢުވާއަށާއި އެދިފައިވާ ފަރުވާއަށް ބަލާއިރު، އެއްވެސް ގޮތަކަށް އެބޯޓު ކުރިން ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްފައިވާ އިބްރާހީމްޢުމަރުގެ ނަމުން، ފާޠިމަތު ޒަޔާންއިބްރާހީމަގެ ނަމަށް ބަދަލު ކުރަން އެދިފއެއްނެތެވެ. އަދި އެގޮތަށް އެދެން ޖެހޭ ސަބަބެއްވެސް ނެތެވެ. އެއީ މިދަޢުވާ ކުރިއިރު، އެބޯޓަކީ އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަންމަތީގައި ރަޖިސްޓްރީ އޮތް ބޯޓެއް ނޫން ކަމަށްވާތީއެވެ.

72ވީމާ، އިސްތިއުނާފު ކުރެވިފައިވާ ސިވިލް ކޯޓުގެ ޤަޟިއްޔާގެ ޙުކުމުގެ ޢިބްރާތުގައާ އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި އޮންނާންޖެހޭނީ، ޅ. ނައިވަރު، ހަވީރީޔާ، އިބްރާހީމްޢަލީފުޅުގެ ވާހަކަ އާއި އެބޯޓުގ މިހާރުގެ ރަޖިސްޓްރީ ނަންބަރާއި އެބޯޓަށް މިހާރު ކިޔާ ނަމެވެ. މިލްކުވެރިކަން ބަދަލު ކުރެވެން އޮތަސް ނުވަތް ނެތަސް، ބަޔާން ކުރާންޖެހޭނީ، އިބްރާހީމްޢަލީފުޅުގެ ކިބައިން ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމަށ އެކަން ކުރެވެން ނެތް ވާހަކައެވެ. ނުވަތަ ކުރެވޭން އޮތްނަމަ އެވާހަކައެވެ. ރ. އިންނަމާދޫ،މީރާ، އިބްރާހީމް ޢުމަރަކީ، މިދަޢުވާގެ ޚުޞޫމާތް ސީދާ ރައްދުވާ ފަރާތެއް ނޫނެވެ.

73އެހެންކަމުން، އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތަށް، ދަށު ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުމުގައި، އެހިނދަށް އެބޯޓުގެ މިލްކުވެރިކަން އޮތް ފަރާތް އޮޅޭގޮތަށް ޙުކުމުގެ ޢިބާރާތް އޮތްކަމަށް ފެންނާތީ، އެއް ބަދަލު ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. އިސްތިއުނާފީ ދެވަނަ ނުކުތާ:

74އިސްތިއުނާފީ ދެވަނަ ނުކުތާގައި ބަޔާންކުރާ މައިގަނޑު ވާހަކައަކީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނީ މާއްދާގަ )ށ( އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ކޯޓު އަމުރަކުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ޙާލަތުގައި، މައުޟޫޢީ ގޮތުން ހެކި ވަޒަންކޮށްފައިވަނީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރުމަށް މަދަނީ އިޖުރާއަތގު ޤާނޫނުގައަތަ ސއްވަރުކޮށްފައިވާ މަޤްޞަދާއި ރޫޙާއި ޚިލާފަށެވެ.

75އެހެންކަމުން، މިނުކުތާގައި ބަލަންޖެހެނީ، ކޯޓު އަމުރެއް މެދުވެރިކޮށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު، ހެކިވަޒަން ކުރެވޭނެ ފުޅާ މިނާއި ފުންމިނުގެ މައްޗަށްކަމަށް ދެކެމެވެ. މިނުކުތާއަށ ބެލުމުގ ގޮތުނެ މަދަން އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައްޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދެވޭނެ ގޮތް ބަލަންޖެހޭކަމަށް ދެކެމެވެ. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދުން:

76ޕްރިސިޑެންސް 3މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ބަލާއިރު، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދެންޖެހޭ ދެ ގޮތެއް ބަޔާން ކޮށްފައިވާތީ ފެނެއެވެ. އެއީ، އެކަމަށް ޚާއްޞަކޮށްފައިވާ ފޯމަކުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދުމާއި request) (by ކޯޓު އަމުރަކުން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅައިގެން (by application) ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދުމެވެ. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދޭން މިދެގޮތް ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ، ސަބަބެއް ނެތިކަމަށް ބަލައިގެން ނުވާނެއެވެ.

77މިދެގޮތުނ ކުރް ކޮންމެ ގޮތެއް ޚިޔާރު ކުރާންޖެހުނު ނަމަވެސް، ޣައިރު ޚާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާނީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތްތަކުގައި އެބާބުގައ ބަޔާންކުރި އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަވެފައިވާ ޙާލަތެއްގައެވެ.އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 115 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގައި ބަޔާން ކުރާ އަސާސީ ޝަރުޠުތައް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 113 ވަނަ މާއްދާ . ފުރިހަމަވާންޖެހޭނެއެވެ. އަދި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް ހުށަނޭޅޭނެ ޙާލަތެއް ނުވަތަ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްގެން ނުވާނެކަމަށް ބަޔާންކުރާ ޙާލަތެއް އޮތްތޯ ނުވަތަ ނެތްތޯ ބަލަންޖެހޭނެއެވެ. އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޚާއްޞަ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށް އެދުން:

78މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމަށް ބަލާއިރު، އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޚާއްޞަ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށް ޢައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދިހުށަހަޅަންޖެހޭ ދަޢުވާތަކަކީ، ފައިސާ ހޯދުމުގެ ދަޢުވާ (money claims) އެވެ.އެއީ، ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ނުވަތަ ފައިސާގެ ޢަދަދު ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ނޫނީ މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ދަޢުވާގެ ތެރެއިން މުދާ ފޯރުކޮށް ދިނުމުގެ ބަދަލުގައި މުދަލާ އަގު ދެއްކުމުގެ އިޚްތިޔާރު ލިބިދޭ ދަޢުވާ ތަކުގައެވެ. ނަމަވެސް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރާއިރު، މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ނުވަތަ ފޯރުކޮށް ނުދޭނަމަ، މުދަލުގެ އަގަށްވާ ފައިސާ ދެއްކުމަށް މިޙާލަތުގައިވެސ ޙުކުމް ކުރެވިދާނެއެވެ.

79އުކަމަށ ކަނޑައަޅާފައިވް ޚާއްޞަ ފޯމަކުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދުމުން، އިތުރަށް ޝަރީޢަތް ހިންގައި ދަޢުވާގެ ޖައުހަރަށް ބެލުމެއް ނެތެވެ. އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާ ކަމުގެ ނޯޓިހެއް ދިނުމެއް ނެތެވެ. މިޙާލަތުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި ދެކޮޅަށް އެމައްސަލ ސާބިތުވާކަމަށް ނިންމިދާނެއެވެ.ނަމަވެސް، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާއި ދެކޮޅަށް އެމައްސަލައިގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައ ކުރި ޙުކުމެއް ކުރެވްއްޖެނަމަ، އެކަން އެފަރާތަށް ވީއެންމެ އަވަހަކަށްއަންގަންޖެހޭ ކަމަށ ދެކެމެވެ. ސަބަބަކީ، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް ބާޠިލު ކުރުމުގައި ނުވަތަ ބަދަލު ކުރުމުގައި އެކަމަށް އެދި ހުށަހެޅި އަވަސް މިނަކީ ރިޢާޔަތް ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަމަށް ވާތީއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 114 ވަނަ މާއްދާ، 115 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ(، ޤާނޫނުގެ 116 ވަނަ މާއްދާ . މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 118 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( ގެ )1( ވަނަ ނަންބަރު . މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާ، 111 ވަނަ މާއްދާ، 112 ވަނަ މާއްދާ . މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 124 ވަނަ މާއްދާގެ)ނ(. ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅައިގެން އެދުން:

80މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެދަށުނ ކޯޓް އަމުރެއް ހޯދައިގެން ކުރަންޖެހޭ ކޮންމެ ކަމެއް ކުރުމަށްޓަކައި އެކަމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަންޖެހެއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެއެކާވީސް ވަނަ ބާބަކީ ކޯޓު އަމުރެއް ހޯދުމަށް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާނެ ގޮތުގެ ޢާންމު އިޖުރާއަތު ބަޔާން ކުރާ ބާބެވެ.

81ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ އެކާވީސް ވަނަ ބާބުގެ ދަށުން، ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަންޖެހެނީ އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން، ފައިސާ ނުހިމެނޭ ދަޢުވާ (non-money claims) ތަކުގައެވެ. އެއީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގީ)ހ( ގއ ބަޔާނި ކުރް ފަރުވާތަކާއި ތަފާތު އެހެން ފަރުވާތައް ހިމެނޭ ދަޢުވާތަކުގައެވެ. މިކަން، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( އަދ 122 ވަނަ މާއްދއަށާ ބެލުމުން ސާފުވެއެވެ.

82ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމަކުން މައްސަލަ ނިންމައިދިނުމަށް އެދެންޖެހޭ ދެ ގޮތެއް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. މި ދެ ގޮތުގައި ފަރަގު ކުރަންޖެހޭ ތަފާތު ތަކެއް ހުރިކަން ދެނެގަނެވެއެވެ. އެކަން ދެނެގަނެވެނީ،މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބަކީ، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމަށް އޮތް ޚާއްޞަ ބާބަކަށްވާއިރު، ހަމަ އެބާބުގައި، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމެއް ކުރާއިރު، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެއެކާވީސ ވަން ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތު ހިންގަންޖެހޭ ޚާއްޞަ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކެއަ ހިމަނާފައި ވާތީއެވެ.

83ކުރިން ބަޔާންކުރިހެންއެކަމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ޚާއްޞަ ފޯމަކުން ހުށަހެޅުމުން، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރަންޖެހޭ މައްސަލަތަކާއި ގުޅިގެން، ޝަރީޢަތް ހިނގުމެއ ނޯޓިސް ދިނުމެއް ނެތެވެ.ނަމަވެސް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރުމަށް އެދެނީ، އެކާވީސްވަނަ ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ ކޯޓު އަމުރަށް އެދުމުގެ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ކަމަށްވާ ޙާލަތުގައި، ބާރުދޭ ހެކި ހުށަހެޅުމާއި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 336 ވަނަ މާއްދާގެ)ނ( ސާފުކޮށް ބަޔާން ކޮށްފައިވާ ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ، އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ނޯޓިސް ދިނުމާއިއެކަމާމެދު އޭނާ ބުނާ އެއްޗެއް ބަލާއި އަޑުއެހުން ކުރިއަށް ގެންދިއުމަކީ ކުރާންޖެހޭ ކަމްކ ވެ. މިޙާލަތުގައި ކޯޓުނ ދޭ ފަރުވާގެ ތެރޭގައި އިކުއިޓެބަލް ރިލީފްތައް ހިމެނޭނެއެވެ.

84މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެއެކާވީސްވަނަ ބާބުގެ ދަށުން، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދޭނީ "އަމުރަށް އެދް ފޯމު" މެދުވެރި ކޮށެވެ. އެއާއެކު، ކޯޓު އަމުރަށްއެދ ހުށަހަޅި ޢާންމު އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަ ކުރާންޖެހޭނެއެވެ. މިއިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ހުށިހެޅުމުން، ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކީ، ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތެވެ. އެ ދަޢުވާ ލިބޭފަރާތަކީ އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތެވެ.އަމުރުގެ ބާވަތެއްގ ގޮތުގައެ "ކޯޓު އަމުރު" މިހެން ޖެހުމުގެ ބަދަލުގައި ލިޔާންވާނީ، ދަޢުވާގައި އެދިފައިވާ ފަރުވާ/ތައު މިސާލަކަށް މުދަލެއް ފ ރުކޮށްދޭން ކަމަށްވާނަމަ، އެމުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމަށް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމެއް ކޮށްދިނުމަށް އެދިއެވެ. ނޫނީ ގޯތިގެދޮރުނ މީހުން ނެރި މްގެ ދަޢުވާއެއްނަމަ، އެތަނުގައި ދިރިއުޅޭ މީހުން އެތަނުން ނުކުތުމަށް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމެއް ކޮށްދިނުމަށެވެ. އެހެން ގޮތަށް ބުނާނަމަ، ކޯޓު އަމުރުގެ ބާވަތަކަށ ވާން މައުޟޫޢީ ދަޢުވާގައި ކޯޓުގައި އެދިފައިވާ ފަރުވާއެއް ނަގައި ދިނުމަށް އެދުމެވެ. ހަމައެހެނެމެ، އަމުރު ނެރެދޭން އެދޭ ސަބަބެއް ކަމަށް ބަޔާންކުރާނީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތގު ޤާނޫނުގައަބަޔާންކުރާ މުއްދަތުގައި ދަޢުވާ އާ ޙަވާލުވެ ލިޔުން ހުށަނާޅައިގެންނަމަ، ނުވަތަ މުއްދަތުގައި ދިފާޢު ހުށަނާޅައިގެންނަމަ، އެ ސަބަބެވެ.

85ކޯޓު އަމުރުގެ އިޖުރާއަތު މެދުވެރިކޮށް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމެއް ކުރުމަށް އެދުމުން، އެކަމަށްޓަކައި ކޯޓުން ކުރާނީ އަމުރެކެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 124 ވަނަ މާއްދާގަ ދަށުން، އަމުރު ރައްދުވު ފަރާތުން ބާޠިލު ކުރުމަށް ނުވަތަ ބަދަލު ކުރުމަށް ހުށަހެޅާނީ މިއަމުރެވެ. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް ނެތޭ އޮތީ އަމުރެކޭ އެހެންވެ 124 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މިއަމުރު މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 237 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ(. ބާޠިލު ކުރަން ނުވަތަ ބަދަލު ކުރާކަށް ހުށަނޭޅޭ ބުނެ، މިބާވަތުގެ ކޮސް ބަހަނާތަކުން ކޯޓުތަކުގެ ވަގުތު ނަގާލުމުގެ ފުރުޞަތު ދީގެން ނުވާނެއެވެ. ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދުމުން ޖަވާބު ދޭން ފުރުޞަތު ދޭނީ ކިހިނެތް؟

86ޕްރިސިޑެންސް 6މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެއެކާވީސްވަނަ ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތު މެދުވެރިކޮށް އެފަދަ ޙުކުމެއް ކޮށްދިނުމަށް އަމުރަށް އެދް ފަރާތުން ހުށަހެޅުމުން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއަށާއި އެދަޢުވާގެ ތަފްޞީލު ތަކަށް ބަލަންޖެހެއެވެ. ދަޢުވާއާއެކު ހުށަހެޅި ހެކިތައް ތަޢުނުކުރުމާއި ކްރޮސް-އެގްޒަމިން ކުރުންފަދ އިޖުރާއަތުތައ ހިންގުމެއް ނެތެވެ. ވީމާ، ހެކިތައް އޭގެ ފުންމިނަށް ވަޒަންކޮށް ދަޢުވާގެ މައުޟޫޢަށް ބެލުމެއް ނެތެވެ. މިޙާލަތުގައި، އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ފުރުޞަތު ލިބިގެންދާނީ، ނެރެދިނުމަށް އެދޭ އަމުރާއިމެދ އިޖރާއު ގޮތުން ޖަދަލެއް އުފެއްދުމުގެ ފުރުޞަތެވެ. މައުޟޫއަށް އިޖާބަ ދިނުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނެތެވެ.

87އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތުން، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށް ނެރެދިނުމަށް އެދިފައިވާ އަމުރަކީ އިޖުރާއީ ގޮތުނު ނެރެވެން ނެތް އަމުރެއްކަން ބަޔާންކޮށް ހުށަހަޅް ހުށަހެޅުންތަކަށް ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭނެއެވެ. މިސާލަކަށް، މައުޟޫއީ ދަޢުވާއާއެކު ފޮނުވި ލިޔުންތައް ހަމައަށް ފޮނިވާފައި ނެތްނަމަ، ނުވަތަ ރައްދު ހުށަހަޅަން އޮތް ވަގުތު ފާއިތުވެފައި އޮތަސް، ކޯޓު އަމުރަކުން ޣައިރު ޙާޟްރުގައި ޙުކުމެއް ކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދި ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން، ލަހުނުނަމަވެސް، އެ ދަޢުވާގެ ރައްދު ހުށަހެޅިފައި އޮތްކަމާއި، ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއަކީ، އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި ދިފާޢު ކޮށްދެވިދާނެފަދަ ދަޢުވާއެއްކަން ބަޔާންކޮށް ސަބަބް ދެއްކުންފަދ ކަންކަނަ ކުރނި މިފުރުޞަތުގައ އަމުރި ރައްދުވާފަރާތަށް ލިބިގެން ދާނެއެވެ.

88މިކަންކަމަށް ބެލުމަށްފަހު، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމާއި ނުކުރުމަކީ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވާ އިޚްތިޔާރެކެވެ. މިގޮތުން ބަލާއިރު، ދަޢުވާއަކީ އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި ދިފާޢު ކުރެވިދާނެ ދަޢުވާއެއްކަމަށް ބަޔާންކޮށްދެވިއްޖެނަމަ، މި މަރުޙަލާގައިވެސް، މިދަޢުވާގެ ޝަރީޢަތް ކުރިއަށް ގެންދިއުމާގުޅޭ ގޮތުން ފަނޑިޔާރަށް ގޮތް ނިންމޭނެއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަން މާއްދާގަ )ހ( ގައި "ކޯޓަށް ފެންނަ ގޮތަކަށް" ކޯޓުނ ޙުކުމް ކުރަން އިޚްތިޔާރު ދީފައިވަނީ، އެކާވީސްވަނަ ބާބުގެ ގައި ބަޔާން ކުރާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅުމުން، ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭ މިދެންނެވި ކަންކަމަށް ބަލައިގެން ގޮތް ނިންމާންޖެހޭތީއެވެ. އިސްތިއުނާފު ކުރެވިފައިވާ މައްސަލަ:

89އިސްތިއުނާފި ކުރެވިފައިވާ މައްސަލައަށް ބަލާއިރު، ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ ސާފެވެ. ދަޢުވާއަކީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ފައިސް ދިނުމުން ގަތް ބޯޓެއް، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ދަޢވާކުރު ފަރާތުގާ ބައްޕަގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައި އޮތާކަމުގެ ޚުޞޫމާތެވެ. ބޯޓު ގަނެވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތު ކުރެވުނީ ކޮންމެ ބައެއްގެ މެދުގައިކަމަށްވިޔަސް، އެބޯޓު ގަތުމަށްބޭނުންވ ފައިސާ 3.6 މިލިޔަނ ރުފިޔް ދިނީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކަމަށް ބުނެއެވެ. އެކަން ސާބިތު ކުރުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޝަފަހީ ހެކި އަދި ކިތާބީ ހެކި ހުށަހަޅާފައި އޮތްކަން އެނގެއެވެ.

90ދަޢުވާއާއެކު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދުނެވެ. އެވަގުތީ އަމުރަކީ ޝަރީޢަތުން މިދަޢުވާއާމެދު ފައިޞަލާކޮށް ގޮތެއް ނިންމުމުގެ ކުރިން، އ ބޯޓާމެދ އިތުރު އެހެން އެއްވެސް މުޢާމަލާތެއް ކުރުން ވަގުތީ ގޮތުން ހުއްޓުވުމުގެ ގޮތުން ނެރެދިނުމަށް އެދުނު ވަގުތީ އަމުރެކެވެ.

91ދަޢުވާގެ ލިޔުންތަކާއި ވަގުތީ އަމުރުގެ ލިޔުންތައް ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތަށް ޅ.ނައިފަރު މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު މެދުވެރިކޮށް ރައްދު ކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި ވަގުތީ އަމުރާއި ގުޅޭ ގޮތުން، ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން 05 ޑިސެމްބަރު 2022 ގައި ހުށަހަޅާފައިވާ ފޯމް 32. ދަޢުވާ ފޯމް ރައްދުކުރިކަމުގެ ލިޔުން )ފޯމް 51( އަދި ވަގުތީ އަމުރަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ފޯމު ރައްދުކުރިކަމުގެ ލިޔުން )08 ޑިސެމްބަރު 2022( ޖަވާބުދާރީވެސް ވެފައިވެއެވެ. ވަގުތީ އަމުރާމެދު ކޯޓުން ނިންމީ، ވަގުތީ ގޮތުން އެބޯޓާމެދު އިތުރު އެހެން އެއްވެސް މުޢާމަލާތެއް ކޮށްގެން ނުވާނެ ކަމެވެ.

92ވަގުތީ އަމުރަށް ޖަވާބު ދިނުމަށްފަހު، ދަޢުވާގެ ލިޔުންތަކާއި ޙަވާލުވެ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ޖަވާބެއ ހުށައެއް ނާޅައެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތިގެ ޤާނޫންގައ ބަޔާނި ކުރް މުއްދަތާ ފަހަނައަޅައި ދިޔައިރުވެސ، އެމުއްދަތު އިތުރުކުރާކަށްވެސް ނޭދެއެވ. އެހެންވެ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދުނީ ޣައިރެ ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށް މިމައްސަލަ ނިންމައި ދިނުމަށެވެ. ދަޢުވާ ކުރާ ފަރާތުން ފުރަތަމަ ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން:

93މިދަޢުވާއަކީ ހަމައެކަނި ފައިސާ ނުވަތަ މުދަލުގެ ބަދަލުގައި އޭގެ އަގު ދިނަސް ހެޔޮކަމަށ ބުން ހުށަހެޅި ދަޢުވާއެއް ނޫނެވެ. މިދަޢުވާއަކީ މުދައު އޭގެ ޒާތުން ލިބިގަތުމަށާއި މުދަލުގެ މިލްކުވެރި ފަރާތަކީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއެކެވެ.

94ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން، 26 ޖެނުއަރީ 2023 ގައި ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމް )ފޯމް 31( މެދުވެރިކޮށް، މިދަޢުވާ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށް ނިންމައިދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅިއެވެ. ކޯޓު އަމުރު ނެރެދިނުމަށް އެދިފައިވަނީ، ވަގުތީ އަމުރަށް އިބްރާހީމްޢަލީފުޅު ޖަވާބުދާރީވެ އަދި ލިޔެކިޔުންތަކާ ޙަވާލުވީ ނަމަވެސް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 103 ވަނަ މާއްދާ އަދ 106 ވަނަ މާއްދާގަ ދަށުން ރައްދު ހުށަހޅާފައ ނުވާތީކަން ބަޔާން ކޮށްފައި އޮވެއެވެ.އަމުރު ނެރެދިނުމަށް އެދިފައިވަނީ އަޑުއެހުމަކާއި ނުލައެވެ. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދި ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމުން 12 ފެބްރުއަރީ 2023 ގައި ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީ؛ "....ސިވިލ ކޯޓުގް ނަންބަރު 4598-CVC-2022 ޤަޟިއްޔާ އާއި ގުޅިގެން، މިދަޢުވާގައިވާ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުވާފަދަ އެއްވެސް ތަޞައްރުފެއ ނުކުރުމަށް ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެފައިވުމާއެކު، ނެރެދިނުމަށް އެދިފައިވާ ކޯޓް އަމުރުގައިވާ ކަންކަމަކީ ކޯޓު އަމުރުގެ ޖަވާބުގެ ގޮތުގައި 08 ފެބުރުއަރީ 2022 ގައި އިބްރާހީމް ޢަލީފުޅުގެ ވަކީލު ހުށަހެޅި ބަޔާން. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު:B13/VA/2022/04-144 )21 ޑިސެމްބަރު 2022( "ވަގުތީ އަމުރު" ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމް )ފޯމް 31( 26 ޖެނުއަރީ 2023 މި ދަޢުވާގެ މައުޟޫއާމެދު ގޮތެއް ނިމިގެންދާއިރު ނެރެދިނުމަށް އެދިފައިވާ ކޯޓް އަމުރާމެދު ގޮތެއް ނިމިގެންދާނެތީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާ ގޮތަށް ކޯޓް އަމުރު ނެރެދޭންޖެހޭނެތަނެއ މިވަގުތަށް ނެތްކަމަށް ނިންމައިފީމެވެ."

95މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައުބަޔާންކުރާ މުއްދަތުގައި ދަޢުވާއަށް ޖަވާބު ހުށަހަޅާފައި ނުވެގެން، މަދަނީ އިޖުރާއަތްގެ ޤާނޫންގައ ބަޔާންކުރި ކޯޓާ އަމުރުގެ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށް ދިނުމަށް އެދުމުން، ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމި ގޮތުން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ދެން ހަދަންވީގޮތް އޮޅިފައިވާކަނ އެފަރާތުން ފޮނުވާފައިވާ ސިޓީން ސާފުވެއެވެ. ދަޢުވާ ކުރާ ފަރާތުން ދެވަނައަށް ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން:

9613 ފެބުރުއަރީ 2023 ގައި ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމް )ފޯމް 31( ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދެވަނަ ފަހަރަށް ސިވިލ ކޯޓަށް ހުށަހެޅިއެވެ. މިފަހަރުގެ ހުށަހެޅުމުގައި، މިމައްސަލައިގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދެނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގެ ދަށުން ކަމަށް ބަޔާން ކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި މިއަމުރުވެސ ނެރެދިނުމަށް އެދިފައިވަނީ އަޑުއެހުމަކާ ނުލައެވެ.

97މަތީގައިވާ ހުށަހެޅުމާމެދު 28 ފެބުރުއަރީ 2023 ގައި ސިވިލް ކޯޓުން ގޮތް ނިންމާފައިވެއެވެ. ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމާފައި އޮތް ނިންމުމަށް ބަލާއިރު، އެކޯޓުން ބުނެފައިވަނީ؛ "....އެހެންނަމަވެސް، މިޙާލަތުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބުގައި ބުނާ "ކޯޓު އަމުރު" ކަމަށްވާތީ، މަދަނީ އުޖުރާއަތުގ ޤާނޫނުގެ 237 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެއަމުރަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ޖަވާބުދާރީވާން ފުރުޞަތު ދިނުމުން ޖަވާބު ދާރީވެފައިވާތީ، އާއި، ހުށަހެޅުނު ވަގުތީ އަމުރަށްވެސް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޖަވާބު ދާރީވެފައިވާތީ އާއި، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމްތަކަކީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 124 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބަދަލު ނުވަތަ ބާޠިލްކުރުމަށް ފުރުޞަތު އޮތް ޙުކުމްތަކަކަށްވާތީއާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، މިމައްސަލާގައި އިސްވެދެންނެވުނު ސަބަބުތަކުގެ މައްޗަށް ބުރަވެ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދުނު ފަދައިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަކީ އެންމެ އިންސާފުވެރި ގޮތްކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ވަކީލު ފޮނުވި ނަންބަރު:LC/LT/2023/13) 13 ފެބުރުއަރީ 2023( ސިޓީ. B13/EN/2023/02-144 )28 ފެބުރުއަރީ 2023( "ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާމެދު ނިންމިގޮތް" ޝަރީޢަތުން ނުދެކޭތީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރެވެން ނެތްކަމަށް ނިންމައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާއަށް ރައްދު ހުށަހަޅަން ފުރުޞަތު ދީފީމެވެ."

98ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިވަނީ، މި ނިންމުން ނިންމިފަހުން ކަމަށް ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން ދައްކާފައިވާ ވާހަކަތަކުން ބުރަވެއެވެ. ދަޢުވާގެ ދިފާޢު:

99ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން "ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާ ފޯމު" ހުށަހަޅާފައިވާތީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 146 މާއްދާގެ ދަށުން ދިފާޢުގެ ރައްދު ހުށަހަޅަން އެދޭނަމަ 02 އޭޕްރީލް 2023ގެ 14:00 ގެ ކުރިން ކޯޓާއި ޙިއްސާ ކުރުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ސިވިލް ކޯޓުން އަންގާފައިވެއެވެ. މި އެންގުމާއިއެކު، ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ޙިއްޞާކުރިކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

100ސިވިލް ކޯޓގު މި އެންގުމަށް އިޖާބަ ދިނުމުގެ ގޮތުން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން 2 އޭޕްރީލް 2023 ގައި ފޮނުވި މެއިލްގައި އެދިފައިވަނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެސާދ ވަނަ ބާބު )ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާއި ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުން( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށް މިމައްސަލަ ނިންމައި ދިނުމަށް އެދިފައިވެއެވެ. އަދި ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައި އޮތްނަމަ އެލިޔުމުގެ ކޮޕީ ލިބި ދިނުމަށް އެދިފައިވެއެވެ. "ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާ ފޯމް" )ފޯމް 7( )ނޯޓް: މިދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާ ފޯމްގައި ޖަހާފައި އޮތް ތާރީޚަކީ، 15 މާރިޗް 2022 އެވެ. ނަމަވެސް، މިދަޢުވާ ފޯމް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ތާރީޚެއް ސާފުވާކަށްނެތެވެ. 15 މާރިޗް 2023 ގައި ސިވިލް ކޯޓުން ދަޢުވާ ކުރާ ފަރާތުގެ ވަކީލަށް ފޮނުވި މެއިލް. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: B13/EN/2023/02-144 )28 ފެބުރުއަރީ 2023" (ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާމެދު ނިންމިގޮތް" ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފު ކުރުން:

101މްތީގައ ބަޔާންކުރި ސިވިލް ކޯޓުގެ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނާއި އެއްގޮތް ނިންމުމަށް ނުވާކަމަށް ދެކިގެން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން، އެނިންމުނ 06 އޭޕްރީލް 2023 ގައި ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފު ކުރިއެވެ. އެއަށްފަހު، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ތިންވަނަ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާފައި ވެއެވެ. ދަޢުވާ ކުރާ ފަރާތުގެ ތިންވަނަ ހުށަހެޅުން:

102ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން 10 އޭޕްރީލް 2023 ގައި "ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމެއްނެތި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ފޯމް" )ފޯމް 5( ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް މި ހުށަހެޅުމާއި ގުޅިގެން ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމި ގޮތެއް ފެންނާކަށް ނެތެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: B13/EN/2023/02-144 )28 ފެބުރުއަރީ 2023" (ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާމެދު ނިންމިގޮތް" ހައިކޯޓުން ބަލައި ނިންމިގޮތް:

103ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު:2023/HC-A/127 ޤަޟިއްޔއިނާ ހުށަހެޅުން ކަންކަނު ބެލުމަށްފަހު، 17 ޖެނުއަރީ 2024ގައި، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު:144-B13/EN/2023/02 )28 ފެބުރުއަރީ 2023 ( ނިންމުން ބާޠލި ކުރިއެވެ.އަދިހައިކޯޓުގީއް ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ޤާނޫނ އުޞޫލުތަކުގެ އަލީގައި، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށްއެދި، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުނ ހުށަހެޅި ފޯމުގައިވާ ކަންކަމާމެދު އަލުން ބަލައި ސިވިލް ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމުމަށުއެކޯޓަށ ތަޙުވީލު ކުރިއެވެ. ތަޙްވީލު ކުރި މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓުން ބަލާ ނިންމި ގޮތް:

104ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ދަޢުވާ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ)ށ( ގ ދަށުން، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅި މައްސަލަ ދެވަނަ ފަހަރަށް ސިވިލް ކޯޓުނ ނިންމި ނިންމުގައި އޮތ؛ " ދެންފަހެ، އިސްވެ ބަޔާންވެދިޔަ ސަބަބުތައް އެގޮތުގެ މަތީން ހުރުމުން، ރ.އިންނަމާދޫ، މީރާ، އިބްރާހީމް ޢުމަރުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްފައިވާ ނަންބަރު P9189A-04 "މިހިރީ ނަންބަރު 5" ބޯޓުގެ މިލްކުވެރިފަރާތަކީ ދަޢުވާކުރާ ޅ.ނައިފަރު، […] ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި ދެވެން ނެތްކަމަށް ނިންމައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްފީމެވެ." މިހާރު އިސްތިއުނާފު ކޮށްފައިވާ މައްސަލަ:

105މިހާރު އިސްތިއުނާފނު މިބަލަނީ، ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު:2023/HC-A/127 ޤަޟިއްޔއިނާ ބަލައި، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު:144-B13/EN/2023/02) 28 ފެބުރުއަރީ 2023( ނިންމުން ބާޠި ލކޮށ އަލުން ބެލުމަށް އެންގި އެންގުމާއި ގުޅިގެން، އަލުން ބަލައި ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުމެވެ.

106މިއިސްތިއުނާފުގައި، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ މައިގަނޑު ޝަކުވާއަކީ، ޣައިރުޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާ ޙާލަތުގައި، ހެކި ވަޒަންކޮށްފައި އޮތް ފުންމިނާއި ފުޅާމިނާއި، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ އެކާވީސް ވަނި ބާބުގެ ދަށުން ބަޔާންކުރާ ކޯޓު އަމުރުގެ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރި ޙާލަތުގައި، އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ނޯޓިސް ދިނުމާއި ޖަވާބުދާރީވާން ފުރުޞަތު ދިނުމާއި މިނުކުތާތަކެވެ. މިނުކުތާތަކާއިމެދު އަހަރެން ދެކޭ ގޮތް މަތީގައި ބަޔާންކޮށްފައި ވާނެއެވެ.

107ޕްރިސިޑެންސް 7މިމައްސަލަ ދަށު ކޯޓުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކުރެވިފައިވަނީ 07 ޑިސެމްބަރު 2022 ގައެވެ. 25 ފެބުރުއަރީ 2024 ގައި ދަށު ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުމަކީވެސް، މިމައްސަލާގުޅޭ އިޖުރާއީ ނިންމުމެކެވެ. އިންޞާފު ހޯދައިދިނުމަށްޓަކައި ޚުޞޫމާތުގެ މައްޗަށް ފައިޞަލާކޮށް ޙުކުމެއް ކުރެވިފައި އަދި ނެތްއިރު، ދަށު ކޯޓާއި ހައިކޯޓާއި ދެމެދު އިޖުރާއީ ކަންތައްތަކެއްގެ ތެރޭން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް "ދުވާތާ" ދެ އަހަރާއި އެތައް މަހެއްވެގެން ދިޔައީއެވެ. ސުވާލަކީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނެނަކުން ޙާޞިލު ކުރަން އެދޭ ނަތީޖާއަކީ ކޮބާހެއްޔެވެ؟ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެޢާންމު މަޤްޞަދަކީ، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ މަދަނީ މައްސަލަތައް، ޢަދުލުވެރިކަމާއި ހާމަކަމާއެކު، އަދި އެކަށީގެންވާ އަވަސް މިނެއްގައި ބަލައި، ގޮތެއް ނިންމުމަށް މަގު ފަހިކުރުމެވެ. މިމުގަށ ކަންކަން ފަހިނުވާގޮތަށ މަދަން އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަހިންމުމަކީ ރނގަޅ ގޮތެއު ނޫނެވެ.

108ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރި އިޖުރާއަތްތަކާއި އެއްގޮތަށް ކަންކުރުމުގެ މުހިންމުކަމާއި އެކަންކަން ކޮށްފައި އޮތް ނެތް ގޮތާއި ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާގެ މައުޟޫޢު ދިފާޢު ކުރެވިދާނެ ކަމަށް ބަޔާންކުރާ ސަބަބުތަކާއި އެދިފޢ ލަހުންނަމަވެސް ހުށަހަޅާފައި އޮތް އޮތުމާއި މިކަންކަމަށް ބެލުމަކީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބުގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްދިނުމަށް އެދުމުން، ފަނޑިޔާރަށް ބެލޭނެ ކަންކަމެވެ. އެކަންކަން ބެލުމަށްފަހަ،އެމައްސަލައިގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރެވެން ނެތްކަމާއި އެންމެ ރީނ ގަޅު ގޮތަކްދިފާޢު ހުށަހަޅާއިގެނ ޝަރީޢަތް ކުރުނެ ކަމަށް ބުނުމަކީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދގާ )ހ( ގެ ދަށުން ފަނޑިޔާރަށް ލިބިދޭ ތަޤްދީރީ ބާރުގެ ތެރެއިން ކުރެވޭނެ ކަމެވެ.

109މިފަދަ ޙާލަތެއްގައި އިޖުރާއީ ކަންކަމުގެ ޓެކްނިކަލް ޕޮއިންޓްތަކަށް ހިސާބަށްވުރެ ބޮޑަށް ބުރަދަން ދީގެން، ދަށު މަރުޙަލާގެ ފަނޑިޔާރުގެ ތަޤްދީރުގެ ތެރެއަށް މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުން ވަނުމަކީ، އިންސާފު ލިބުނު ލަސްވެދާނެ ސަބަބެކެވެ. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމެއް ކުރުމީކީ، އެޙުކުމް ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރެމަދަނ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެތެރެއިނ ބަދަލް ކުރުމަށު ނުވަތް ބާޠިލު ކުރުމަށް ދެވޭނެ ސަބަބެކެވެ. ނަމަވެސް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެއެކާވީސްވަނަ ބާބުގެ ދަށުން ބަޔާންކުރާ ކޯޓު އަމުރުގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރންއެދެވިދާނެ މައްސަލަތަކުގައި، ކޯޓު އަމުރާއި ގުޅިގެން އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުނ ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގައި، އެ ދަޢުވާއެއް ދިފާޢު ކުރެވިދާނެ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް އޮތްކަމަށް ބަޔާން ކުރުމުން، އެކަމަށް ބަލައި، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ދިފާޢު ހުށަހަޅައިގެން ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް އެފަނޑިޔާރު ނިންމުމަކީ، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެތެރެއިން ކުރެވޭނެ ކަމެކެވެ. މިޙާލަތުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެޓެކްނިކަލް ޕޮއިންޓްތައ ނަގައިގެން އިންޞާފު ލަސްވެގެންދާގޮތަށ ކަންކަން ކުރުމަށް ފުރުޞަތު ދިނުމަކީ ރނގަޅ ގޮތެއު ނޫނެވެ.

110ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 )ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު( އަށީބަލާއިރު، އިސްތިއުނާފީ މައްސަލަތަކުގައި ހައިކޯޓުން ޢަމަލު ކުރަންޖެހޭ ގޮތް ބަޔާންކޮށްދީފައިވާ މާއްދާތަކުގައި ބަޔާންކުރަން މައުޟޫޢީ ގޮތުން ބަލައި ފައިޞަލާ ކޮށްފައިވާ މައްސަލަތަކާއި މައުޟޫޢީ ގޮތުން ބެލެން އޮތ މައްސަލަތަކާމެދު ހައިކޯޓުން ޢަމަލު ކުރަންވީ ގޮތެވެ.

111މައްސަލައިގެ މައުޟޫ އަމުދުން ބަލަން ނުފަށާ ހަމައެކަނި އިޖުރާއީ ނުކުތާތަކެއްގެ ތެރޭގައި ތާށިވެ، ދަށު ކޯޓާއި ހައިކޯޓާއި ދެމެދު ދައުރުވަމުންދާ އިޖުރާއީ މައްސަލައެއްގެ މައުޟޫޢު ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ހައިކޯޓުގައި ބެލުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ވީމާ، މައުޟޫޢީ ދަޢުވާއަށް ބެލުމަކާއ ނުލައި އިޖުރާއީ ގޮތުން ދަށް ކޯޓުނު ނިންމް ނިންމުމެއް ދަށު ކޯޓަށް ތަޙުވީލު ކޮށްކޮށް ތިބުމަކީ ޙައްލެއް ނޫނެވެ. ހަމައެހެންމެ، ދަށު ކޯޓުން އެމައްސަލައެއްގެ މައުޟޫޢަށް ނުބަލާ މައްސަލައެއްގެ މައުޟޫޢު ހައިކޯޓުން ބެލުމަކީވެސ ކުރެވެން އޮތްކަމެއް ނޫނެވެ.

112ބަޔާންވެދިޔަ އެންމެހައި ކަންކަމަށް ބަލާއިރު، އަހާރެންނަށ ބުރަވެވެން އިސްތިއުނާފީ ކުރު ފަރާތުނ ހުށަހެޅި ދަޢުވި އާއާ އެދަޢުވާގެ ދިފާޢު ލަހުންނަމަވެސް ހުށަހަޅާފައި އޮތްކަމަށްޓަކައި، އަދި އެދަޢުވ ދިފާޢު ކުރެވިދާނެކަމަށް ދަޢުވާގެ ވަރަށް ކުރީންސުރެ، ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން ބުނަމުން އައިސްފައި އޮތްކަން އެނގުން އޮތްމ ން، މިދަޢުވާއަކީ ޝަރީޢަތްކޮށްގެން ނިންމާންޖެހޭ މައްސަލައެއްކަމަށ ޤާނޫނު ނަންބަރު:2010/22 )ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކާބެހޭ ޤާނޫނު( ގެ 46 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ(، )ނ( އަދި )ރ(. ކަނޑައަޅައި ދަޢުވާގެ ދިފާޢުއާއެކު މިމައްސަލަ ދަށުކޯޓުގައި ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް އަމުރުކޮށް މިމައްސަލަ ނިންމުމެވެ.

113ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒްގެ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

114މި ޤަޟިއްޔާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ޙުކުމްކުރުމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި މި ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު މައްސަލައިގެ ޚަސްމުންނަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅޭނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުން ނިންމުން ނިންމާތާ 30 )ތިރީސް( ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.މި މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކުރި ތާރީޚުން ފެށިގެންނެވެ. އެހެނަސް،ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޚުލާޞާއަށް ބިނާކޮށްވެސް އިސްތިއުނާފަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. ކޯޓުނ މައްސަލައިގް ޙުކުމްކުރުމަށްފަހު، އެ ޙުކުމް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާކަމާއި، އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނެ ކޯޓާއި، އިސްތިއުނާފުކުރަންޖެހ ވަގުތު ޚަޞްމުންނަށް ސާފުކޮށްދޭންވާނެކަމާއި، އަދި މިކަން ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އނެ ނަންވާނެކަމުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 268 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މިކަމުގައި ދެވޭ އިސްތިސްނާ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( ގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ(