އަފްރާ އާދަމް ވ. މުޙައްމަދު ލިއުޝާދު

މައިގަނޑު ސުވާލު

(އިތުރު އިސްތިއުނާފު) އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެން ހިނގާ މުއްދަތަށް މިސްލީ ކުލި (mesne profits) ނަގައިދެވޭނެތޯ، އަދި އެޑެންޑަމްގެ 6(ނ) ގެ ދަށުން 14 މެއި 2017 ގެ އެއްބަސްވުން އުވިގެންދާނެކަމަށް މާނަނުކޮށް، ސަބަބު ބަޔާންނުކޮށް ދަށުކޯޓުން ނިންމީތޯ؛ މީގެ އިތުރުން ގުޅުވައިގެން ބެލި މައި އިސްތިއުނާފުގައި އެޑެންޑަމްގެ ޞައްޙަކަމާއި ހެކީގެ މިންގަނޑު، އައު ނުކުތާ، އަދި ވާރިޘުންނަށް ޙައްޤުތައް ނަޤުލުވުމުގެ ސުވާލުތައް.

ނިންމި ގޮތް

ބައެއް ބަދަލުކުރި: މިސްލީ ކުލި ނުދެވޭނެކަމަށް ކުރި ނިންމުން ބާޠިލުކޮށް މިންވަރު ކަނޑައެޅުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރި؛ 14 މެއި 2017 ގެ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުނުވާކަމަށް ކުރި ނިންމުން ޤާއިމް

ކަނޑައެޅުނު އުޞޫލުތައް

އަމިއްލަ ޑޮކިއުމަންޓެއްގައި ސޮއިކުރި ފަރާތުން އިންކާރުނުކުރާހާ ހިނދަކު އެއީ ޞައްޙަ ޑޮކިއުމަންޓެއްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ؛ ސޮޔާމެދު ނުވަތަ ޞައްޙަކަމާމެދު އަނެއް ޚަޞްމު އިންކާރުކޮށްފިނަމަ، ޞައްޙަކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭނީ ޑޮކިއުމަންޓު ހުށަހެޅި ފަރާތުންނެވެ؛ އެކަން ސާބިތުކުރެވޭނީ އާންމު އުޞޫލުން ހެކި ހުށަހަޅައިގެންނެވެ (އަސްލު، ސޮއިކުރި ފަރާތް، ތައްޔާރުކުރި މީހުން، ހެކިވެރިން، ސާނަވީ ހެކި)؛ ޑޮކިއުމަންޓު ސާބިތުނުވި ނަމަވެސް މުޢާމަލާތް ހެކިބަހާއި ޤަރީނާއިން ސާބިތުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނާނެއެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 73)
ލިޔުމެއްގައިވާ ސޮޔާމެދު އިންކާރުކުރާނަމަ، އެ ލިޔުމުގައި ސޮއިކުރި ހެކިވެރިންގެ އިތުރުން އެހެން ހެކި (ސޮއިގެ ފޮރެންސިކް ތަޙުލީލު، މެސެޖު، ޓެކްނިކަލް ރިޕޯޓު ފަދަ) ހުށަހެޅުމާއި އެ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުން މަނާއެއް ނޫނެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 83، 89-91)
ގާތްތިމާގެ މީހެއްގެ (މިސާލަކަށް ފިރިމީހާގެ) ހެކިބަހަކީ ކަނޑައެޅިގެން ބަލައިނުގަނެވޭނެ ހެކިބަހެއް ނޫނެވެ؛ މަޞްލަޙަތު ފުށުއަރާކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅައި ހެކި ރައްދުނުކުރާހާ ހިނދަކު، އެ ހެކިބަހަކީ ފަނޑިޔާރަށް ވަޒަންކުރުމުގެ ބާރު ލިބިދޭ ހެކިބަހެއްކަމަށާއި، މައުޟޫޢިއްޔަތާއެކު ދީފައިވާކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެނަމަ ޙުކުމް ބިނާކުރުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެއެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 80، 81)
މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ހާދިސާއެއް ސާބިތުކުރުމަށް ބަލަނީ ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ މިންގަނޑަށެވެ (balance of probabilities)، މިއީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 137(ށ) ގައިވެސް ހިމެނޭ މިންގަނޑެވެ؛ ކަމެއް ނުހިނގުމަށްވުރެ ހިނގުން ގާތްކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ ސާބިތުވެއެވެ؛ ތުހުމަތު ސީރިއަސްވާވަރަކަށް އެކޮޅަށް ހުރި ހެކި ވަރުގަދަވާންޖެހޭނެއެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 84-88)
ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބި ނަމަވެސް ހުށަނާޅާ އައު ޤާނޫނީ ނުކުތާއެއް، އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެފައިވާކަން ދައްކާފައި ނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ނުބެލޭނެއެވެ؛ ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދަށު ކޯޓުގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކަކީ އަސާސްކަމުގައި ބަލައިގެންނެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 96-102، 115.2)
ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއަކީ ކޮންޓްރެކްޓެއް ކުރެވޭ ގޮތް (ހުށަހެޅުމާއި ޤަބޫލުކުރުން) ބަޔާންކުރާ މާއްދާއެކެވެ؛ މިއީ ކުރިން ހިނގާފައިވާ ކަމެއް ހިމަނައިގެން ކޮންޓްރެކްޓެއް ކުރުން މަނާކުރާ ނައްސެއް ނޫނެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 100)
ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ބައިވެރިއަކު މަރުވެއްޖެނަމަ، ކޮންޓްރެކްޓު ބާޠިލުނުވާހާ ހިނދަކު މަރުޙޫމަށް ލިބިފައިވާ ޙައްޤުތަކާއި އިލްތިޒާމުތައް ވާރިޘުންނަށް ނަޤުލުވާނެއެވެ (އިސްތިސްނާ: މަންފާ ބިނާވަނީ އިލްތިޒާމުތަކުގެ މައްޗަށް ނަމަ، ނުވަތަ އިލްތިޒާމުތަކަކީ މުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ އިލްތިޒާމުތަކަށް ނަމަ)؛ ވާރިޘުން ކޯޓަކުން ސާބިތުނުކޮށް ވާރިޘަކު މަރުޙޫމުގެ ބަދަލުގައި ސޮއިކުރި އެއްބަސްވުމަކީ، ހަމައެކަނި އެކަމުގެ ސަބަބުން ބާޠިލު ނުވަތަ ޞައްޙަނޫން އެއްބަސްވުމެއް ނޫނެވެ؛ މުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ ޙައްޤުތައް ދެމެހެއްޓުމަށް ތަރިކައާބެހޭ ދަޢުވާގެ ޤާނޫނުގެ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކުރަން ނުޖެހޭނެއެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 109-113)
ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުން ކޮންޓްރެކްޓު އޮޓޮމެޓިކުން ނުނިމޭނެއެވެ؛ ނިމުމަކަށް ގެނެވޭނީ އަސާސީ މާއްދާއަކާ ޚިލާފުވުމުން ނުވަތަ ކޮންޓްރެކްޓުގައި އެގޮތަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމައެވެ؛ ޚިލާފުވި ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަސާސީ އިލްތިޒާމާއި (ވަޢުދުވި ކަން ކުރުން) ސާނަވީ އިލްތިޒާމު (ގެއްލުމަށް ބަދަލުދިނުން) އޮންނާނެއެވެ؛ ބަދަލުގެ މަޤްޞަދަކީ ކޮންޓްރެކްޓު ފުރިހަމަވީނަމަ މައުޞޫމު ފަރާތު ހުންނާނެ މާލީ މަޤާމާ ގާތަށް ގެންދިއުމެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 118، 129)
ނުޙައްޤުން އެހެން މީހެއްގެ ބިމެއް ނުވަތަ މުދަލެއް ހިފަހައްޓައިގެން ބޭނުންކުރާ ފަރާތުން، އެ މުއްދަތަށް މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް ލިބެންޖެހޭ މަންފާގެ ބަދަލުގައި މިސްލީ ކުލި (mesne profits) ދޭންޖެހޭނެއެވެ؛ މިއީ ކުއްޔެއް ނޫން، އާންމު ކުލީގެ އަގަށް ބަލައި ކަނޑައަޅާ ބަދަލެކެވެ؛ މިއީ ނުޙައްޤު މުއްސަނދިކަމުގެ (unjust enrichment) އުޞޫލާއެކު ދިވެހި ޝަރުޢީ ނިޒާމުގައި ބަލައިގަނެފައިވާ އުޞޫލެކެވެ؛ އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ ތާރީޚަށް ފްލޯރ ޙަވާލުނުކޮށް ބޭނުންކުރާނަމަ، އެ ތާރީޚުން ފެށިގެން ޙަވާލުކުރާހާ ދުވަހަށް މިސްލީ ކުލި ދައްކަންޖެހޭނެއެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 119-131)
ޚަޞްމުން މާނަކުރަން އެދިފައިނުވާ މާއްދާއެއް މާނަނުކުރުމަކީ ސަބަބު ބަޔާންނުކުރުމެއް ނޫނެވެ؛ އެއްބަސްވުމެއް އިޖުރާނުކުރުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އެހެން އެއްބަސްވުމެއް ބާޠިލުވާނަމަ އެކަން ސަރީޙަ ނުވަތަ ޟިމްނީ ގޮތުން ބަޔާންކުރެވިފައި އޮންނަންވާނެއެވެ؛ ޙުކުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރުން ލާޒިމު (2020/SC-A/100) ނަމަވެސް، ދަށު ކޯޓުން ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު އެ ސަބަބުތައް ޤާނޫނީ އުޞޫލަކާ ތަޢާރުޟުވާ ގޮތެއް ނުދައްކައިފިނަމަ ނިންމުން ބަދަލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 138-141)

1ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔ އާ ކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީޝަރުޢީ ނުވަތަ ޤާނޫނީ ހަމަތަކާއި ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ އެ ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދޭ ގދ. ފަރެސްމާތޮޑާ، ފަރެސްއަވަށް. މޯނިންގޕެރިސް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ( )މީގެ ފަހުން "މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދ"( ގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. މި އިސްތިއުނާފުގައި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވަނީ މާލެ، […] ޢަބްދުﷲ އަފްޟަލް ހާނިމް )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނަންބަރ ( އާއި،މާލެ، […] ޢާއިޝަތު އަފުނާނ ހާނިމް )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނަންބަރ ( އާއި،މާލެ، […] ޚަދީޖާ އަލްހާނ ހާނިމް )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނަންބަރ ( އާއި، މާލެ، […] އަފްރާ އާދަމް )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނަންބަރ ( އާއި،މާލެ، […] ޢާއިޝަތު ޢާފިޔާ )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނަންބަރ ( އާއި،މާލެ، […] އިބްރާހީމް ރަޝީދު )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނަންބަރ ( އަދިމާލް، […] މަރްޔަމް ޢަފީފާ )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނަންބަރ ( )މީގެ ފަހުން އެކުއެކީގައި "މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތައް" ނުވަތަ "ގޭގެ ވެރިފަރާތްތައް" ( ގެ މައްޗަށެވެ. މ މައްސަލަ ބަލާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2023/HC-A/166 ޤަޟިއްޔާއިންނެވެ.

2ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-A/166 ޤަޟިއްޔާ ހުށަހެޅުމުން، މި މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން މާލީ، […] އަފްރާ އާދަމް )މީގެ ފަހުން "އަފްރާ އާދަމް"( ގެ ފަރާތުން ގދ. ފަރެސްމާތޮޑާ، ފަރެސްއަވަށް. މޯނިންގޕެރިސް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށ ރައްދުވް ގޮތަށާ އިތުރު އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިއެވެ. އިތުރު އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލީބަލާފައިވނަ މި ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-A/252 ޤަޟިއްޔާއިންނެވެ.

3[…] )ރަޖިސްޓރަ ނަންބަރު: ބ.12562( އެވެ ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތީގައި 10 )ދިހައެއް( ބުރިއަށް އިމާރާތްކުރުމަށް […] އަފްރާ އާދަމް، […] ކޮއައިމިނަތު އަފީފާ، […] ޢާއިޝަތު ޢާފިޔާ، […] އިބްރާހީމް ރަޝީދު، […] މަރްޔަމް ޢަފީފާ، […] ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ )އެއްބަސްވުމުގައި ކްލަޔަންޓްގ ގޮތުގައެ ނިސްބަތްކޮށްފައިވާ( އާއި މާލެ، […] ޙަސަން އަރްޝް ނ)ކޮންޓްރެކްޓަރގ ގޮތުގައެ ނިސްބަތްކޮށްފައިވާ( އ ދެމެދާ މީލާދީގޮތުނ 30 )ތިރީސް( އަހަރަށް 31 ޖަނަވަރީ 2016 ގައި އެއްބަސްވުމެއް ވެވުނެވެ. މި އެއްބަސްވުން ސިވިލް ކޯޓުގައި އެގްރިމެންޓް ނަންބަރު: Cv-C/C-121/2016 )މީގެ ފަހުން "31 ޖަނަވަރީ 2016 ގެ އެއްބަސްވުން"( ގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓރީވެފައިވެއެވެ.

431 ޖަނަވަރީ 2016 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން، އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށް އިމާރާތުގުމަސައްކަތް ފަށާ ދުވަހނ ފެށިގެން 24 )ސައްވީސް( މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި […] އެވެ ބަންޑާރަ ގޯތީގައި

10 )ދިހައެއް( ފްލޯރގެ އިމާރާތެއް ކުރުމަށާއި، މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އިމާރާތް ޙަވާލުކުރެވޭއިރު އިމާރާތުގެ ތިރީބުރި )ގްރައުންޑް ފްލޯރ( އަދި ފަސްޓް ފްލޯރ މި އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތަށްވާ 30 )ތިރީސް( އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ޙަސަން އަރްޝަންއަށ ދޭން މި އެއްބަސްވުމުން އެއްބަސްވެފައިވެއެވެ. އެއްބަސްވުމުގެ 1 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އެއްބަސްވުމުގެ 5 (ހ( )ށ)

5[…] އެވެކިޔ ބަންޑާރަ ގޯތީގައި 10 )ދިހައެއް( ބުރިއަށް އިމާރާތްކުރުމަށާއެއްބަސްވުމުގައ ކްލަޔަންޓްގ ގޮތުގައެ ނިސްބަތްކޮށްފައިވ ފަރާތްތަކާއި، އާއި ގދ. ފަރެސްމާތޮޑާ، ފަރެސްއަވަށް. މޯނިންގޕެރިސް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު)އެއްބަސްވުމުގައްކޮންޓްރެކްޓަރގ ގޮތުގައެ ނިސްބަތްކޮށްފައިވާ( އާ ދެމެދު މީލާދީގޮތުނ 30 )ތިރީސް( އަހަރަށް 14 މެއި 2017 ގައިއެއްބަސްވުމެއް ވެވުނެވެ. މި އެއްބަސްވުން ސިވިލް ކޯޓުގައި އެގްރިމެންޓް ނަންބަރ: Cv-C/C-526/2017 )މީގެ ފަހުން "14 މެއި 2017 އެއްބަސްވުން" ނުވަތަ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން"( ގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓރީވެފައިވެއެވެ.

614 މެއި 2017 އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުނު މަސައްކަތުގެ ގޮތުގައި ބުނެފައިވަނީ އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކުރާ ގޯތީގައި އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދ / ކޮންޓްރެކްޓަރުގެ އަމިއްލަ ޚަރަދުގައި މުޅި ޕްރޮޖެކްޓްގެ %20 )ވިހި އިންސައްތަ( ކުރުމަށެވެ. އަދި ބާކީ %80 )އަށްޑިހަ އިންސައްތަ( ޚަރަދު ކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވަނީ ގޯތި ރަހުނުކުރުމަށްފަހު ކްލޔަންޓްގްނަމުގައި ނެގުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ބޭންކު ލޯނު މެދުވެރިކޮށެވެ.

714 މެއި 2017 އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު / ކޮންޓްރެކްޓަރަށް ލިބް ފްލޯރތައް )ގްރައުންޑް އަދި ފަސްޓް ފްލޯރ( ނިމި ކުއްޔަށްދެވޭ ތާރީޚުން ފެށިގެންކަމށާއި، މި އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ތިރީބުރި އަދި ފުރަތަމަ ފަންގިފިލާ ހުންނަންވާނީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދ / ކޮންޓްރެކްޓަރގ ބެލުމުގެ ދަށުގައިކަމަށާއި،އަދ މި މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި މި ދެ ފަންގިފިލާއިން ލިބޭ ނަފާ ލިބޭނީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދ / ކޮންޓްރެކްޓަރއަށ ކަމަށް އެއްބަސްވެފައިވެއެވެ. އެއްބަސްވުމުގެ 1 )ރ( އެއްބަސްވުމުގެ 3 (ހ( )ށ)

814 މެއި 2017 އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެވޭހިނދު އިމާރާތް ކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ބިމުގައި، އިމާރަތް ކުރުމަށް ދާ ޚަރަދުގެ %20 އަށް ވ މަސައްކަތާ )10 ބުރީގެ އިމާރާތުގެ ފައުންޑޭޝަން އަދި ގްރައުންޑް ފްލޯރ( ވަނީ ނިމިފައިކަމަށް އެއްބަސްވެއެވެ.

9މިގޮތުން، ސިވިލް ކޯޓުގައި ރަޖިސްޓރީކުރެވުނަ ނަންބަރު: Cv-C/C-121/2016 އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ގޭގެ ގްރައުންޑް ފްލޯރއާއި ފަސްޓް ފްލޯރ ކުއްޔަށް ދިނުމަށް ޙަސަން އަރްޝަންއަށް ލިބިދީފައިވާ އެންމެހައި ބާރުތައް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށް ދީފައިވާތީ، ސ. ފޭދޫ، […] ޢަބްދުﷲ ރަފީގްއާއ މުޙައްމަދް ލިޔުޝާދުއ ދެމެދާ […] ގްރައުންޑް ފްލޯރ ކުއްޔަށް ދިނުމަށް 10 ޑިސެންބަރު 2016 އިން ފެށިގެން 09 ޑިސެންބަރު 2021 ގ ނިޔަލަށް އެއްބަސްވުމެއް ވެފައިވާކަން އެނގެއެވެ.

10[…] އެވެ ކިޔް ބަންޑާރަ ގޯތީގެ ކޮންޓްރެކްޓަރުގެ ޙަވާލުގައިވާ ބައިތައް އެ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމުގެ އެއްބަސްވުމެއް ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުގެ ހައިސިއްޔަތުން އިބްރާހީމް ރަޝީދު، މަރްޔަމް ޢަފީފާ، ޢާއިޝަތު ޢާފިޔާ، އަފްރާ އާދަމް، އަފްޟަލް ހާނިމް، އަފްނާން ހާނިމް، ޚަދީޖާ އަލްޙާން ހާނިމް، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔގެ ބަދަލުގައި މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދ އާއި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއާ ދެމެދު 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި )މީގެ ފަހުން "01 ޖަނަވަރީ 2020 އެއްބަސްވުން"( ވެފައިވެއެވެ. މ އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތަކީ 01 މާރިޗު 2019 އިން ފެށިގެން މީލަދީ ގޮތުން 03 )ތިނެއް( އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތުކަމުގައި ބަޔާންކުރެއެވެ.

1101 ޖަނަވަރީ 2020 އެއްބަސްވުމުގައި ގްރައުންޑް ފްލޯރއ ގުޅިގެނާ ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ އަންނަނިވި ގޮތަށްކަން ބަޔާންކުރެއެވެ. އެއްބަސްވުމުގެ 3 )ރ( 01 ޖަނަވަރީ 2020 އެއްބަސްވުމުގެ 2)ހ( 01 ޖަނަވަރީ 2020 އެއްބަސްވުމުގެ 4

11.1. 01 ޖަނަވަރީ 2019 އިން ފެށިގެން އިމާރާތުގެ ގްރައުންޑް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމަށް.

11.2. ގްރައުންޑް ފްލޯރ ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އެއްބަސްވުން ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރުމަށް.

11.3. ގްރައުންޑް ފްލޯރގެ އެޑްވާންސް ޕޭމަންޓެއްގ ގޮތުގައެ ނަގާފައިވާ 02 )ދޭއް( މާހުގ ކުލީގެ ފައިސާގެ ބައެއްކަމުގައިވާ 36,000/-ރ. )ތިރީސްހަހާސް ރުފިޔާ( އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރާތާ

03 )ތިނެއް( މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ގޭގެ ވެރި ފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމަށް.

1201 ޖަނަވަރީ 2020 އެއްބަސްވުމުގައި ފަސްޓް ފްލޯރއ ގުޅިގެނާ ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ އަންނަނިވި ގޮތަށް ކަން ބަޔާންކުރެއެވެ.

12.1. 01 މާރިޗް 2019 އިން ފެށިގެން 03 )ތިނެއް( އަހަރުތެރޭ )01 މާރިޗު 2022( ގައި ކޮންޓްރެކްޓަރުގެ ޙަވާލުގައިވާ އިމާރާތުގެ ފަސްޓް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމަށް.

12.2. ފަސްޓް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރާއިރު، އެ ފްލް ރޯއިން ދައްކަންޖެހޭ ބިލި ތްއް ދައްކައި ޚަލާޞްކުރުމަށް.

12.3. އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 03 )ތިނެއް( މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި މީޓަރު ނަންބަރ 17A632283 ގ އައުޓްސްޓޭންޑިންގ ބިލް ދައްކާ، މި މީޓަރު ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާ ޙަވާލުކުރުމަށް.

12.4. އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 01 )އެކެއް( މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ސްޓެލްކޯއިން ހަރުކުރަން އަންގާފައިވާ މީޓަރު ބޯޑު ހަރުކުރުމަށާއި، ފްލޯރގައި ބޭނުންކުރަން އައު މީޓަރެއ ހަރުކުރުމަށް.

13[…] އެވެ ކިޔާ ގޯތީގައި 10 )ދިހައެއް( ބިރީގްއމާރާތެއ ކުރުމަށް 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ޢަމަލުކޮށްފައިނުވތ، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ 01 ޖަނަވަރީ 2020 އެއްބަސްވުމުގެ 4 ބެލުމުގެ ދަށުގައި ހުރި ފްލޯރތައް ގޭގެވެރިފަރާތްތަކާއ ޙަވާލުކުރުމާއި ގުޅިގެން 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި އެޑަންޑަމްއެއްގައި ސޮއިކުރުމަށްފަހު، އެ އެޑެންޑްމައާ އެއްގަ ތަށް އެ ތާރީޚުތަކުގައި ގްރައުންޑް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރުމަށްފަހު، އެޑެންޑެމގ 4 ވެނ މާއްދާގަ )ނ( އާއި )ޅ( ގައި ބުނާ ކަންކަން ފުރިހަމަކޮށްފައިނުވާތީ، އެޑެންޑަމްގެ 6 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް 01 އެޕްރީލް 2020 ގައި ދެ ފަރާތުނ ވެފައިވް އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށާއި، އެއްބަސްވުމާއި ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ޙައްޤު ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ލިބިފައިވާކަމަށާއި، އެޑެންޑިމްގައ ބަޔާންކޮށްފައިވް ފައިސާ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ދެއްކުމަށާއި، ގޯތީގެ ފުރަތަމް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމަށް އަމުރުކޮށްދިނުމަށާއި، ދެ ފަރާތުން ވެފައިވާ އެއްބަސްވުނ 01 އެޕްރީލް 2020 ގައި ބާޠިލުވެފައިވާތީ، އެ ތާރީޚުގެ ފހުންގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި އިމާރާތް ޙަވާލުކުރަންދެން ކޮންމެ މަހަކަށް "މީން ޑެމޭޖ / މީން ޕްރޮފިޓް" ގ ގޮތުގައެ އަދުލުވެރި ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައި މާރކެޓް ރޭޓުން ފްލޯރތަކަށޖެހްމިސލީ މަހު ކުލި ހޯދުމަށް އެދި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ މައްޗަށް ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުން ސިވިލް ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރިއެވެ. އެއީ އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާއިން ބަލާފައިވާ މައްސަލައެކެވެ. އަދ އެއީ މައި އިސްތިއުނާފު އަދި އިތުރު އިސްތިއުނާފުވެސް ކުރެވުނު ޤަޟިއްޔާއެވެ.

14ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގައި ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުން އެދިފައިވަނީ:

14.1. އެޑެންޑަމްގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ 36,000/-ރ. )ތިރީސްހަހާސް ރުފިޔާ( ގެ ތެރެއިން ނުލިބިވާ 12,000/-ރ. )ބާރަހާސް ރުފިޔާ( މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ދެއްކުމަށާއި، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ "ދަޢުވާގެ ޚުލާޞާ" ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 1 ވަނަ ނުކުތާ

14.2. އެޑެންޑަމްގެ 4 ވަނަ މާއްދަގެ )ޅ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފެން މީޓަރަށް ދައްކަންޖެހޭ 12,046/49ރ.)ބާރަހާސް ސާޅީސް ހަ ރުފިޔާ ސާޅީސް ނުވަ ލާރި( ހޯދުމަށާއި، އެ ބިލަށް ފައިސާދައްކަންދެން އަރާ ޖޫރިމަނާގެ ފައިސާ ހޯދުމަށާއި،

14.3. ފަސްޓް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމަށާއި، އަދި އެ ފްލޯރގައި ބޭނުންކުރާ ޚިދުމތްތަކާއަ ގުޅިގެން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް އޮތްނަމަ އެ ފައިސާއެއް ދެއްކުމަށް އެންގުމަށާއި،

14.4. ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާތީ، 01 އެޕްރީލް 2020 އިނ ފެށިގެން ތަން ޙަވާލުކުރަންދެން މުސލީ ކުލީގެ ގޮތުގައި ކޮންމެ މަހަކު 38,000/-ރ. )ތިރީސ އަށްހާސް ރުފިޔާ( ހޯދުމަށާއި،

14.5. ދެ ފަރާތް ދެމެދު ވެފައިވާ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން 01 އެޕްރީލް 2020 ގައި ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށާއި،

14.6. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އުއްބަސްވުމަށ އަޙްމަދް ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ޢަމަލުކޮށްފައިނުވުމުގެ ސަބަބުން ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް ވަކި ދަޢުވާއެއް ކުރުމުގެ ޙައްޤު ގޯތީގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ލބ ގެންވާކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށެވެ.

15މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވަމުން ދަޢުވާއަށް އިންކާރުކޮށް ބުނެފައިވަނީ، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއ ދެމެދާ 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ އިތުރުން އެހެން އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކޮށްފައިނުވާނެކަމަށާއި، އެ އެއްބަސްވުމަށް އެއްވެސް ބަދަލެއް ގެނެވޭނެ ދެ ފަރާތުން ސޮއިކޮށް އިނގިލީގެ ނިޝާން ޖެހުމަށްކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމާއި، އެހެނަސް ދަޢުވާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ "އެޑޫ ންޑަމް"އަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ސޮއިކޮށް އިނގިލީގެ ނިޝާން ޖަހާފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްންންކަމަށއި، އެއީ ދެ ފަރާތް ދެމެދު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ ބައެއް ކަމަށ ބަލާނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ނެތްކަމަށާއި، 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަށް މަސައްކަތުގެ 20% )ވިހި އިންސައްތަ( ނިންމާފައިވާކަމާއި، ބާކީ %80 )އަށްޑިހަ އިންސައްތަ( އަކީ ގޯތްރަހުނު ކުރުމަށްފަހު ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުގެ ނަމުގައި ބޭންކްއިނ ލޯން ނެގުމަށް މަސައްކަތްކުރުމަށް ދެ ފަރާތުނ އެއްބަސްވެފައިވާ ކަމެއް ކަމާއި، މަސައްކަތްކުރުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ މުއްދަތަކީ އިމަރާތްކުރަން ފަށާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 24 )ސައްވީސް( މަސްދުވަސް ތެރޭގައިކަމާއި، އިމާރާތުގެ މަސައްކަތް ފަށާނީ ބޭންކް މެދުވެރިކޮށް ލޯން ލިބު އެ ފައިސާ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއ ޙަވާލުކުރާ ދުވަހާ ކަމަށު ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، މި ފައިސި މުޙައްމަދާ ލިޔުޝާދުއާ ޙަވާލުކޮށްފައިވާކަން އެނގޭނެ އެއްވެސް ލިޔުމެއް ހުށަހަޅާފައާނުވާކަމާއި، އެއްބަސްވުމާއި ޚިލާފަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދ ކޮށްފައިވު ކަމެއް ބުނެދީފައިނުވާކަމާއި، އެއްބަސްވުމާއި ޚިލާފުވެފައިވީކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ ފަރތަކ އެގޮތަށް ބުނާ ފަރާތެއްކަމާއި، އެޑެންޑަމްއަކ ދީ ފަރާތެ ދެމެދް ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމަކަށްނުވާއިރު، މި އެޑެންޑަމްގެ ދަށުން ހިސާބުކޮށްފައިވާގެއްލުމަކ ނަގައިދެވޭނީ ފައިސާއެއްކަމާމެދު އިންކާރުކުރާކަމާއި، ދެ ފަރާތް ދެމެދު ވެފައިވާ 14 މެއި 2017ގެ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް އަމުރުކުރުމަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އެދިފައިވެއެވެ.

16ސިވިލް ކޯޓުން އަންނަނިވި ކަންކަން ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

16.1. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށް ކަނޑައަޅާނެ ތަނެއް ނެތްކަން

16.2. […] ކިޔުން ގޯތީގެ ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާތީ، 01 އެޕްރީލް 2020 އިން ފެށިގެން ތަން ޙަވާލުކުރެވެންދެން މުސލީ ކުލީގެ ގޮތުގައި މަހަކު 38,000/-ރ. )ތިރީސ އަށްހާސް ރުފިޔާ( މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އެކީ އެއްފަހަރާ ދެއްކުމަށް އަންގާނެ ތަނެއް ނެތްކަން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 7 ވަނަ ނުކުތާ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ "ޙުކުމް"

16.3. […] ކިޔުން ގޯތީގެ ފަސްޓް ފްލޯ 29 މާރިޗް 2023 އިން ފެށިގެން 15 )ފަނަރަ( ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްތަކާއަޙަވާލުކުރުމަށާއި، އަދި ތަން ޙަވާލުކުރާއިރު ބޭނުންކުރާ ޚިދުމަތްތަކާއ ގުޅިގެނި އެއްވެސް އިދާރާއަކަށް ނުވަތް ތަނަކަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް އޮތްނަމަ އެ ފައިސާއެއް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް

16.4. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވޭނ މާއްދާގަ )ނ( ގެ ދަށުން، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދޭންޖެހޭ 36,000/-ރ.)ތިރީސ ހަހާސް ރުފިޔާ( ގެ ތެރެއިން ނުދައްކައިވާ 12,000/-ރީ.)ބާރަހާސް ރުފިޔާ( އަކް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްތަކަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއްކަން ސާބިތުވާކަން

16.5. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވޭނ މާއްދާގަ )ޅ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފެން މީޓަރަށް ދައްކަންޖެހޭ 12,046/49ރ. )ބާރަހާސް ސާޅީސް ހަ ރުފިޔާ ސާޅީސް ނުވަ ލާރި( އަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއްކަން ސާބިތުވާކަން

16.6. ބުނެވިދިޔަ 24,046/49ރ.)ސައްވީސްހާސ ސާޅިސް ހަ ރުފިޔާ ސާޅީސް ނުވަ ލާރި( ދަޢވާކުރު ފަރާތްތަކަށް ލިބިދިނުމުގެ ގޮތުނ 29 މާރޗި 2023 މި ދުވަހުން ފެށިގެން މީލާދީ 15 )ފަނަރަ( ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މި ފައިސާ ސިވިލް ކޯޓަށް ދައްކާ ޚަލާޞްކުރުމަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށ އަންގާފައިވާކަން

17ބަޔާންކުރަނިވި ނިންމުންތަކުގެ ތެރެއިން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށް ކަނޑައަޅާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ވާސިލުވުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

17.1. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުމުގެ 12 ވަން މާއްދާގަ )ހ( ގައި އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރުމާގުޅޭ ގޮތުން އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ލޯނު ލިބި އިމާރާތް ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ ޤަޟިއްޔާގެ 9 ވަނަ ނުކުތާގެ )މ( ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު އެއްވެސް ސަބަބަކާއި ހެދި އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރުމަށް ކްލައިންޓް އެދޭނަމަ، މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އަދި ކުރެވޭ އިމާރާތް ކުރުމަށް ބޭންކް ލޯނު ނެގުމަށް ކޮންޓްރެކްޓަރ ދެއްކި ލޯނުގެ %20 )ވިހި އިންސައްތަ( އަދ އެއްބަސްވުމުގި ބާކީ މުއްދަތުގައި އިމާރާތް ކުއްޔަށް ދީގެން ކޮންޓްރެކްޓަރަށް ލިބް ފައިސާގެ ޖުމްލަ އަދަދު އެއްފަހަރާ ކޮންޓްރެކްޓަރަށް ދެއްކުމުން ނޫން އެއްބަސްވުން ބާޠިލުނުކުރެވޭނެކަން ބަޔާންކުރާކަނ

17.2. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 2 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ އެ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިން އެއްބަސްވުން ބާޠިލުނުކުރާހާހިނދު އެއްބަސްވުން ދެމިގެންދާނެކަމށާއި،އެގޮތުން އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތަކީ 01 މާރިޗް 2019 އިނަ ފެށިގެން މީލާދީ ގޮތުން އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތުކަމށާއ، މި އެއްބަސްވުމުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( ގައި އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 03 )ތިނެއް( މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ނުނިމިއްޖެނަމަ، އިމާރާތުގެ 1 ވަނަ ފަންގިފިލާ ގޭގެ ވެރިފަރުތްތަކާ ޙަވާލުކޮށް އެއްބަސްވުން އުވޭނެކަމަށް ބަޔާންކުރާއިރު، އ ވ ގެންދާން ކޮން އެއްބަސްވުމެއްކަން އެ މާއްދާއިން އެނގެން ނެތްކަން

17.3. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރާނެ ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ފުރިހަމަކޮށްފައިވާކަން އެނގެން ނެތްއިރު، އެއްބަސްވުމަށް ގެނެވުނު އެޑެންޑަމް ނުވަތަ އެއްބަސްވުމުގައި ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެގެންދާނެކަމަށ ނުވަތް ބާޠިލުވާނެ ގޮތްތަކެއް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްކަމަށާއި، އެހެންކަމުން، އެޑެންޑަމއިނ މުޙައްމަދް ލިޔުޝާދު އެއްބަސްވިގޮތަށް ޢަމަލުކޮށްފައިނުވިނަމަވެސް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން، އެ އެޑެންޑަމްއަށ ރިޢާޔަތްކޮށް ބާޠިލުކަމަށް ކަނޑައަޅާނެ ތަނެއް ނެތްކަން

18ބަޔާންކުރަނިވި ނިންމުންތަކުގެ ތެރެއިން، 01 އެޕްރީލް 2020 އިނ ފެށިގެން ތަން ޙަވާލުކުރެވެންދެން މުސލީ ކުލީގެ ގޮތުގައި މަހަކު 38,000/-ރ.)ތިރީސްއަށްހާސް ރުފިޔް( މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގ ފަރާތުން އެކް އެއްފަހަރާ ދެއްކުމަށް އަންގާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުމަށް ވާސިލުވުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

18.1. ކަންޓްރެކްޓެއްގ ބައިވެރިއެއްގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވާ ކަންތައްތައް ކުރަންވާނީ، އެ ކޮންޓްރެކްޓްގައިވާ ޝަރުޠުތަކާއި އެއްގޮތްވާގޮތުގެ މަތިންކަމެށްއި، އެއާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކުރެވޭނީ، އެ ކޮންޓްރެކްޓްގެ އަނެއް ބައިވެރިޔާ އޭނާގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވާ ކަމަކަށް ދުލެއްދީފިނަމަ ކަމަށް ނުވަތަ އޭނާ ކޮންމެވެސް އެހެން ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރނ އެއްބަސްވެއްޖެނަމަކަން ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަން މާއްދާގެ )ހ( އިން އެނގޭކަން

18.2. […] އެވެ ކިޔާ ގޯތީގެ ފުރަތަމަ ފްލޯރއަކީ 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއާ ޙަވާލުކުރެވުނު ފްލޯރއެއްކަމށާއި،އަދި އެ ފްލޯރ އަނބުރާ އަތުލުމާއ އަދި އުތަނުނ ލިބް ނަފާގެ ޙައްޤުވެރިޔަކީ އެ ފަރާތްކަން އެ އެއްބަސްވުމުން އެނގެން އޮތްނަމަވެސް، އެ މާއްދާތަކުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށް ލިބިދީފައިވާ ޙައްޤުތަކަށް ބަދަލު އަންނަގޮތަށް ނުވަތަ އެ ޙައްޤުތައް ދޫކޮށްލާފައިވާކަމުގައި ދެ ފަރާތް ދެމެދު 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަށް ބެލުމުން ބުރަވެވެން އޮތްކަން

18.3. އެއްބަސްވުން )އެޑެންޑަމް( އަށް ބެލުމުން، އެ ފްލޯރ، 01 މާރިޗް 2019 އިން ފެށިގެން 03 )ތިނެއް( އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައެޙ ވާލުކުރުމަށ އެއްބަސްވެފައިވާކަން އެއްބަސްވުމުގް 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އިން އެނގޭކަމަށާއި،އެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަކޮށްފައި ނުވުމުން، އެ ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމަށް ލާޒިމުކަން އެނގޭކަމަށާއި، އެ އުޞޫލުން އެ ފްލޯރ ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާކަނ އެނގޭކަން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 9 ވަނަ ނުކުތާގެ )ވ(

18.4. އާ ފްލޯރ ޙަވާލުނުކޮށްފިނަމަ، ދެން ވާނެގޮތެއ ނުވަތް ހަދަންޖެހޭ ގޮތެއް އެ އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންނުކުރާއިރު، މި ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ މުޢާމަލާތަކީ، އާންމު އުޞޫލުން ދެ ފަރާތް ދެމެދު ވެފައިވާ ކުލީގެ އެއްބަސްވުމެއް ނޫންކަމަށާއި،މި މުޢާމަލާތަކީ އމާރާތްކުރުމަށާއި، އޭގެ ބަދަލުގައި 02 )ދޭއް( ފްލޯރ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށ ލިބިދިނުމަށް ވެވުނު އެއްބަސްވުމެއްކަމަށްވާއިރު،އެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ބަދަލުތައް ގެންނަންވާނ ދީ ފަރާތުން އެއްބަސްވެފައިވާގޮތަށް ލިޔުމުން ކަމަށްވާތީ، މަހު ކުލީގެ ގޮތުގައި ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ ކުއްޔަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނ ދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއްކަން ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ސާބިތުކޮށްދެވިފައިނުވާކނ

19ބަޔާންކުރަނިވި ނިންމުންތަކުގެ ތެރެއިން، […] ކިޔުން ގޯތީގެ ފަސްޓް ފްލޯ 29 މާރިޗް 2023 އިން ފެށިގެން 15 )ފަނަރަ( ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމަށާއި، އަދި ތަން ޙަވާލުކުރާއިރު ބޭނުންކުރާ ޚިދުމަތްތަކާއި ގުޅިގެން އެއްވެސް އިދާރާއަކަށް ނުވަތަ ތަނަކަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް އޮތްނަމަ އެ ފައިސާއެއް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް ކަނޑައެޅުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

19.1. 01 ޖަނަވަރީ 2020ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވެނ މާއްދާގަ )ނ( އަދި )ޅ( ގައިވާ ކަންކަން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ކޮށްފައިނުވާނަމަ، މި އެއްބަސްވުމުގ 6 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ފަސްޓް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރަންޖެހޭނެކަމާއި، މި ކަންކަން ފުރިހަމަކޮށްފައިނުވާތީ، މ ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންޖެހޭނެކަމުގައި ބަޔާންކުރާކަނ

19.2. މ އެއްބަސްވުމުގައިވާ ފަދައިން ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވިލުކޮށްފައިނުވާކަމާއި، އަދި ފްލޯރ ބޭނުންކުރުމުގާ ޤާނޫނީ ހައިސިއްޔަތު މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށް ލިބުއެތްކަނ އެނގެން ނެތް މުން، އެ ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ޙަވާލުކުރަންޖެހޭކަނ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 9 ވަނަ ނުކުތާގެ )ކ( އަދި )އ(

19.3. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު: Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުމުގެ 11 ވެނ މާއްދާގަ )ހ( ގައި، އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތުގައި ކޮންޓްރެކްޓަރގ ބެލުމުގެ ދަށުގައި ހުންނަ އިމާރާތުގެ ބައިތަކުގެ ބޭނުންކުރާ ޚިދމަތްތަކަށާދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ދައްކާނީ އިމާރާތުގެ އެ ބައެއް ޙަވާލުވެފައިވާ ފަރާތަކުނ ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ، ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރާއިރު، އެ ފްލޯރގައި ބޭނުންކުރި ޚިދމަތްތަކ ގުޅިގެން އެއްވެސް އިދާރާއަކަށް/ތަނަކަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް އޮތްނަމަ، އެ ފައިސާ ދެއްކުމަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ޒިންމާއެއްކަން

20ބަޔާންކުރަނިވި ނިންމުންތަކުގެ ތެރެއިން، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( ގެ ދަށުނ، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދޭންޖެހޭ 36,000/- ރ. )ތިރީސްހާސް ރުފިޔާ( ގެ ތެރެއިން ނުދައްކައިވާ 12,000/-ރ.)ބާރަހާސް ރުފިޔާ( އަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްތަކަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއްކަމަށް ވާސިލުވުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

20.1. ގްރައުންޑް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކޮށް، އެ ފްލޯރއިނ އެޑްވާންސް ފައިސާގެ ގޮތުގައި ނަގާފައިވާ 02 )ދޭއް( މަސްދުވަހުގެ ކލީގު ފައިސާގެ ގޮތުގައިވާ 36,000/- ރ. )ތިރީސްހަހާސް ރުފިޔާ( އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރާ ދުވަހުން ފެށިގެން 03 )ތިނެއް( މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރަންވާނެކަމަށ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަނ

20.2. ގްރައުންޑް ފްލޯރ، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކޮށްފައިވާކަމަ ށާއި،އަދި ގްރައުންޑް ފްލޯރ ކުއްޔަށް ހިފައިގެން އުޅުނު ފަރާތްތަކުގެ އެއްބަސްވުން ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ބަދަލުކޮށްފައިވާކަނ އެނގެން އޮންނަކަމަށާއި، ގްރައުންޑް ފްލޯރގެ އެޑްވާންސްގެ ގޮތުގައި ނަގާފައިވާ ފައިސާގެ ތެރެއިން 24,000/-ރ.)ސައްވީސްހާސް ރުފިޔާ( މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދީފައިވާކަން ގޭގެ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 9 ވަނަ ނުކުތާގެ )ބ( ވެރިފަރާތްތަކުން ބުނާއިރު، އެކަމަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އިންކާރުކޮށްފައިނެތަތީ، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ މި ޢަމަލުން އެޑްވާންސް ފައިސާގެ ގޮތުގައި ހޯދަން އެދިފައިވާ ފައިސާއަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ދޭން އެއްބަސްވި ފައިސާ ކަމުގައި ބަލަންޖެހޭކަމށާއި،އެހެންކަމުން، މި ފައިސާގެ ތެރެއިން ނުލިބިވާ 12,000/-ރ.)ބާރަހާސް ރުފިޔާ( އަކް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގ ފަރާތުން ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާކަން

21ބަޔާންކުރަނިވި ނިންމުންތަކުގެ ތެރެއިން، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ޅ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފެން މީޓަރަށް ދައްކަންޖެހޭ 12,046/49ރ.) ބިރަހާސ ސާޅިސް ހަ ރުފިޔާ ސާޅީސް ނުވަ ލާރ( އަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއްކަމަށް ވާސިލުވުމުގައާ އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

21.1. […] އެވެ ކިޔާ ގޯތީގައި ކޮންސްޓްރަކްޝަން މަސައްކަތްކުރުމަށް ހަރުކޮށްފައިވާ ނަންބަރު 17A632283 ފެންމީޓަރގެ އައުޓްސްޓޭންޑިންގ ބިލް ދައްކއަޚަލާޞްކުރުމަށްފަހު، އެ މީޓަރު ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރަންވާނެކަނ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ޅ(، )ކ( އަދި )އ( އަށް ބެލުމުން އެނގޭކަން

21.2. އެ މީޓަރަށް ނުދައްކައިވަނީ 12,046/49ރ.) ބާރަހާސް ސާޅީސް ހަ ރުފިޔާ ސާޅީސް ނުވަ ލާރ( ކަން ހުށަހަޅާފައިވާ ފެނުގެ ނަންބަރު 1948646 ބްލުން އެނގޭއިރު، މި ފައިސާ ދައްކާފައިވާކަން އެނގޭނެ އެއްވެސް ހެއްކެއް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިނެތުމުން، މީޓަކަށ ދައްކަން އެއްބަސްވެފައިވާ 12,046/49ރ. ) ބާރަހާސް ސާޅީސް ހަ ރުފިޔާ ސާޅީސް ނުވަ ލާރ( އަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާކަން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 9 ވަނަ ނުކުތާގެ )ޅ( އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ނުކުތާތައް

22ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔ އާ ކޯޓުން ނިންމާފައިވަނެޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ ހަމަތަކާއެއްގޮތް ނުވާކަމަށް ބުނެ އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ އަންނަނިވ 03 )ތިނެއް( ނުކުތާއެވެ. އެގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާތަކަކީ؛

22.1. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުން ބިނާވެފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތާއި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާކަމަށް ބުނާ އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށް ކަމަށްވާއިރު، ބަޔާންކުރެވުނު 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީޞެއްޙަ އެއްބަސްވުމެއް ކަމުގައި ސިވިލ ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އާ ޚިލާފަށް ކަމަށ ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއާއި،

22.2. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުން ބިނާވެފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތާއި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާކަމަށް ބުނާ އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށް ކަމުގައިވާއިރު، ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާއި، އަދި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އާންމު އުޞޫލުތަކަށް ބަލާއިރު، ބަޔާންކުރެވުނު އެއްބަސްވުމަކ ޤާނޫނީ ގޮތުންޞި އްޙަ އެއްބަސްވުމެއް ނޫންކަން ފާޅުކަން ބޮޑުގޮތެއްގައި ފެންނަން އޮތްނަމަވެސް، އެއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއާއި، އަދ

22.3. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުން ބިނާވެފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރަތާއ އިސްތިއުނާފި ރައްދުވު ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާކަމަށް ބުނާ އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށް ކަމުގައިވާއިރު، މި އެއްބަސްވުމަކް […] އެވެ ކިޔާ ގޯތީގައި 10 )ދިހައެއް( ބުރީގެ އިމާރާތެއް ކުރުމަށް […] އެވެ ކިޔާ ގޯތީގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތާ ދެމެދު 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި ގުޅުނ އޮތް އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައި )އެޑަމްޑަމްއެއކަމުގައް ( ކަނޑައަޅާފައިވީނަމަވެސް، ބަޔާންކުރެވުނު ދެ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިންނަކީ ތަފޭތު ބައިވެރިންތަކެއް ކަމުގައިވާއިރު، ދ ފަރާތެއްގެ ދެމެދުގައި ވެވިފައިވާ އެއްބަސްވުމަށް ބަދަލު ގެނެވޭނީ އެ އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ބައިވެރިންނަށްކަނ އެނގެން އޮތްއިރު، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ 14 މެއި 2017 ގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ އެޑަމްޑަމްއެއްކަމުގައި/ގުޅުން އޮތް އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނި މާއްދާގަ )ހ( އާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އާންމު އުޞޫލުތަކާއި ޚލާފަށްކަމަށ ބުން ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ.

23ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަފްޞީލުކުރަމުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނ ބުނެފައިވަނީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން 3,000,000/-ރ. )ތިނއް މިލިއަން ރުފިޔާ( ޚަރަދުކޮށް އިމާރާތްކުރުމަށް ފަށާފައިވީނަމަވެސް، އިމާރާތުގެ ޚަރަދުގެ %80 )އަށްޑިހަ އިންސައްތަ( އަށްވާފައިސ ބޭންކް މެދުވެރިކޮށް ލޯން ނެގުމަށް ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް އޮތް ޒިންމާ، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ ނިޔާވުމުން، އެ ފަރާތުގެ ވާރިޘުން ސާބިތުކޮށްގެން މެނުވީ ލޯނަށް އެޕްލައި ކުރެވެން ނެތުމުން ލަސްވީކަމަށާއި، އަދި ލޯނު ނެގުމަށް ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުން މަސައްކަތްނުކުރާ ކަމުގައެވެ.

24ގޭގެވެރިފަރާތްތަކަށ މާލް ގޮތުން ދަތިވާކަމަށް ބުނުމުން، […] އެވެ ކިޔާ ގޯތީގައި އެހިނދަށް އިމާރާތްކުރެވިފައިވާ އިމާރާތާގެ ގްރައުންޑް ފްލޯރ އެ ފަރާތްތަކަށް ދިނުމަށް އެދުމަށް މުޙައްމަދ ލިޔުޝްދގެ ފަރާތުނ 2019 ޖަނަވަރީގައި އިމާރާތުގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ގްރައުންޑް ފްލޯރ ޙަވާލުކޮށްފައިވާކަމުގައެވެ. އަދި މިފަދައިން ޢަމަލުކުރުމުން، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުން އެކަމުގެ ނާޖާއިޒު ބޭނުން ހިފައި، 2020 ޖަނަވަރީ ގައި ލިޔުމެއް ހަދައި، އެ ލިޔުމަކީ 14 މެއި 2017 ގ އެއްބަސްވުމުގެ އެޑަމްޑަމ ކަމުގައް ބަޔާންކޮށް ދަޢުވާކުރީކަމގައެވެ.

25އިސްތިއުނާފުކުރެވިފައިވާ ޤަޟިއިޔްގ ދަޢުވެ އެއަސްލެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައިވާ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއ ދެމެދާ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާކަމަށް ބުނާ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއްތޯ ކަނޑައެޅުމުގައިވެސް، މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ތަބާވާންޖެހޭނެ

26މީގޮތުންމި ނިންމުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2017/SC-A/40 ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ )މީގެ ފަހުން "ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ "( ޤަޟިއްޔާއާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްކަމުގައެވެ. މި މައްސަލައިގައި އެއްބަސްވުމަށް އިންކާރުކޮށްފައިވާއިރު، އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ އެއްބަސްވުމުގައ ހިމެނޭ ހެކިން ޙާޟިރުކޮށް ސާބިތުކުރަންޖެހޭނެކަމށާއި،މި އެއްބަސްވުމުގައިވާ ހެކިންކުރެ ފަހުދު ފާއިޒުއަކީ، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން އަފްރާ އާދަމްގެ ފިރިމީހާކަމުން، އެ ފަރާތުގެ ހެކިބަސް މ މައްސަލައިގައި ބަލައިނުގަނެވޭއިރު، އަނެއް ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހުން އެއްބަސްވުމަކީ އެ ފަރާތުގެ ޙާޟިރުގައި ސޮއިކޮށްފައުވާ އެއްބަސްވުމެއްނޫންކަމަށ ބުން ހެކިބަސް ދީފައިވުމުން، ބަޔާންކުރެވުނު އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަން ގެއްލިގެން ގޮސްފައިވާކަމުގައެވެ.

27އެ އެއްބަސްވުމުގެ އެންމެ ފަހު ސަފްހާގައި ވަކިން އޮތް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ސޮއިކަމަށް ބުނާ ސޮޔަކީ، ފޮރެންސިކް ތަހުލީލުން އެ ފަރާތުގެ ސޮއިކަމަށ ބެލެވޭކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައި އޮތުމަކީ، ހެކިވެރިންގެ ހެކިބަހުން ސާބިތުވެފައިވާކަމެއް ބަދަލުކުރެވޭނެ ހުއްޖަތެއް ނޫންކަމުގައެވެ. އެއްބަސްވުމުގައިވާ ސޮއި ފޮރެންސިކް ތަހުލީލަށް ފޮނުވާފައިވަނީ މައްސަލައިގެ ހެކިބަސް ނެގި ހެއްކާގުޅޭގޮތުންނާއ މުޅި މައްސަލައި ގުޅާ ގޮތުން ހުރިހާ އަޑުއެހުންތަކެއް ނިންމައި ޙުކުމްކުރުމުގެ ކުރިން ކަމުގައެވެ.

28ދަށު ކޯޓުން 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަނޫން އެއްބަސްވުމެއްކަން ހެކިވެރިންގެ ހެކިބަހުން ސާބިތުވާއިރު، މި އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއްކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ބަޔާންކުރެވުނު ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ ޤަޟިއްޔާއާއި ޚިލާފަށްކަމުގައެވެ.

29މީގެ އިތުރުން، ފަހުދު ފާއިޒަކީ، މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން ފަރާތެއްގެ ފިރިމީހާކަން އެނގޭއިރު، އަނެއް ހެކިވެރިޔު،ޢަލީ ދާއޫދުގެ ބަހަށް ދަށު ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2011/SC-A/36 ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަން )މީގެ ފަހުން " ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަން(" ޤަޟިއްޔާ މި ޙަޤީޤަތްތަކަށް ތަޠުބީޤުކުރުމުން، ފަހުދު ފާއިޒުގެ ހެކިބަހަކީ ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަނެވޭނެ ހެކިބަހެއްނޫންކަން އެނގޭއިރު، ދަށު ކޯޓުން ޢަލީ ދާއޫދުގެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަންނުދީވަނ ޢަލީ ދާއޫދުގ ހެކިބަހާއި ފަހުދު ފާއިޒުގެ ހެކިބަހުގައި ފުށުއެރުންތަކެއް ހުރގެންކަމުގައ ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމަކީ، ފަހުދު ފާއިޒުގެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ދިނުންކަމުގައެވެ.

30ދަށު ކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމުމުގައި 02 )ދޭއް( ހެކިވެރިން ދެ ގޮތަށް ހެކިބަހުގައި ބުނާތީ، ހެކިވެރިންގެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަންދީ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ގޮތެއް ކަނޑަނޭޅޭނެކަމުގައ ނުވަތި ގޮތަ ކަނޑައެޅޭނީ ފޮރެންސިކް ރިޕޯޓެއް ނުވަތަ ތަހުލީލެއ ކޮށްގެން އޭގެ ނަތީޖާގެ މައްޗަށްކަމުގައި ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކީ ބާޠިލު ނިންމުމެއްކަމުގައެވެ.

31ދެވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާ ތަފްޞީލުކުރަމުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރި ފަރާތްތަކުން ކޮށްފައިވާ ސޮއިގެ ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ މި ތާރީޚުކަމަށްވާއިރު، މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނ އަދާކުރަންޖެހޭ ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޒިންމާތަކަކ 2019 ވަނަ އަހަރުގައި ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްގ ގޮތުގައެ ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަންކަމަށާއި، މިގޮތުން ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ މުއްދަތު ގުނަންފަށާ ތާރީޚަކީ 2019 ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމުގައެވެ.

32މިކަންކަމަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާއެއް ނޫންކަމަށާއި، އެހެންނަމަވެސް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނިންމުމުގެ ތިންވަނަ ނުކުތާގެ ހަތްވަނަ ނަންބަރަށް ބެލުމުން 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ސޮއިކޮށްފައިވާކަމަށް ބުނާ އެއްބަސްވުން ޞައްޙަކަމުގައި ކަނޑައެޅި ސަބަބެއްގެ ގޮތުގައި، އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގެ ދަށުން ގޭގެ ގްރައުންޑް ފްލޯރ 10 ޖަނަވަރީ 2019 ގައި މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކޮށްފައިވުން ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން ފާހަގަކޮށްފައިވާކަމުގައެވެ.

33މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓުގައި އެކަން ފާހަގަނުކޮށް އޮތްނަމަވެސް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އެކަން ސިވިލް ކޯޓުގައި ފާހަގަނުކުރުމަކ 2019 ޖަނަވަރީގައި ހިނގާފައިވާކަމެއް އެއް 2020 ގައި ސޮއިކުރެވުނު އެއްބަސްވުމަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ގޮތުން ކޮށފައިވާކަމެއްކަން މާނަކުރުމަށް ލިބިދެވޭ ހުއްޖަތެއްނޫންކަމުގައެވެ.

34ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގައި، ކޮންޓްރެކްޓް ކުރެވޭ ވަގުތަކީ އެކަކު އަނެކަކަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް، އެ ހުށަހެޅުން ރައްދުވީ ފަރާތުން ޤަބޫލުކުރާ ވަގުތު ކަމުގައިވާއިރު، މި މާއްދާ މ މައްސަލއަށީތަޠުބީޤުކުރުމުން، މި މައްސަލައިގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުން ވުޖޫދުވީ ނުވަތަ ކުރެވުނު ވަގުތަކީ 2020 ވަނަ އަހަރުކަނ އެއްބަސްވުމަށް ބެލުމުން އެނގޭކަމާއި، ނަމަވެސް އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ޢަމަލުކޮށްފައިވާކަމަށް ޝަރީޢަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ހުށަހެޅުމާއި ޤަބޫލުކުރުމުގެ ކުރިން )އެއްއަހަރު ކުރިން( ކަން އެނގޭކަމުގައެވެ.

35އެހެންކަމުން، 01 ޖަނަވަރީ 2019 ގައި ކޮށްފައިވާ ޢަމަލަކީ 2020 ޖަނަވރަ ގައީ ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ކުރެވިފައިވާ ޢަމަލެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ނެތްކަން އެނގޭކަމުގައެވެ. އަދ 2020 ވަނަ އަހަރުގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި އަދާކުރަންޖެހޭ އިލްތިޒާމްތައް 01 )އެކެއް( އަހަރު ކުރީގެ ތާރީޚެއް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމުން، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާކަމަށް ބުނާ އެއްބަސްވުމަކީ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން އުފައްދާފައިވާ ޑޮކިއުމެންޓެއްކަން އެނގޭކަމުގައެވެ.

36ތިންވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާ ތަފްޞީލުކުރަމުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގައި ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ދަށުން ލާޒިމްކުރާ ކަންތައްތައް ނިމުމަކަށް ގެނެވޭނީ އޭގެ ބައިވެރިން އެއްބަސްވެގެން ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމުގައެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގައި ދަޢުވާ ބިނާކޮށްފައިވާ އަސްލު ކަމުގައިވާ ޖަނަވަރީ 2020 ގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއާއ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކާއިއެކު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ، 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ އެޑަމްޑަމްއެއް ނުވަތަ ގުޅުން އޮތ އެއްބަސްވުމެއްކަމަށް ބަޔާންކުރާ އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައެވެ. އެހެނަސް، 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ބައާވިރިންނއ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ހަދާފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިން ތަފާތުކަން މި ދެ އެއްބަސްވުމަށް ބެލުމުން އެނގޭކަމުގައެވެ.

37މިގޮތުން 14 މެއި 2017 ގ އެއްބަސްވުމގައު 08 )އަށެއް( ފަރާތެއް ހިމެނޭކމަ ށާއި، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގައި މި ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ ހިމެނިފައިނުވާކަމށާއި، އަދި މި އެއްބަސްވުމުގައި 14 މެއި 2017 ގެ އެއްބަސްވުމުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތެއް ކަމުގައިވާ މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދު ކިޔާ ފަރާތެއް ހިމެނޭކަމުގައެވެ.

38މީގެ އިތުރުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ދަޢުވާ ފޯމުގައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްތަކުގެ ގޮތުގައި ހިމަނާފައިވަނީ ޖުމްލަ 07 )ހަތެއް( ފަރާތެއްކަމަށާއި، މި ފަރާތްތަކުގެ ތެރޭގައި 01 ޖަނަވަރީ 2020ގެ އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދު ނުހިމެނޭކަމުގައެވެ.

3914 މެއި 2017 ގ އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ ނިޔާވެފައިވުކަނާ މުޙައްމަދް ލިޔުޝާދުއަށް އެނގިފައިވީނަމަވެސް، ދަށު ކޯޓުގައި މައްސަލަ ކުރިއަށް ދިޔައިރު މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދުއަކީ ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ދަރިފުޅު )ވާރިޘް( ކަމަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާކަމށާއި،އެހެނަސް، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ވާރިޘުން 2020 ވަނަ އަހަރު ސާބިތުކޮށްފައިނުވާކަން އެ ފަރާތަށް އެނގިފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުން މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރި ފަހުން ކަމުގައެވެ.

4014 މެއި 2017 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 13 ވެނ މާއްދާގަ )ރ( ގައިވަނީ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިންގެ މެދުގައި ލިޔުމަކުން ސޮއިކުރުމަށްފަހު މެނުވީ އެއްބަސްވުމަށް އެއްވެސް ބަދަލެއްނުގނެވޭނެކަމަށާއި، އެހެންކަމުން، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުން ކަމުގައި މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން ބަޔާންކުރާ އެއްބަސްވުމަކީ، 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގި ބައިވެރިންގެ މެދުގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއް ނުވަތަ އެޑަމްޑަންއެއ ނޫންކަން ސާބިތުވާކަމުގައެވެ. ވީމާ، މި މައްސަލައިގައ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުނ 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ މާއްދާތަކަށް ނުވަތަ ޙައްޤުތަކަށް ބަދަލުގެނެސްފައިވަނީ، ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އާންމު އުޞޫލާއި ދެ ފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ވެފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފަށް ކަމުގައެވެ.

41މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2010 ޤަޟިއްޔާގައި ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ބާޠިލުކޮށް، 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް އަމުރުކޮށް ޙުކުމްކުރުމަށެވެ. މުޙައްމަދާ ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގެ ރައްދު

42ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ރައްދުގައިމައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފުރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން ބުނެފައިވަނު ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑާޤަޟިއްޔާގައ ކަނޑައަޅާފައިވި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކަށް ބަލާއިރު، ދެ ފަރާތް ދެމެދު ވެފައިވާ ކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅޭ އެއްބަސްވުމެއްގެ ސޮޔާމެދު އަނެއް ބައިވެރިޔަކު އިންކާރުކުރާނަމަ، އެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރި ހެކިންގެ އިތުރުން، އެނޫންވެސ ހެކް ހުށަހެޅުން ނުވަތަ އެނޫން ހެކިތެ ކަށް ރިޢާޔަތްކުރުން މަނާނުކުރާކަމަށާއި، މ މައްސަލައިގައި ހެކިން ޙާޟިރުކޮށް ހެކިބަސް ނެގުނު ހިނދު، އޭގެ ތެރެއިން އެކަކު އޭނާ އ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރިކަމަށް އިންކާރުކޮށްފައިވާތީ، އެ އެއްބަސްވުން ސާބިތުކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ އިތުރު ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކު ރުމަކ ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކުރާ އުޞޫލާއި ޚިލާފުކަމެއްނޫންކަމުގައެވެ.

43ލުޔުމެއްގައ ނުވަތި އެއްބަސްވުމެއްގައިވާ ސޮޔާމެދު މީހަކު އިންކާރުކުރާނަމަ، އެ ލިޔުމެއްގައި ނުވަތަ އެ އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރި ހެކިންގެ އިތުރުން، އެނޫންވެސް ހެކި ހުށަހެޅމަށަނުވަތަ އެނޫން ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމށ މަނާނުކުރާކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/02 މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު އަދި އިތުރު ފަރާތެއް )މީގެ ފަހުން " މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ވ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު އަދި އިތުރު ފަރާތެއް(" ޤަޟިއްޔާއިން އެނގޭކަމުގައެ ވެ.

44މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ވ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު އަދި އިތުރު ފަރާތެއް ޤަޟިއްޔާގައި ލިޔުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާކަމަށް އިންކާރުކުރުމާއި ގުޅިގެން، އެ ލިޔުމުގައި ހެކިވެރިންގެ ގޮތުގައި ސޮއިކޮށްފައި ތިބި ފަރާތްތައް ޙާޟިރުކުރުމުންވެސް އެ ހެކިވެރިންގެ ހެކިބަހުންވެސް އެ ލިޔުން ސާބިތުކުރެވޭނ ބިނާއެއްނެތުމުން، އެ މައްސަލައިގައި ވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުނ އެދިގެން މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސް މެދުވެރިކޮށް، ލިޔުމުގައިވާ ސޮއި ތަހުލީލުކޮށްފައި ކަމުގައެވެ.

45އެހެންކަމުން، ލިޔުމެއްގައި ހެކިވެރިންގެ ގޮތުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ ފަރާތްތަކުގްހެކިބަހުން އެ ލިޔުމެއް ސާބިތުނުވާ ޙާލަތުގައި، އިތުރު ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުން ޖާއިޒުނުވާނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން އެދިގެން މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ވ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު އަދި އިތުރު ފަރާތެއް ޤަޟިއްޔާގައި ސޮއި ތަހުލީލުނުކުރާނެ ކަމުގައެވެ.

46މޯލްޑިވްސ ޕޮލިސް ސަރވިސްގެ ތަހުލީލު ރިޕޯޓުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ނަމާއި ދިމާލުގައަކޮށްފައިވާ ސޮޔަކީ އެ ފަރާތުގެ ސޮއިކަމަށް ތަހުލީލު ރިޕޯޓުގެ ނަތީޖާއިން ދައްކާކަމށާއި، އެ އެއްބަސްވުމަކީމައި އިސްތިއުނާފުގިއިސްތިއުނާފ ރައްދުވު ފަރާތްތަކުން ހުށަހެޅި އެއްބަސްވުމެއްކަމަށާއ، އެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރިކަމާމެދު އިންކާރުކުރާ ޙާލަތުގައި، އެ އެއްބަސްވުން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހޭނީ އ އެއްބަސްވުން ހުށަހެޅި ފަރާތުންކަމުން، މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސް މެދުވެރިކޮށް މުޙައްމަދ ލިޔުޝާދުގެ ސޮއި ތަހުލީލުކޮށްގެން ނަތީޖާ ހޯދުމަކީ ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ ޤަޟިއްޔާއާ ޚިލާފަށް ދަށު ކޯޓުން ޢަމަލުކޮށްފައި އޮތް އޮތުމެއ ކަމަށް ނުދެކޭކަމުގައެވެ.

47މީގެ އިތުރުން، މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސްގެ ތަހުލީލު ރިޕޯޓާ މެދު ދެކޭ ގޮތް ޙާމަކުރުމަށް ދަށު ކޯޓުން ދިން ފުރުޞަތުގައި އެ ރިޕޯޓު ތައްޔާރުކުރި ފަރާތް ޙާޟިރުކޮށް ސުވލުކުރުމަށިއޮތް ފުރުޞަތު މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދޫކޮށްލާފައިވާކަމުގައެވެ. އަދްގްރައުންޑް ފްލޯރ ދޫކޮށްލާފައިވަނީ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުންކަމަށް މައި އިސްތިއުނާފުގެއިސްތިއުނާފ ރައްދުވު ފަރާތްތަކުން ބުނާއިރު، އެކަން ނަފީކޮށް އެނޫން އެހެން ސަބަބެއް އޮތްކަން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދަށު ކޯޓުގައި ހާމަކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ.

48ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2011/SC-A/36 ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަންޤަޟިއްޔާއަކ ޢާއިލީ ގުޅުމުގެ ނިސްބަތަށް ބަލައި، ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތަކާ ގުޅޭގޮތުން އުޞޫލު ކަނޑައަޅާފައިވާ ޤަޟިއްޔާއެއްކަމުގައިވާއިރު، ހެކިބަސް އަދާކޮށްފައިވަނީ މައުޟޫޢިއްޔަތުކަމާއެކެވަކ ފަރާތކަށަ ޖެހިގެން ނޫންކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެ ހިނދެއްގައި ޙުކުމް ބިނާކުރުމުގައި އ ހެއްކަށް ރިޢާޔަތްކުރެވޭނެކަން މި ޤަޟިއްޔާއިން އެނގޭކަމށާއަ،ފަހުދ ފާއިޒު ހެކިވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ހެކް ލިސްޓުގައި ހުށަހެޅުމުން، އެ ހެކި ބަލްއިގަތުމަށް އިޢުތިރާޟުކޮށް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނ އެއްވެސ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާކަމުގައެވެ. މިފަދައިން ހެކިވެރިޔާ އަދާކުރާ ހެކިބަހަކީ ފަނޑިޔާރަށް ވަޒަންކުރުމުގެ ބާރު ލިބޭނެ ހެކިބަހެއްކަމުގައެވެ.

49މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން އަފްރާ އާދަމްގެ ފިރިމީހާއަކީ، ރައްދުކުރުމަކާ ނުލައި،އ ފަރާތުގެ ހެކިބަސް ނެގުމަށް ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ ހެކިވެރިއެއް ކަމަށްވެފައި، އެ ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހާ ގުޅުވައިލެވޭ އިތުރު ހެއްކާއި ޤަރީނާ ހުރިނަމަ، އެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ދިނުމަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ އުޞޫލާ ޚިލާފުކަމެއް ނޫންކަމުގައެވެ.

50ދެވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ރައްދުގައިމައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން ބުނެފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ މައްސަލަތައް ބަލަންޖެހެނީ، ދަށު ކޯޓުގައި ހުށަހެޅުނު ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކަކީ އަސާސްކަމަށް ބަލައިގެންކަން ޤާނޫނު ނަންބަރ 2010/22 )ދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު( )މީގެ ފަހުން "ދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު"(ގެ 32 ވަނަ މާއްދއަށާ ބެލުމުން އެނގޭކަމށާއ، އެހެންކަމުން، ދަށު ކޯޓަށް ހުށަނާޅާ ދިފާޢެއް ނުވަތަ ދިފާޢީ ޤާނޫނީ ބަހުސެއް ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ ބަހުސަށް ޖާގަދެވިގެނވާނެކަމަށް ނުދެކޭކަމުގައެވެ.

51ދށަ ކޯޓުގައު ބަހުސްކޮށްފައިނުވާ އައު ޤާނޫނީ ބަހުސަކަށް މަގުފަހިވާ ނުކުތާއެއް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާއިރު، އެ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން މައްސަލައިގެ އިތުރު ވާޤޭއްތަކެއް ކަށަވަރުކުރަންޖެހ ކަނަ ނުވަތް ނޫންކަންވެސިބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމށާއ، އަދި އެ ނުކުތާ ދަށު ކޯޓަށް ހުށަނޭޅުނު ސަބަބުވެސް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ.

52މ ނުކުތއަކާހައިކޯޓުގައި ބަހުސްކުރެވިދާނެ ނުކުތާއެއްކަމަށް ބަހުސްގެ ބޭނުމަށް ބެލިނަމަވެސް، އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރާ ތާރީޚުގެ ކުރިން ރަޖުޢީކޮށް އެއްބަސްވުމަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާފާއިވުމަކ، އެ އެއްބަސްވުމެއްގެ ޞައްޙަކަން ގެއްލޭނެ ސަބަބެއްނޫންކަމުގައެވެ. އަދި އެއީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު އެއްބަސްވުމެއްކަމަށް ބެލެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫންކަމުގައެވެ.

53ތިންވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ރައްދުގައިމައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން ބުނެފައިވަނެދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ މައްސަލަ ބަލަންޖެހޭނީ، ދަށު ކޯޓުގައި ހުށަހެޅުނު ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކަކީ އަސާސްކަމަށް ބަލައިގެންކަމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނީ މާއްދާގަ )ހ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، ދަށު ކޯޓަށް ހުށަނާޅާ ދފާޢެއ ނުވަތް ދިފާޢީ ޤާނޫނި ބަހުސެއް ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ ބަހުސަށް ޖާގަދެވިގެންވާނެކަމަށް ނުދެކޭކަމުގައެވެ.

54މ ނުކުތާގައި ދަށު ކޯޓުގައި ބަހުސްކޮށްފައިނުވާ ނުކުތާއެއް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާއިރު، އެ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން މައްސަލައިގެ އިތުރު ވާޤިއާއެއް ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭކަނ ނުވަތް ނޫންކަންވެސް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށާއި، އަދި އެ ނުކުތާ ހުށަހެޅިފައިނުވާ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއްވެސް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ.

552020 ވަނަ އަހަރު ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ވާރިޘުން ސާބިތުކޮށްފައިނުވާކަން އެނގިފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުން މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރި ފަހުން ކަމުގައި އެ ފަރާތުން ބުނާ ބުނުމަކީ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ނޫންކަމަށާއި، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގައި ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ ނުހިމެނި، އޭގެ ބަދަލުގައި މުޙައްމަދ ނާފިޢު އަޙްމަދު ހިމެނިފައިވާކަން ދަށު ކޯޓުގައިވެސް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށ އެނގެންވާނެކަމަށާއި، ނަމަވެސް، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ނަން ނެތި މުޙައްމަދު ނާފިޢު ހިމަނާފައިވަނީ ކީއްވެތޯ، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ކިތައް ވާރިޘުން ތިބިތޯ، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ވާރިޘުން ސާބިތުކޮށްފައިވޭތޯ، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގ ވާރިޘުންގެ ގޮތުގައެ އެކަކަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން ހިމެނޭނަމަ، މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދުއަކީ އެ ފަރާތްތަކުން އިޚްތިޔާރާއި ބާރު ދީގެން ސޮއިކޮށްފައިވާ ފަރާތެއްތޯ، މިއިން އެއްވެސް ސުވާލެއް ދަށް ކޯޓުގައު ކޮށްފައިނުވާކަމުގައީ ވެ. އަދި މިފަދަ އެއްވެސް ވާހަކައެއް ނުދައްކައި، އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުގައި އެފަދައިން ހުށަހަޅާ ނުކުތާއަކީ، އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް އިސްތިސްނާއީ ގޮތެއްގައިވެސް ބަލައިގަނެވޭނެ ނުކުތާއެއްނޫންކަމުގައެވެ.

56ބަހުސްގެ ބޭނުމަށް މި ނުކުތާއަކީ ބަހުސްކުރެވިދާނެ ނުކުތާއެއް ކަމުގައި ބެލިނަމަވެސް، އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ބައިވެރިންގެ ތެރެއިން މީހަކު ނިޔާވުމުން އެ މީހެއްގެ ވާރިޘަށް ނުވަތަ ވާރާޘްންނަށް އެ މީހާ ތަމްސީލުކުރެވޭނެކަމަށާއި، ގިނަ ވާރިޘުން ތިބޭ ޙާލަތުގައި، އެ އެންމެންގެ ފަރާތުން އެކަކަށް ތަމްސީލުކުރެވިދާނެކަމަށާއި، މިކަމުގައި ޤާނޫނީ ހުރަހެއް ނެތްކަމުގައެވެ.

57އެއްބަސްވުމެއްގެ ބައިވެރިއަކު ނިޔާވާ ޙާލަތުގައި، ވާރިޘުން ސާބިތުކުރުމަކާނުލައި، އެ ބައިވެރިޔާގެ ވާރިޘުންނަށް އެ ބައިވެރިޔާ ތަމްސީލުކުރުން މަނާކުރާ ޤާނޫނީ ނައްސެއް ނުވަތަ މަތީ މަރުޙަލާގެ ނިންމުމެއް އޮތްނަމަ، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އެފަދަ މަސްދަރަކަށ ޙަވާލާދޭންޖެހޭކަމަށާއި، ބަހުސެއް އުފައްދަން މަސައްކަތްކުރާ ނުކުތާއެއްގައި، ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން ރަނގަޅު ނޫންކަމަށް ބެލެވޭނީ އެއިރުންކަމުގައެވެ.

58މި ޙާލަތުގައި ވާރިޘަކަށް ތަމްސީލުކުރެވޭހިނދު، ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވުނ މާއްދާގަ )ހ( އާ ޙަވާލާދީ، އެއީ ތަފާތްބައިވެރިންތަކެއްގެ މެދުގައި އޮތް ތަފާތު ދެ އެއްބަސްވުމެއްކަމަށް ހުއްޖަތް ދެއްކުމަކީ ހަމަޖެހޭ ކަމެއް ނޫންކަމުގައެވެ. ޝަރުޢީ ކޯޓަކުން ވާރިޘުން ސާބިތުކުރުމަކާ ނުލައިވެސް ވާރުތަވުމުން ޙަޖްބު ނުވާނެކަން ކަށަވަރުވާ ބަޔަކު ތިވެފައި، އެ މީހުންގެ ސަބަބުން ވާރިޘުންގެ ގޮތުގައި އިތުރ ބަޔަކު ނުހިމެނޭކަން އެނގޭ ފަހަރުވެސް އަންނަކަމށާއަ،އެގޮތަށް ދިމާވާ ޙާލަތުގައި، ވާރިޘުން ސާބިތުކުރާއިރުގައިވެސް ތިބީ ހަމަ އެ މީހުންކަމުގައިވާނަމަ، އެއަކުން ނުކުންނާނެ ޤާނޫނީ ގޯހެއް ނެތްކަމުގައެވެ.

5901 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގައި ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ނަން ނެތި، އެ މަރުޙޫމާގެ ބަދަލުގައި މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދު ސޮއިކޮށްފައިވަނީ، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ އެންމެހާ ވާރިޘުންގެ ގޮތުގައި ވާނީ އެންމެހާ ފަރާތްތަކުގެ އިޒުނައާއެކު ކަމުގައެވެ.

60މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ)މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން އަފްރާ އާދަމް ހުށަހަޅާފައިވާ އިތުރު އިސްތިއުނާފު ނާކާމިޔާބުވި ޙާލަތެއްގައިވެސް( މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގެ މައްޗަށ ބިނާކޮށް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނިންމުމަށް ބަދަލު ގެންނަންޖެހޭނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ކަނޑައެޅުމަށެވެ. އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިތުރު އިސްތިއުނާފު

61ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު އިސްތިއުނާފުކުރުމުން، އެ ޤަޟިއްޔާއާ ގުޅިގެން އިތުރު އިސްތިއުނާފެއް އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. މގޮތުނި އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ އަންނަނިވި 02 )ދޭއް( ނުކުތާއެވެ. އެގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާތަކަކީ؛

61.1. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގައި، ދެ ފަރާތުގެ ދެމެދު 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރެވެންދެން ހިންގާ މުއްދަތަށް ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި މިސްލީ ކުއްޔެއް ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވާއިރު، އެ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން އެ ކުއްޔަކީ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކަށް މުޙާއްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ނޫންކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ، އެއްބަސްވުނ ނިމުމަކަށް ގެނައުމއްގުޅިގެން އުފެދޭ ސާނަވީ އިލްތިޒާމްގެ އުޞޫލުތަކާއި، އޮހެނެ މީހެއްގެ ތަނެއްގައި ހުރުމުގެ ޙައްޤެއް ނެތި އެ ތަނެއް ބޭނުންކުރުމަށް ނަގައިދޭ މީން ޕްރެފިޓްގ އުޞޫލާއި، އަދި ބޭއިންސާފު މަންފާއަށް ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގެ އުޞޫލާއި ޚިލާފަށް ކަމަށް ބުނީ ހުށަހެޅި ނުކުތާ އަދި

61.2. އެއްބަސްވުމުގެ 6 ވަން މާއްދާގަ )ނ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިބާރާތް ނިމޭއިރު "...ދެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުން އުވޭނެއެވެ." ބުނެފައިވަނީ ކޮން އެއްބަސްވުމަކަށްކަނ އެނގެން ނެތްކަމަށް ބުނެ، އެ މާއްދާ މާނަކުރުމެއް ނެތި ނިންމާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ.

62ފުރަތަމަ އިތުރު އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާ ތަފްޞީލުކުރަމުން އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުނ ބުނެފައިވަނީސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގައި، ދެ ފަރާތުގެ ދެމެދު 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެން ހިނގާ މުއްދަތަށް ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގ ގޮތުގައެ މިސްލީ ކުއްޔެއް ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވާއިރު، އެ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން އެ ކުއްޔަކީ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކަށް މުޙައުމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ނޫންކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 019/SC-A/852 ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)މީގެ ފަހުން "ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓ ލިމިޓެޑް"( ޤަޟިއްޔާގައި އެއްބަސްވުން ނިމުމަކަށް ގެނައުމާ ގުޅިގެން އުފެދޭ ސާނަވީ އިލްތިޒާމްގެ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފަށްކަމަށްވުމާއި، އަދި އެހެން މީހެއްގެ ތަނެއްގައި ހުރުމުގެ ޙައްޤެއް ނެތި އެ ތަނެއް ބޭނުންކުރުމަށ މީން ޕްރޮފިޓް ނަގައިދިނުމުގެ އުޞޫލާއި، އަދި ނުޙައްޤު މުއްސަނދކަމަށ ބަދަލް ނަގައިދިނުމުގެ އުޞޫލާއި ޚިލާފަށް ކަމުގައެވެ.

6301 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންޖެހޭހިނދު، ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެން ހިނގާ މުއްދަތަށް ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި މިސްލީ ކުއްޔެއް ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވާނެކަމަށާއި،އަދި އެ ނިންމމުގައުފަސްޓް ފްލޯރ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރަންޖެހޭކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައިވާއިރު، ޙައްޤު ނެތް ތަނެއް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދ ބޭނުންކުރަމުންދާނަމަ، މިސްލީ ކުލގ ގޮތުގައެ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދެވެންޖެހޭނެކަމުގައެވެ.

64އެހެނަސް، ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީ، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށ ވަކް ވަގުތަކުނ ފެށިގެން ފަސްޓް ފްލޯރގެ މައްޗަށް ޙައްޤު ނެތްކަމަށް ކަނޑައެޅުމަށްފަހު، ބަދަލު ނަގައިދިނުމަކާ ނުލައި ކަމުގައެވެ. މއ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2021/SC-A/101 މުޙައްމަދު ޔާސިރު ވ. އިބްރާހީމް ޙަސަންޤަޟިއްޔާގައި ނުޙައްޤު މުއްސަނދިކަން ނުވަތަ ބޭއިންސާފު މަންފާއ ގުޅިގެނާ ނިންމާފައިވާ ނިންމުމާއި ޚިލާފު ނިންމުމެއްކަމަށާއި، އެހެނީ، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށ ފަސްޓް ފްލޯރގެ މައްޗަށް އޮތ ޙައްޤު ނިމުމަކަށް އަންނަ ހިސާބުން ފެށިގާނ އެތަން ޙަވާލުނުކޮށް ބޭނުންކުރުމަކީ އެ ފަރާތަށް ބޭއިންސާފު މަންފާއެއް ލިބިގެންދާކަމެއްކަމަށާއި، އެ ފަރާތުން އެ ތަން ބޭނުންކުރުމުގެ ޙައްޤު ނެތި، ބޭނުންކުރަމުންދާ މުއްދަތަށް އެތަނުން ބީވެދ މަންފާ މައާ އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކަށް ޙައޤުވާނެކަމުގައެވެ.

65ދެވަނަ އިތުރު އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަފްޞީލުކުރަމުން އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ އެއްބަސްވުމުގ 6 ވަނަ މާއްދާގެ އެހެން އަކުރުތަކުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިބާރާތްތަކަށާއި، އެ މާއްދާގެ )ނ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިބާރާތަށް ބަލާއިރު، އެ މާއްދާގެ )ނ( ގައި، އުވޭނެކަމަށް ޙަވާލާދެނީ ކުރިން ވެފައި އޮތް އެހެން އެއްބަސްވުމަށްކަން އެނގޭކަމުގައެވެ.

66އްވޭނެކަމަށް އެ ބުނަނީ ކޮން އެއްބަސްވުމަކަށކަންއެނގެނ ނެތްކަމަށް ބުނެ، ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި އެ މިންވަރަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތް އޮތުމަކީ، މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުނ ބަޔާނކުރް ގޮތަށި އެ މާއްދާ މާނަނުކުރެވޭނެކަމަށ ޤާނޫން ގޮތުން ނިންމުމަށްޓަކައި، ދިވެހިރާއްޖޭގ ސުޕްރީމް ކޓުގޯ ނަންބަރު 2020/SC-A/100 އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ސަބަބު ބަޔާންކުރެވުނީކަމުގައި ނުފެންނަ ކަމުގައެވެ.

67އިތުރު އިސްތިއުނާފުގައި އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ އަންނަނިވި ކަންކަމަށެވެ.

67.1. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގައި، ދެ ފަރާތް ދެމެދު 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެނ ހިންގާ މުއްދަތަށް ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި މިސްލީ ކުއްޔެއް ނަގައިނުދެވޭނެކަމަށް ނިންމާފައިވަނީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާއި ޚިލާފަށްކަމަށް ކަނޑައަޅައި، އެ މިންވަރު ވަޒަންކުރުމަށް ތަޙވީލުކުރުމަށާއ،

67.2. އެއްބަސްވުމުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގަ )ނ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޢިބާރާތް ނިމޭއިރު "...ދެބައިމީހުންގެ މެދުގައި އެއްބަސްވުން އުވޭނެއެވެ." ބުނެފައި އެވަނީ، ކޮން އެއްބަސްވުމަށްކށްކަނާއެނގެނެތްކަމަށް ބުނެ، އެ މާއްދާ މާނަކުރުމެއްނެތި ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްކަމަށް ކަނޑައަޅައި، އެ މާއްދާގެ އެއަކުރުގައި އެބުނަނީ އެއްބަސްވުމުގެ ކުރިން ދެ ފަރާތުގެ ދެމެދު 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުންކަމަށް ކަނޑައެޅުމަށެވެ.

68އިތުރު އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގެ ރައްދުގައިއިތުރ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވު މުޙައްމަދާ ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނ ބުނެފައިވަނީ އިތުރު އިސްތިއުނާފުގެ ގޮތުގައި ހުށަހަޅާފައިވާ 02 )ދޭއް( ނުކުތާ ބިނާކޮށްފައިވަނީ 14 މެއި 2017 ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާ ގުޅުން އޮތް ލިޔުމެއްކަމަށް ބުނާ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާކަމަށް ބުނާ އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށްކަމުގައިވާއިރު،މ މައްސަލައިގައި މައި އިސްތިއުނާފުގެ ދަށުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތްތަކުނ އެދިފައިވާ ފަރުވާއަކީ، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާކަމަށް ބުނާ އެއްބަސްވުމަކީ ބާޠިލު އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައި ކަނޑައެޅިގެން ދިޔުންކަމުގައިވާއިރު، މައި އިސްތިއުނާފުގައި 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ ބާޠިލު އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައި ކަނޑައެޅޭ ޙާލަތުގައި އިތުރު އިސްތިއުނާފުގެ 02 )ދޭއް( ނުކުތާއަށްވެސް ގޮތް ކަނޑައެޅިގެންދާނެކަމަށާއި،އެހެންކަމުނ، އިތުރު އިސްތިއުނާފުގެ 02 )ދޭއް( ނުކުތާއާ ގުޅިގެން ދޭން އޮތް ޖަވާބަކީ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތއކަމުގައެވެ.

69އީ ތުރު އިސްތިއުނާފާއި ގުޅިގެން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ ބާޠިލު އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައިވާތީ، 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށ އަންގައި އަމުރުކޮށްދިނުމަށެވެ. މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން 12 ސެޕްޓެންބަރު 2023 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ބަޔާން ޝަރީޢަތަށް ފާހަގަކުރެވުނު ކަންތައްތައް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ މައި އިސްތިއުނާފު

70މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގެ އަލީގައި، މި މައްސަލައިގައި ޝަރީޢަތުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހެނީ އަންނަނިވި ކަންކަމަށެވެ.

70.1. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައި ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އާ ޚިލާފަށްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއާއި،

70.2. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއކަމުގައްސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނި މާއްދާއާއި، ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އާންމު އުޞޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށްތޯ އަދ

70.3. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމަކީ 14 މެއި 2017 ގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ އެޑަމްޑަމްއެއްކަމުގައ ނުވަތި ގުޅުން އޮތް އެއްބަސްވުމެއް ކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އާންމު އުޞޫލާއި ޚިލާފަށްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެވެ. 10 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައި ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އާ ޚިލާފަށްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ

71މި ނުކުތާގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއް ކަމުގައި ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ޢަބްދޯﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ޤަޟިއްޔާއާއި، ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަން ޤަޟިއްޔާއާ ޚިލާފަށްކަމުގައެވެ.

72ސިވިލ ކޯޓުގް ނިންމުމަކީ،ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓާގާއިސްވ ބަޔާންކޮށްފައިވެ ޤަޟިއްޔތަކުގ ނިންމުންތަކާއިޚިލާފަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެއްގައިމުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު އެއްބަސްވުމަށް އިންކާރުކޮށްފައިވާއިރު، އެ ޙާލަތުގައެއިސްވ ބަޔާންކުރަނިވި ޤަޟިއްޔާގައިވާ ފަދައިން އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ހެކިން ޙާޟިރުކޮށް އެއްބަސްވުމުގ ޞައްޙކަނަ ނުވަތް ނޫންކަން ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭކަމަށާއި، މި އެއްބަސްވުމުގައިވާ ހެކިންކުރެ ފަހުދ ފާއިޒްއަކީ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އސްތިއުނާފި ރައްދުވު ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން އަފްރާ އާދަމްގެ ފިރިމީހާ ކަމަށާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަނެޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލު މި ޙާލަތަށް ތަޠުބީޤުކުރުމުން، ފަހުދު ފާއިޒުގެ ހެކިބަހަކީ ބަލައިނުގަނެވޭނެ ހެކިބަހެއްކަން އެނގޭއިރު،އެ އެއްބަސްވުމަކީ އަނެއް ހެކިވެރިޔާ ޢަލީ ދާއޫދުގެ ޙާޟިރުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްނޫންކަމަށާއި، ޢަލީ ދާއޫދު އެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިނުވާކަމަށ ބުނެ ހެކިބަސް ދިނުމުން، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަން ގެއްލިގެން ގޮސްފައިވާކަމުގައެވެ. އެއާއެކު، މ ޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ސޮއިކަމަށ ބުން ސޮޔަކީ ފޮރެންސިކް ތަހުލީލުން އޭނާގެ ސޮއިކަމަށ ބެލެވޭކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައި އޮތުމަކެ،ހެކިވެރިންގެ ހެކިބަހުން ސާބިތުވާކަމެއް ބަދަލުކުރެވޭނެ ހުއްޖަތެއްނޫންކަމުން، މި ނިންމުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ޤަޟިއްޔް އާއި، ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަނާޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލާއި ޚިލާފު ނިންމުމެއް ކަމުގައެވެ.

73ޕްރިސިޑެންސް 1ދިވެހިރާއްޖޭގު ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢަބްދްﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ޤަޟިއްޔާގައި ޑޮއިކުމަންޓަރީ ހެއްކާބެހޭ އަންނަނިވި އާންމު އުޞޫލުތައް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

73.1. އަމިއްލަ ޑޮކިއުމަންޓެއްގައި ހިމެނޭ ކަންކަން ސާބިތުކުރެވޭނީ އެ ޑޮކިއުމަންޓުގެ އަސްލު ހުށަހަޅައިގެންކަމާއި، ނުވަތަ އެ ޑޮކިއުމަންޓުގެ އަސްލު ވުޖޫދުގައި އޮތް ނަމަވެސް ނުވަތަ ނެތް ނަމަވެސަ ކޯޓުނު ޤްބޫލުކުރާ ގޮތަކަށް އެ ޑޮކިއުމަންޓުގެ ނުވަތަ އެ ޑޮކިއް މަންޓުގެ ކަމާބެހޭ ބައިގެ ކޮޕީއަކ އަސްލީ އެއްގޮތް ކޮޕީއެއްކަމަށ ބަޔާންކޮށް ތަސްދީގުކޮށްފައިވާ ކޮޕީއަކުންކަނ

73.2. ޑޮކިއުމަންޓުގައި ސޮއިކުރި ފަރާތުން އިންކާރުނުކުރާހައި ހިނދަކު، އެ ޑޮކިއުމަންޓަކީ އޭގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ ފަރާތުން ސޮއިކޮށްފައިވާ ޞައްޙަ ޑޮކިއުމަންޓެއް ކަމަށް ބެލެވޭނެކަން

73.3. އަމިއްލަ ޑޮކިއުމަންޓެއްގެ ސޮޔާމެދު ނުވަތަ އެ ޑޮކިއުމަންޓުގެޞައްޙްކަމާމެދު މައްސަލައިގެ އަނެއް ޚަޞްމު އިންކާރުކޮށްފިނަމަ، އެކަން ދެން ސާބިތުކުރެވޭނީ އެ ކަންކަން ސާބިތުކުރުމަށް އާންމު އ ޞލުނ ހެކް ހުށަހަޅައިގެންކަނ

73.4. ޑަކިއުމަންޓްގެޞައްޙެކަމާމެދ ޑޮކިއުމަންޓު ހުށަހެޅް ފަރާތި ނޫން އަނެއް ފަރާތުން އިންކާރުކޮށްފިނަމަ، އޭގެޞައްޙް ކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމަކީ އެ ޑޮކިއުމަންޓް ހުށަހެޅި ފަރާތުގެ ޒިންމާއެއްކަން

73.5. ޑޮކިއުމަންޓަކާމެދު ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފު އުފެދިއްޖެނަމަ، އެ ޑޮކިއުމަންޓު ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅު ޚަސްމަށް ކޯޓުން އަންގަންވާނީ އެ ޑޮކިއުމަންޓްގެ އަސްލު )އަސާސީ ހެކި( ހުށަހެޅުމަށާއި، އެ ލިޔުމުގައި ސޮއިކުރި ފަރާތް ދުނިޔޭގައި ހުރިނަމަ އެ ފަރާތާއި އެ ލިޔިން ތައްޔާރުކުރި މީހުންނާއި، އެ ލިޔުމުގައި ސޮއިކުރިއިރު ބަޔަކު ހެކިންގެ ގޮތުގައި ތިބިނަމަ، އެ ބަޔަކާއި، އަދ އެނޫންވެސް އެހެން ސާނަވީ ހެކި ހުރިނަމަ އެ ހެއްކެއް ހުށަހެޅުމަށްކަނ

73.6. ދެޢަވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ޑޮކިއުމަންޓެއްގް ޞައުޙަކަމާމެދ ދުޢެވާލިބޭ ފަރާތުން އިންކާރުކުރާނަމަ، އަދި އެ ޑޮކިއުމަންޓަގް ޞައަޙު ކަން ދްޢްވާކުރާ ފަރާތަށް ސާބިތުކޮށްދެވެނ ނެތް ޙާލަތެއްގައި، އެ ޑޮކިއުމަންޓުގައި ބަޔާންކުރާ މުޢާމަލާތާއި އެހެނިހެން ވްޤައާތައް ހެކީންގެ ހެކިބަހުން ނުވަތަ އެނޫންވެސުޤް ރީނާތަކުނ ސާބިތުކޮށް ދިނުމުގެ ފުރުޞަތު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އޮންނާނެކަން

74ބަޔާންކުރަނިވި ކަންކަން މި މައްސަލައަށް ތަޠުބީޤުކުރާއިރު، 14 މެއި 2017 ގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއިއެކު ސިވިލް ކޯޓުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ އިތުރުން، އިތުރު އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކޮށްފައިނުވާނެކަމުގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދ ބުނު 01 ޖަނަވަރީ 2020ގެ އެއްބަސްވުމަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު އިނކާރުކޮށްފައިވެއެވެ.

75މި އިންކާރާއިއެކު، ހެކި ހުށަހެޅުމަށް އެންގިހިނދު، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ސޮއިކޮށްފައިވާކަމަށް ސާބިތުކުރުމަށް މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުނ

02 )ދޭއް( ޝަފަހީ ހެއްކެއް ހުށަހެޅިއެވެ. އެއީ ފހުދު ފާއިޒުއާއި، ޢަލީ ދާއޫދުއެވެ. މީގެ އިތުރުން، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރުމަށްފަހު، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއިއެކު ގްރައުންޑް ފްލޯރގެ އެއްބަސްވުމެއް ވެފައިވާކަމަށާއި، އެކަން ހިނގައިދިޔަ ގޮތް ބަޔާންކޮށްދިނުމަށް ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ޢަބްދިﷲ ރަފީޤު ހުށަހެޅިއެވެ.

76މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން 1 ޖަނަވަރީ 2020ގައި އެޑަމްޑަމްއެއްގައި ސޮއިކޮށްފައިނުވާނެކަން ސާބިތުކުރުމަށް ޢަލީ ދާއޫދުއާއި، މުޙައްމަދު މުނައްވަރު ހުށަހެޅިއެވެ.

77ޝަރީޢަތަށް ފަހުދު ފާއިޒުއާއި، ޢަލީ ދާއޫދުއާއި، ޢަބްދުﷲރަފީޤު ޙާޟިރުކޮށް ހެކިބަސް ނަގާފައިވެއެވެ. މިގޮތުން ފަހުދ ފާއިޒު ބުނެފައިވަނީއެ އެއްބަސްވުމުގައި ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ފަހުދ ފާއިޒު ސޮއިކޮށްފައިވާކަމުގައެވެ. ޢަލީ ދާއޫދު ހެކިބަސް އަދާކޮށްފައިވާގޮތަށް ބަލާއިރު، އެއްބަސްވުމުގައިވަނ ޢަލީ ދާއޫދގުސޮއިނޫންކަމަށާއި، އެ މުޢާމަލާތާއި ގުޅޭ އެއްވެސް އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރި ހަނދާނެއްނެތްކަމުގައި ބުނެފައިވެއެވެ. ޢަބްދުﷲ ރްފީޤ ބުނެފައިވަން އެ ފަރާތަކީ ގްރައުންޑް ފްލޯރ ކުއްޔަށ ހިފައިގެން އުޅޭ ފަރާތކަމއި،ފުރަތަމު އެއްބަސްވުންވެފައިވަނީ މުޙައްމަދ ލިޔުޝާދުއާއިއެކުކަމަށާއި، ނަމަވެސް ފަހުން ގޭގެ ވެރިފަރާތް އެއްބަސްވުމެއް ގެނައުމުން، މުޙައްމަދ ސިވިލް ކޯޓަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން 12 ސެޕްޓެންބަރު 2021 ގައި ހުށަހަޅާފައިވާ "ހެކި ލިސްޓު" ސިވިލް ކޯޓަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން 12 ސެޕްޓެންބަރު 2021 ގައި ހުށަހަޅާފައިވާ "ހެކި ލިސްޓު" ލިޔުޝާދުއަށް ގުޅުމުން، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއިއެކު ކުރިއަށް ދިޔުމަށް ބުނުމުން، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއިއެކު އެއްބަސްވުމެއްވިކަމށާއި، އަދި މިހާރު ކުލި ދައްކަނީވެސް އެ ފަރާތްތަކަށް ކަމުގައެވެ.

78ފީހުދު ފާއިޒްއަކީ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން އަފްރާ އާދަމްގެ ފިރިމީހާ ކަމަށްވާތީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަން ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލުން ފަހުދު ފާއިޒުގެ ހެކިބަސް ބަލައިނުގަނެވޭނެކަމަށް އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

79މިކަން މި މޭރުމުން، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓުގައި ހުށަހަޅާފައިވޭތޯ ބަލާއިރު، ޚުލާޞާ ބަޔާނުގައި ބުނެފައިވަނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ފަރާތަކީ ފަހުދު ފާއިޒުގ އަނބިމީހާކަމަށްވާތީ، ފަހުދ ފާއިޒު ހެކިބަސް ދީފައިވަނީ ވަކި ފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ހިމާޔަތްކުރުމަށް ކަމުގައެވެ. ފަހުދު ފާއިޒުގެ ހެކިބަހާއި ގުޅިގެން މި އިސްތިއުނާފުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަނިޤަޟިއްޔާ ތަޠުބީޤުކޮށް އެ ހެކިބަހަކީ ބަލައިނުގަނެވޭނެ ހެކިބަހެއް ކަމުގައްމުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުންމިހާރު އުފައްދާ މި ބަހުސް، މި މޭރުމުން ސިވިލ ކޯޓުގައުއުފައްދާފައެއްނުވެއެވެ.މި ބަހުސަކީ އެއިރުވެސް ފާހަގަކުރެވެން އޮތް، އަދި މި އެ މަގު ތަނަވަސްވެފައިވެސ އޮތް ބަހުސެކެވެ. ސަބަބަކީ މިހާރު މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ހުށަހަޅާ ޙަޤީޤަތަކީ އެއިރުވެސުޤއިވުމ އޮތެ ޙަޤީޤަތެއްކަމަށްވާތީއާއި، އެ ޙަޤީޤަތް އެގޮތުގެ މަތިން އޮތްކަން މުޙައްމަދ ލިޔުޝާދުއަށް އެނގޭތީއެވެ.

80ޕްރިސިޑެންސް 3މި މަރުޙަލާގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަން ޤަޟިއްޔާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ބެލުމުން،އެ ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ހެކިބަސް އަދާކުރުން ތިމާ އަމިއްލައަށް މަނާވެގަތުމުގެ އިޚްތިޔާރު ލިބިގެންވަނީ އެ މީހާ ތިމާގެ ކަމުގައި އެއްވަނަ ދަރަޖައިގައި ހިމެނޭ މީހުންނާއި، ފަރްޢު ކަމުގައިވާ މީހުންނާއި، ގާތްތިމާގެ ކަމުގެ ދެވަނަ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން 06 ފެބުރުވަރީ 2022 ގައި ހުށަހަޅާފައިވާ ޚުލާޞާ ބަޔާން ދަރަޖައިގައި ހިމެނޭ މީހުންކަން އެނގޭއިރު،ދަޢުވާލިބޭ މީހާއާ ހެކިދޭ މީހާއާ އޮންނަ ގާތް ގުޅުމުގެ ސަބަބުން މަޞްލަޙަތު ފުށުއަރާކަމަށެކޯޓުނ ކަނޑައަޅައް ހެކިރައްދުނުކުރެވޭހައި ހިނދަކު، ކޯޓަށް ހުށަހަޅި ހެކިންނަކީ ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހޭ ބައެއްކަން ކުރިންލައި ކަށަވަރުނުވިނަމަވެސް، އެފަދަ ހެކިންގެ ހެކިބަހަކީ ހަމަ އެހެން ހެކިބަހެކޭ އެއްފަދައިން މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަށް ވަޒަންކުރުމުގެ ބާރު ލްބިދ ހެކިތަކަކަށްވާތީ އަދި އެ ހެކިބަސް އަދާކޮށްފައިވަނީ މަޢުޟޫއިއްޔަތ ކަމާއެކު ވަކި ފަރާތަކަށް ޖެހުމެއ ނެތިކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެ ހިނދެއްގައި ޙުކުމް ބިނުކުރުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެ ހެއްކެއް

81ބައެއް ޙާލަތްތަކުގައި ގާތްތިމާގެ މީހުންގެ ހެކިބަސް ޤަރީނާއެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2014/SC-A/26 ޢަދުނާނު ޙުސައިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަންޤަޟިއްޔާ ގެ ނިންމުމުގައި ފިރިމީހާގެ ހެކިބަހަކީ ކަނޑައެޅިގެން ބަލައިނުގަނެވޭނެ ހެކިބަހެއް ކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަނެއް ފެންނާކަން ނެތެވެ.

82މި މައްސަލައިގައި ހެކިބަސް ލިބިފައިވާ މީހުންގެ ހެކިބަހާއި ގުޅޭ ގޮތުން ސިވިލް ކޯޓުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގައި ހެކިންގެ ގޮތުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ 02 )ދޭއް( ހެކިވެރިން ދެ ގޮތަކަށް ހެކިބަސްދީފައިވާތީއާއި، ހެކިވެރިންގެ ތެރެއިން ފަހުދު ފާއިޒުގެ އަންހެނުންނަކީ ގޯތީގެ ވެރިފަރާތެއް ކަމުގައިވާތީއާއި، އަދި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު އެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރިކަމާމެދ އިންކާރުކޮށްފައިވާތީ، މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފ ރައްދުވާފަރާތްތަކުގ އެދުމުގެ މަތިން ދިވެހި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތް މެދުވެރިކަށ ކުރެވުން އެއްބަސްވުމުގައިވާ ސޮއިގެ ތަހުލީލު ނަތީޖާއަށް ޙަވާލާދީ، އ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިވަނީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުކަމަށް ހޯދުންތަކުގެ ނިންމުމުން ފެންނަ

83ޕްރިސިޑެންސް 2މިކަމުން ފާޅުވާ ޙަޤީޤަތަކީމ މައްސަލައިގައި ހެކިންގެ ފުށުން ތަފާތު ދެ ގޮތަކަށް ހެކިބަސް ލިބިފައިވުމުން، ޝަރީޢަތުން ދިވެހި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތުގެ ނަންބަރ L8/DER/2022/34 )12 ޑިސެންބަރު 2022( "ޑޮކިއުމަންޓް އެގްޒެމިނޭޝަން ރިޕްރޯޓ" އަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާކަމެވެ. އަދި މީގެ އިތުރުން، މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން ހުށަހެޅި މެސެޖުތަކަށާއި، އެއާއެކު ހުށަހެޅި "ޓެކްނިކަލް އެނޭލިސިސް ރިޕޯޓު" އަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާކމެވި.މި ރިޕޯޓަށް ރިޢާޔަތްކުރުމުގައ ވައިބަރ މެސެޖުތަކާއި މި ރިޕޯޓާއި ގުޅިގެން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އެއްވެސ ކަމެއް ފާހަގަކޮށްފައިނުވާކަންވެސް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

84ޕްރިސިޑެންސް 4ހުދިސާއެއ ނުވަތް ޢަމަލެއް ސާބިތުކުރުމަށް މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ބަލާނީ "ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ގޮތަށް" ށެވެ. މި މިންގަނޑަކީ މަތީ މަރްޙލާ ކޯޓުތަކުން މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ހާދިސާ ސާބިތުކުރުމަށް ބަލައިގަނެފައިވާ މިންގަނޑެވެ. މި މިންގަނޑު މިހާރު ވަނީ 18 ޖަނަވަރީ 2023 ގައި ޢަމަލުކުރަން ފެށި ޤާނޫނު ނަންބަރ 2022/11 )ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު( ގައިވެސް އިސްތިޤުރާރުވެފައެވެ. މަދަނީ މިންގަނޑނު ދަޢުވާއެއް ސާބިތުވުމަކީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ކަމެއް ވުޖޫދުގައި ނެތުމަށް ވުރެ އެކަމެއް ވުޖޫދުގައި އޮތުން ގާތް ކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި، އެކަމެއް އެފަދައިން ސާބިތުވާކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅައި މައްސަލަ ނިންމުމެވެ. އެއް އެ ހާދިސާއަކީ ހިނގިކަމެއްތޯ ކަނޑައެޅުމުގައި، އެ ހާދިސާއަކީ ނުހިނގާކަމަކަށްވުރެ ބޮޑަށް ހިނގިކަމެއްކަމަށ (balance of probabilities) ބުރަވެވުމެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 9 )ނ( (v) ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 9 )ނ( (v) މީގެ ތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެނންބަރަ 2010/SC-A/02 )އަޙްމަދ ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުސްޠަފާ( ޤަޟިއްޔާއާއި، އެ ކޯޓުގ ނަންބަރު 2013/SC-A/53 )ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު( ޤަޟިއްޔާއާއި، އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/27 )އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ( ޤަޟިއްޔާއާއި، އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2022/SC-A/01, 2022/SC-A/03 )ފޯކަސް އިންފޯކޮމް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އުރީދޫ މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑް ކޮމްޕެނީ( ފަދަ ޤަޟިއްޔާތައް ފާހަގަކުރަމެވެ. ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 )ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު( ގެ 137 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ(

85ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެމޯލްޑިވްސ އެއަރޕޯޓްސް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ޖާބިރު ޢަބްދުއްރަޙްމާން ޤަޟިއްޔާގައ ހެކި ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެ ބުރައާއި، ހެއްކަށް ބުރަދަންދިނުމާ ގުޅޭގޮތުންފާހަގަކޮށްފައިވަނ ކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތްކަމަށް ބުނާ ދެ ގޮތެއް ފަނޑިޔާރެއްގެ ކުރިމަތީގައި އޮވެފައި އެއިން އެއްވެސ ގޮތަކީ މުސްތަހީލު ގޮތެއް ކަމަށް ނުބެލެވޭނަމަ، އެ ތަނުން އެއްގޮތަކީ ވުން މާ ދުރު ގޮތެއްކަމަށް ފަނޑިޔާރު ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، ދެން ބާކީ އޮންނަ ގޮތެކީ ބޮޑަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މިންގަނޑުން އެކަމެއް ވެފައިވާ ގޮތްކަމަށް ބެލެވިދާނިކަމަށާއި، ހަމައެގޮތަށް، ހުށަހެޅިފައިވާ ހެކިތައް ވަޒަންކުރާއިރު، ކަންވެފައިވާ ގޮތާ ކަމަށް ވެދާނެ ތިންގޮތެއ ނުވަތް އެއަށްވުރެ ގިނަ ގޮތްތަކެއް ފަނޑިޔާރުގެ ކުރިމަތީގައި އޮވެއްޖެނަމަ، އެ ހުރިހާ ގޮތްތަކެއް ފަނޑިޔާރު ވަޒަންކޮށް، ކަންވެފައިވާ ގޮތާ އެންމެ ގާތްކުރްގޮތްތަކުގެ ތަރުތީބުން އެ ގޮތްތައް އަތުރާލުމުން، އެ ތަނުން ކަންވުމާ އެންމެ ގާތްގޮތް ނުވަތަ ކަންވެފައިވާކަމަށ ފަނޑިޔާރަށް ބުރަވެވގޮތް އޮންނާނީ ހޯދިފައިކަމުގައެވެ.

86މ ޤަޟިއްޔާގައި ފަނޑިޔާރި ޙުސްނުއްސުޢޫދު ޕަސަންޓޭޖ މިސާލު ނަންގަވައި ވިދާޅުވެފައިވަނީ،ކަމެއް ވެފައިވާކަމަށް 50% )ފަންސާސް އިންސައްތަ( އަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ ދަޢުވާކުރާ ފަރތަށާ މައްސަލަ ގެއްލުނީކަމަށް ބެލިދާނެކަމަށާއި، އެއާ ޚިލާފަށް ކަންވެފައިވާ ކަމަށް 51% )ފަންސާސް އެކެއް އިންސައްތަ( އަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ އެ ދަޢުވާ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކާމިޔާބުވީކަމަށ ބެލިދާނެކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން ބޮޑަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ގޮތުގެ މިންވަރަކީ 1% )އެކެއް އިންސައްތަ(ގ ތަފާތެއްކަމަށ ވުމަކީވެސް އެކަށީގެންވާކަމެއްކަމަށާއި، ދެ ގޮތުން ކުރެ ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ގޮތް ވަޒަންކުރުމުގައި، ކުރެވޭ ތުހުމަތުގެ ލުއިކަމާއި ބުރަކަމުގެ މައްޗަށް ވެސް ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެކަމަށާއި، ފަނޑިޔާރުގެ ކުރިމަތީގައި އޮތީ، ކަން ހިނގި ޙަޤީޤީ ގޮތް ކަމަށްވުމުގ ފުރުޞަތު އޮތް ދެ ތުހުމަތު ކަމަށްވެފައި، އ މައްސަލައިގައި އެއީ އެންމެ އެކަށީގެންވާ ގޮތް ކަމުގައި ވާނަމަ، ބޮޑަށް ބުރަވާންވާނ ދީ ތުހުމަތުން ކުރެ ސީރިއަސް ތުހުމަތެއް ކުރެވޭ ޢަމަލު ހިނގުމުގެ ފުރުޞަތު ކުޑަކަމަށާއި، އެ ދެ ގޮތުންކުރެ ސީރިއަސް ތުހުމަތުކުރެވޭ ޢަމަލު ހިނގާފައިވާ ކަމަށް ބުރަވެ ނަމަ އެކޮޅަށް ހުރި ހެކިތައް ވަރުގަދަވާންޖެހޭނެކަމަށެވެ.

87އެހެންކަމުން، ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ މިންގިނޑު ކަނޑައެޅުމުގައި ކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތަށާއި، ހުށަހަޅާފައިވަ ހެކ ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އެންމެ ގާތް ގޮތަކީ ކަން ވުމަށް ވުރެ ކަން ނުވުންތޯ ނުވަތަ ކަންވުން ގާތްތޯ ފަނޑިޔާރު ވަޒަންކުރަންވާނެއެވެ.

88ޤަރީނާއަ ކ ސާބިތުކުރުމުގެ ވަސީލަތެއްކަމާއި، މިގޮތުނޤަރީނާ ބަލައިގަތުމުގައި ބަލަންޖެހޭ މިންގަނޑަކީ، ޤަރީނާއަކީ ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ހީގެ މައްޗަށް އެކަމެއް ހިނގާފައިވިކްމުގެ މައްޗަށް ސަލާމަތް ބުއްދައަށ ބުރަދަންލިބިދެނިވި ގޮތުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރުންކމަށާއި،އަދި އެއްޤަރީނާ އަނެއާޤރީނާއ ފުށުއަރާ ތައާރުޟުނުވުމެވެ.

89ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑު ވ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު ޤަޟިއްޔާގައިޔަޤީންކަން ދިނުމުގެ ގޮތުން ސޮއިކުރިކަމާމެދު އިންކާރުކުރުމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ފަރާތުން މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސްގައި އެދިގެން، މުޙައްމަދ ވަޙީދގު ސޮއި ތަހުލީލުކުރެވުނެވެ. މި މައްސަލައިގައި ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ ޤަޟިއްޔާއަށް ޙަވާލާދީ، މުޙައްމަދު ވަޙީދު ޔަޤީންކަން ދިނުމުގެ ގޮތުން ސޮއިކުރިކަމާމެދު އިންކާރުކުރާތީއާއި، މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސިލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑްގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅ ހެކިންގެ ބަހުން ޔަޤީންކަން ދިނުމުގެ ގޮތުން މުޙައްމަދު ވަޙީދު ސޮއިކުރިކަން ސާބްތުވާކަމުގައި ބެލެވޭނީ ބިނާއެއް ނެތުމުންނާއި، އަދި މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސްގެ "ޑޮކިއުމަންޓް އެގްޒެމިނޭޝަން ރިޕޯޓު"ގައި ގެރެންޓީ ދިން ލިޔުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިވަނީ މުޙައްމަދު ވަޙީދުކަން ކަށަވަރުކޮށްދެވެނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/27 )އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ( ޤަޟިއްޔާގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާތަކުގެ 7 ގެ )ރ( ނެތުމުން، މި މުޢާމަލާތަށް މުޙައްމަދު ވަޙީދު ޔަޤީންކަން ދިންކަން ނިންމާނެ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ ބިނާއެއް އޮތްކަމަށް ނުދެކޭކަމަށް ނިންމާފައިވެއެވެ.

90މި ޤަޟިއްޔާއަށް މި ޙަވާލާދިނީ، ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑިޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މިންގަނޑުގެ ތެރެއަށް މައްސަލައިގައި ހުށަހަޅާފައިވާ އިތުރު ހެކި ޤަރީނާ ހިމަނައި، އެކަން ވަޒަންކޮށްފައިވާތީއެވެ.

91މެކަންކަމުގިއަލީގައި، އަދި ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ ޤަޟިއްޔާގައ ކަނޑައަޅާފައިވި މިންގަނޑުގެ އަލީގައި،މ މައްސަލައިގައި ސިވިލް ކޯޓަށިހުށަހަޅާފައިވ ހެކި ޤަރީނާގެ މައްޗަށް، މަދަނީ މިންގަނޑުން ބަލާއިރު އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

91.1. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމެއްމުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއ މައާ އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކާ ދެމެދް ވެފައިވާކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރި ފަރާތްތައް ބުނެފައިވާކަން

91.2. އެފަދް އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކޮށްފައިވާކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުގައި ދަޢުވާ ލިބުނު މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު އިންކާރުކޮށްފައިވާކަނ

91.3. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާކަމަށް ބަޔާންކުރާ ފަހުދު ފާއިޒުއާއި، ޢަލީ ދާއޫދު ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުކޮށް ހެކިބަސް ނެގިކަން

91.4. އ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރިކަމަށް ހެކިވި ފަރާތްތައް ޙާޟިރުކުރުމުން،އެ އެއްބަސްވުމުގައ ހެއްކެއްގ ގޮތުގައެ ފަހުދ ފާއިޒު ސޮއިކޮށްފައިވާކަމަށް ފަހުދ ފާއިޒު ބުނެފައިވާއިރު، ޢަލީ ދާއޫދު ހެކިބަސް ދެމުން އެއްބަސްވުމުގައިވަނީ ޢަލީ ދާއޫދު ސޮއިނޫންކަމަށާއި، އެ މުޢާމަލާތާއި ގުޅޭ އެއްވެސް އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރި ހަނދާނެއްނެތްކަމުގައި ޢަލީ ދާއޫދު ބުނިކަނ

91.5. ސިވިލް ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރި ފަރާތްތަކުގެ ފަރާތުން ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ޙާޟިރުވި ޢަބްދްﷲ ރަފީޤު ބުނެފައިވަން އެ ފަރާތަކީ ގްރައުންޑް ފްލޯރ ކުއްޔަށް ހިފައިގެން އުޅޭ ފަރާތްކަމަށާއި، ފުރަތަމަ އެއްބަސްވުންވެފައިވަނީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއާއިއެކުކަމަށާއި، ނަމަވެސް ފަހުން ގޭގެ ވެރިފަރާތ އެއްބަސްވުމެއް ގެނައުމުން، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށް ގުޅުމުން، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއިއެކު ކުރިއަށް ދިޔުމަށް ބުނުމުން، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއިއެކ އެއްބަސްވުމެއވިކަމށާއި،އަދި މިހާރު ކުލި ދައްކަނީވެސް އެ ފަރާތްތަކަށކަނ

91.6. ސިވިލް ކޯޓަށް ދަޢުވާ ހުށަހެޅިފަރާތުނ ހުށަހަޅާފައިވް ވައިބަރ މެސެޖުތަކުގައި ސޮއިކުރި އެޑަމްޑްމައާ އެއްގޮތަށް ތަން ހުސްކުރުމަށާއި، ފައިސާ ދެއްކުމަށް ދަޢުވާކުރި ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން އަފްރާ އާދަމް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށް މެސެޖުކުރިކްން "ޓެކްނިކަލް އެނެލިސިސް ރިޕޯޓު" އިނ އެނގޭއިރު، މި މެސެޖާއ ރިޕޯޓާއި ގުޅި އެއްވެސް ކަމެއް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނ ފާހަގަކޮށްފައިނުވާކަނ

91.7. ސިވިލް ކޯޓަށް ދަޢުވް ހުށަހެޅާ ފަރާތްތަކުން އެ އެއްބަސްވުމުގައިވާ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ސޮއި ތަހުލީލުކުރުމަށ އެދުނުކަން

91.8. އ ސޮއި ތަހުލީލުކުރުމުން، އެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިވަނީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުކަން ހޯދުންތަކުގެ ނިންމުންތަކުން ފެންނަކަމަށް "ޑޮކިއުމަންޓް އެގްޒެމިނޭޝަން ރިޕޯޓު" އިން އެނގޭކަން

91.9. މި ރިޕޯޓާއި ގުޅިގެނި ދެ ފަރާތަށް ބަޔާން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދެވުނުކަމާއި، މި ރިޕޯޓާއާ ގުޅިގެން، 30 ޖަނަވަރީ 2023 ގްއި ސިވިލް ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރި ފަރާތްތަކުގެ ފަރާތުން ބަޔާނަ ހުށަހެޅިކަމާއި، އެހެނަސް، އެ ފުރުޞަތގައ މުޙައްމަދް ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ބަޔާން ހުށަހަޅާފައިނުވާކަނ މިކަން ސިވިލް ކޯޓުގެ ރެކޯޑު ޝީޓުން އެނގޭއިރު، މިކަމާ ގުޅިގެން 15 މެއި 2025 ގައާ ހައިކޯޓުގައި ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމުގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނ ޑޮކިއުމަންޓް އެގްޒެމިނޭޝަން ރިޕޯޓާއި ގުޅޭ ގޮތުން ބަޔާނެއް ހުށަހެޅުމަށް ލިބުނު ފުރުޞަތުގައި ބަޔާނެއް ހުށަހަޅުފައިވޭތޯ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގ ވަކީލުއާ ސުވާލުކުރެވުނު ހިނދު، އެކަމާ ގުޅޭ ގޮތުން ބަޔާނެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާކަމަށާއި، އެހެނަސް އެ ރިޕޯޓު ލިބިފައިވަނީ ޚުލާޞާ ބަޔާން ހުށަހެޅުނު ފަހުން ކަމުގައި ބަޔާންކޮށް ސިޓީއެއް ހުށަހެޅިކަމުގައި ބުނެފައިވެއެވެ.

92އިސްވެ ބަޔާންކުރަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމުން،މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފުރައްދުވ ފަރާތްތަކާއި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއ ދެމެދު 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި އެއްބަސްވުމެއް ވެފައިވާކަން ނުބެލުމަށްވުރެ އެއްބަސްވުމެއް ވުޖޫދުވިކަމަށް ބަލަންޖެހޭ މިންވަރަށް އެ ޙަޤީޤަތްތައް ސާބިތުވާކަމަށް ދެކޭހިނދު، އިސްވެ ބަޔާންކުރަނިވި ޙަޤީޤަތްތައް އެގޮތުގެ މަތިން ހުރުމުން، 10 ޖަނަވަރީ 2020ގެ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއް ކަމަށީސިވިލް ކޯޓުނެކަނޑައަޅާފައިވަނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އާ ޚިލާފަށް ކަމުގައި ނުދެކެމެވެ. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއް ކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާއި، އަދި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އާންމު އުޞޫލަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށްތޯ

93މި ނުކުތާގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ 01 ޖަނަވަރީ 2020ގެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އަދާކުރަންޖެހޭކަމަށް މި އެއްބަސްވުމުގައ ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޒިންމާތަކަކ 2019 ވަނަ އަހަރުގައި ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަންކަމަށާއި، މީގެ އިތުރުން ފަސްޓް ފްލޯރްޙަވާލުކުރަންޖެހޭކަމަށ މުއްދަތް ގުނަން ފަށާ ތާރީޚަކީވެސ 2019 ގައި ކަމުގައި ބަޔާންކުރާކަމުގައެވެ.

94ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާ މިއަށް ތަޠުބީޤުކުރާއިރު، މި އެއްބަސްވުން ވުޖޫދުވި ވަގުތަކީ 2020 ވަނަ އަހަރުކަނ އެނގެން އޮތްނަމަވެސް، އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ޢަމަލުކޮށްފައިވާކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުނަ ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ހުށަހެޅުމާއި ޤަބޫލުކުރުމުގެ ކުރިންކން އެނގޭކަމަށާއި، 2020 ވަނަ އަހަރު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން އޭގެ 01 )އެކެއް( އަހަރު ކުރިން ކޮށްފައިވާ ޢަމަލު މާނަކުރެވޭނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ނެތްކަމުގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

95މ ނުކުތާއަކީ ސިވިލެކޯޓަށ ހުށަހެޅް ނުކުތާއެއްނޫންކަމަށް ޚުދު މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފުގައި ބުނެފައިވެއެވެ. މި ނުކުތާގެ ރައްދުގައި މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފުރައްދުވ ފަރާތްތަކުން ބުނެފައިވަނީ ދަށު ކޯޓަށް ހުށަނާޅާ ދިފާޢެއް ނުވަތަ ދިފާޢީ ޤާނޫނީ ބަހުސެއް ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ ބަހުސަށް ޖާގަދެވިގެންވާނެކަމަށް ނުދެކޭކަމުގައެވެ.

96ޕްރިސިޑެންސް 5ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދށަ ކޯޓުގައު ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކަކީ އަސާސްކަމުގައި ބަލައިގެންކަމުގައެވެ. އަދި ހައިކޯޓުގ ގަވާއިދުގެ 44 ވަނަ މާއްދާގައިވެސް މިކަން މިފަދައިން ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން، ދަށު މަރުޙަލާގައި ފާހަގަކޮށް، ވާހަކަދެއްކުމުގިފުރުޞަތު ލިބި، ދަށު މަރުޙަލާގައި ހުށަހަޅާފައިނުވާ ނުކުތާތައް އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ނުބެލޭނެކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/HC-A/83 މޫސާ ނަޞީރު ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލެންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ޤަޟިއްޔާއިން ނިންމަވާފައިވެއެވެ. އަދި މި ނިންމެވުމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުންވެސް ތާއިދުކުރައްވާފައިވެއެވެ.

97ދަށު މަރުޙަލާގައި އެއްވެސް ވަރަކަށް ނުދެކެވޭ ވާހަކަތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއްގެ ސިފައިގައި މުޅިން އައު ޤާނޫނީ ބަހުސެއް ހުޅުވާލުމަށް ފުރުޞަތު ދިނުމަކީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ ކަމެއްނޫނެވެ. އެހެނ އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާތައް ބިނާވުނީ އެއަށް ވުރެ ދަށު މަރުޙަލާއިން ގޯހެއް ހަދާފައިވާނަމަ އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަށްކަމަށްވާއިރީ،ކޮންމެ އިސްތިއުނާފެ މަރުޙަލާއެއްގައި އައު ވާހަކަ ދެކެވި އައު ޤާނޫނީ ބަހުސްތައް ހުށަހެޅުމަށް ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގައި ތަސައްވަރުކުރެވިފައިވާ އިސްތިއުނާފ ނިޒާމްގެ މަޤްޞަދު ހާސިލުނުވާނެތީއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/41 )މޫސާ ނަޞީރު ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލެންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ( ޤަޟިއްޔާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/66 )މޯލްޑިވްސ މެރިން ކޮންޓްރެކްޓިންގ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އިތުރު ފަސް ފަރާތެއް ވ. ސްޓޭޓް ބޭންކް އޮފް އިންޑިއާ( ޤަޟިއްޔ

98ހަމައެއާއެކު، ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަނުކުރާ ކަމެއް ހައިކޯޓުގައި އަލަށް ފާހަގަކޮށް،އ ނުކުތާގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ދަށު ކޯޓުގެ ޙުކުމުގެ ޞައްޙަކަމުގެ މައްޗަށް ހައިކޯޓުން ބަލަންޖެހޭފަދަ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ނެތި އެފަދަ ނުކުތާއެއްގެ މައްޗަށް ހައިކޯޓުން ބެލެވިގެންނުވާނެއެވެ.

99އެހެންކަމުން،ދަށު ކޯޓުގު ނުވަތެ ޓްރައިބިއުނަލްގެ ނިންމުން ޤާނޫނާއި ޚިލާފު ކަމުގައި ބެލެވޭ ސަބަބުތައް ވާންވަނީ އެ ސަބަބުތަކާމެދު ވާހަކަ ދެކެވޭ، އެ ސަބަބުތަކާމެދު ދަށު މަރުޙަލާގައި އެއްޗެއް ބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިފައިވާ ސަބަބުތަކަށެވެ.

100ޕްރިސިޑެންސް 6ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓެއް ކުރެވޭ ގޮތެވެ. އެއީ އެކަކު އަނެކަކަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް، އެހުށަހެޅުން ރައްދުވީ ފަރާތުނާޤް ބޫލުކުރުމުން ކަމުގައެވެ. މިއީ ކުރިން ހިނގާފައިވާ ކަމެއްގެ މައްޗަށް އެކަން ހިމަނައިގެން ކޮންޓްރެކްޓެއް ކުރުން މަނާކުރާ ނައްސެއްނޫނެވެ.

101މި މާއްދާއާ ގުޅުވައިގެން،މ އިސްތިއުނާފުގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެފަރާތުން ދައްކާފައިވާ ވާހަކަތަކަކާ،ސިވިލް ކޯޓުގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުންމި މޭރުމުން ދައްކާފައިވާ ވާހަކަތަކަށްނުވާއިރ، އަދި މިއަށް އެކަށީގެންވާ ރައްދެއް ދިނުމުގެ ފުރުޞަތު އެ މަރުޙަލާގައި މއ އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކަށް ލިބިފައިނުވާއިރު،މ މަރުޙަލާގައި މިކަންކަން ބަލައިގަންނަފަދަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެފައިވާ ކަމެއް ނުވަތަ ބަލައިގަންނަންވީ ސަބަބެއްވިޔަސ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ބުނެދީފައެއްނުވެއެވެ.މިކަން މި ފާހަގަކުރަނީ ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިނުވާ އައު ޤާނޫނީ ނުކުތާއެއް އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ހުށަހެޅޭނެ އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތައް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2019/SC-A/57 ކަޕޫރު ﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާއިރު،މިފަދަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް މި މައްސަލައިގައި މެދުވެރިވެފައިވާކނ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައނުވާތީއެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/92 )މޫވިންގ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ދައުލަތް )މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމް(( ޤަޟިއްޔ މިފަދަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް މި މައްސަލައިގައި ވުޖޫދުވެފައިވާކަން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ޙަޤީޤަތްތަކުން ފާޅނުވާތީވެސްމެއެވެ.

102އެހެންކަމުން،މ އިސްތިއުނާފި ނުކުތާއާ ގުޅިގެން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އުފައްދާ ބަހުސަކީ މި މަރުޙަލާގައި ބަލައިގަންނަންޖެހޭ ބަހުސެއް ކަމުގައި ނުދެކެމެވެ. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމާއި 14 މެއި 2017 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިން ތަފާތުއިރު، 10 ޖީ ނަވަރ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމަކީ 14 މެއި 2017 ގެ އެޑަމްޑަމްއެއްކަމުގައި/ގުޅުން އޮތް އެއްބަސްވުމެއްކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އާންމު އުޞޫލުތަކާއި ޚިލާފަށްތޯ

10314 މެއި 2017 ގ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިންނަކީއިބްރާހީމް ރަޝީދު، މަރްޔަމް ޢަފީފާ، ޢާއިޝަތު އާފިޔާ، އަފްރާ އާދަމް، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ، ޢަބްދުﷲ އަފްޟަލް ހާނިމް، ޢާއިޝަތު އަފްނާން ހާނިމް، ޚަދީޖާ އަލްހާން ހާނިމި) އިމާރާތުގެ ވެރިފަރާތްތައް( އަދި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު )ކޮންޓްރެކްޓަރ( ކަމުގައިވާއިރު، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިންނަކީއިބްރާހީމް ރަޝީދު، މަރްޔަމް ޢަފީފާ، ޢާއިޝަތު އާފިޔާ، އަފްރާ އާދަމް، ޢަބްދުﷲ އަފްޟަލް ހާނިމް، ޢާއިޝަތު އަފްނާން ހާނިމް، ޚަދީޖާ އަލްހާން ހާނިމު،ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ބަދަލުގައި މުޙައްމަދު ނާފޢި އޙަ މަދި)އްމާރާތުގ ވެރިފަރާތްތައ( އަދި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު )ކޮންޓްރެކްޓަރ( އެވެ. މުޙައްމަދާ ލިޔުޝާދ ބުނު ފަދައިން، އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ ގޭގެ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި ތަފާތެއް އެބަވެއެވެ.

104މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ގެ ފަރާތުނ ބުނެފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުގައި މައްސަލަ ހިނގިއިރު، 14 މެއި 2017 ގެ އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ ނިޔާވެފައިވާކަން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށް އެނގިފައިވީނަމަވެސް، ދަށު ކޯޓުގައި މައްސަލަ ކުރިއަށް ދިޔައިރު މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދުއަކީ ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ދަރިފުޅު )ވާރިޘް( ކަމަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާކަމށާއި، އެހެނަސް، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ވާރިޘުން 2020 ވަނަ އަހަރު ސާބިތުކޮށްފައިނުވާކަން އެ ފަރާތަށް އެނގިފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުން މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރި ފަހުން ކަމުގައެވެ.

105މިކަމުން އެނގޭ ޙަޤީޤަތަކީ، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި އެއްބަސްވުމެއް ވެވުނުއިރު، ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ ނިޔާވެފައިވާކަމެވެ. އަދި އެ އެއްބަސްވުމުގައި ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ބަދަލުގައި ހިމެނޭ މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދުއަކީ ފާޠީމަތު ރަޟިއްޔާގެ ދަރިފުޅު ނުވަތަ ވާރިޘެއްކަމެވެ.

106މ ނުކުތާގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން އުފައްދާ ބަހުސް ގުޅުވާލަނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އީއެވެ. މި މާއްދގައިވަނ ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ދަށުން ލާޒިމުކުރާ ކަންތައްތައް، އޭގެ ބައިވެރިން އެއްބަސްވެގެން، ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި ނިމުމަކަށް ގެނެވިދާނެކަމެވެ.

107މިކަމުންއުފެދޭ ސުވާލަކީ،މަރްޙޫމ ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ ނިޔާވުމުގެ ކުރިން ކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމަކާއި ގުޅިގެން، އެ މަރުޙޫމް ނިޔާވުމަށްފަހު، ވާރިޘުނުގެ މައްޗަށް އެ އެއްބަސްވްމުގެ ދަށުން އުފެދޭ ޙައްޤުތަކާއި އިލްތިޒާމްތައް ފުރޮޅިގެންދާނެތޯއެވެ.

108އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިން ނެތް ދުނިޔޭގައި، އެ ފަރާތްތަކުގެ ވާރިޘުންގެ މައްޗަށް އެއްބަސްވުމުގައިވާ ޙައްޤުތަކާއި އިލްތިޒާމްތައް ނަޤުލުވުމާއ ގުޅި އުޞޫލުތައް ބަޔާންކުރަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ނަންބަރ 2018/SC-A/10 މުޙައްމަދު ޔޫސުފް މޫސާ ވ. ފާޠިމަތު ނާޡިމާ އަދި އިތުރު 3 ފަރާތެއް 35 34 ޤަޟިއްޔާގައެވެ. މި ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލު ތިރީގައި ޚުލާޞާކޮށް ބަޔާންކުރީމެވެ.

109ޕްރިސިޑެންސް 7ދެފަރާތް ދެމެދު އެއްބަސްވުމެއް ވެފައިވާނަމާ، އެ އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކުރާ އެންމެހައި ޙައްޤުތަކާ އިލްތިޒާމްތައް އެގޮތުގެމަތިން ދެމެހެއްޓުމަކީ އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ބައިވެރިންގެ މައްޗަށް ލާޒިމު ކަމެކެވެ. ކޮންޓްރެކްޓުގައި ވަކި ގޮތަކަށް ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި އ ކޮންޓްރެކްޓްގެ ބައިވެރިން އެ ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރަން ޖެހެއެވެ. ޢާންމު އުޞޫލަކީ ކޮންޓްރެކްޓްގައި ހިމެނޭ މި ޤަޟިއްޔާގެ 22 ވަނަ ނުކުތާއިން ފެށިގެން 27 ވަނަ ނުކުތާގެ ނިޔަލަށް މި އުޞޫލު އޭގެ ފަހުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/113 )ފާޠިމަތު ޙުސައިން ވ. ފާޠިމަތު ޖަމްޝީދާ( ޤަޟިއްޔާގައިވެސް ތަޠުބީޤުކޮށްފައިވެއެވެ. ބައިވެރިޔަކު މަރުވެއްޖެނަމަ އެ ކޮންޓްރެކްޓްގެ ދަށުން މަރުޙޫމަށް ލިބިފައިވާ ޙައްޤުތްއް، ކަންޓްރެކްޓ ބާޠިލުނުވާހާ ހިނދަކު، އެ މަރުޙޫމްގެ ވާރް ޘިންގެ މައްޗަށް ނަގުލުވެގެނ ދިޔުމެވެ. މި ޢާންމު އުޞޫލަށް

02 )ދޭއް( އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއްވެއެވެ.

109.1.ފުރަތަމީ ޙަ ލަތަކ، ކޮންޓްރެކްޓްގެ ދަށުން ލިބޭ މަންފާ ބޭނުން ކުރުން އެ ކޮންޓްރެކްޓްގެ ދަށުން އުފުލަންޖެހޭ އިލްތިޒާމުތަކުގެ މައްޗަށް ބަރޯސާވެފައި އޮންނެ ޙލަތވެ.

109.2. ދެވަނަ ޙ ލަތަކ، ކޮންޓްރެކްޓްގެ ދަށުން އުފުލަންޖެހޭ އިލްތިޒާމުތަކެ ކ، ކޮންޓްރެކްޓްގެ މައުޟޫޢުގައ ހިމެނި މުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ އިލްތިޒާމުތަކަކަށްވާޙލަތެވ.

110މި އިސްތިސްނާތައް ބަޔާން ކުރުމަށްފަހު، ބިމަކާ ގުޅިގެން އުފެދޭ ކުލީގެ ޙައްޤާއި، ރަހުނުގެ ޙައްޤާއި، ލިއެންގެ ޙައްޤުތަކކަމުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ ޙައްޤތަކެއްކަމާއި،ބިމަކާ ގުޅޭގޮތުން ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައެޤައިމުކުރެވޭ ކުލީގްޙާއެޤައި ރަހުނުގްޙާ އިޤްއ ކޯޓުތަކުނެޤަ ބޫލުކުރާ ލިއެންގ ޙައްޤަކީ މުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ ޙައްޤުތަކެއް ކަމުގައި ވާތީވެ، އެކަކުގެ ކިބައިންއަނެކަކަށ ބިން ނަގުލުވާނީ ބިމާ ގުޅިފައިވާ ކުލީގެ އިލްތިޒާމުތަކާއި ރަހުނުގެ އިލްތިޒާމުތަކާއި ލިއެންގްއިލްތިޒާމުތަކާއި އެކުގައކަމަށި ބަޔާންކުރެއެވެ. އެހެންކަމުން އެއް ފަރާތުން އަނެއް ފަރާތަށް ބިމެއްގެ މިލްކުވެރިކަން ނަގުލުވާއިރްއު، ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ނަގުލުވުމުގެ ކުރިން އެ ބިމުގެ މައްޗަށް އެހެން ފަރާތްތަކަށް އުފެދިފައިވާ ޙައްޤުތައް ނިމުމަކަށް ނާންނާނެއެވެ.

111ތ ރިކައާބެހޭ ދަޢާވާގުޤނޫނުގައި ބުނެފައިވާ ގޮތުން މީހަކު މަރުވުމަށްފަހު 60 )ފަސްދޮޅަސް( ދުވަހުގެ ތެރގައޭ ކޯޓަށި ހުށަހެޅުމަށް އެޤެނޫނުގެ ދަށުން މުއްދަތު ކަނޑައަޅާފައިވަނީ މަރުޙޫމްގްޝަޚުސުގެ މައްޗަށް ޙައްޤެއު އުފެދިފައި އޮވެގެން ކުރެވޭ ދުޢަވާތަކާއި މަރްޙޫމ ކޮށްފައިވް ވަސިއްޔަތެއްނުވަތަ އެފަދަ ކަމެއް އޮވެގެން އެފަދަ ވަސިއްޔަތެއ ނުވަތް އެފަދަ ކަމެއްގެ މަންފާ ލިބެނިވި ފަރާތަކުނާ އެ މަންފާއެއް ލިބިގަތުމަށް އެދި ކުރި ދަޢުވާތަކަށެވެ.

112ކަންމިހެނ އޮތުމުން މުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދްޙއްޤުތައ ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި އެއްބަސްވުމުގް ބައިވެރިޔަކު ނިޔާވުމުން، ތަރިކައާބެހޭ ދަޢުވާގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ދަޢުވާކޮށް، އެ ޤާނޫނެ ބުނު އިޖުރާއަތާ ފުރިހަމަކުރަން ނުޖެހެއެވެ. އެހެނ އެއީ އެ ޤާނޫނުގެ ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ކަމެއް ނޫނކަމުގައިވާތީއެވެ.

113މި މައްސަލައިގެ ޙަޤީޤަތްތަކަށް ބަލާއިރު، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުން ވުޖޫދުވުމުގެ ކުރިން ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާ ނިޔާވެފައިވާކަން ޚަޞްމުންގެ ބަހުން އެނގެއެވެ. އަދ 01 ޖަނަވަރީ 2020ގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ މުޙައްމަދު ނާފިޢު އަޙްމަދުއަކ މަރުޙޫމާ ފާޠިމަތު ރަޟިއްޔާގެ ވާރިޘެއްކަމާމެދު ދެބަސްވުމެއްނެތެވެ. އެހެންކަމުން،އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން އުފަންވާ ތަޢާޤުދ އިލްތިޒާމްގެ ތެރެއިން މަރްޙޫމްގެ ފަރާތުން ވާރިޘުންނަށް ނަގުލުވާ އިލްތިޒާމެތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، އެ ވާރިޘަކުވާ އިތުރު އެއްބަސްވުމަކީ ނުވަތަ އެއްބަސްވުމުގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިން ކުޅަ ޢަމަލަކީ، އޭގެ ޒާތުން، ހަމައެކަނި އެކަމުގެ މައްޗަށް ނަޒަރުކޮށް، ބާޠިލުވާނެ އެއްބަސްވުމެއް ނުވަތަ ޞައްޙަނުވާނެކަމަށ ބެލެވޭނެ ޢަމަލެއް ކަމުގައި ނުދެކެމެވެ.

114މި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ އަލީގައި، ބަޔާންކުރަނިވި ކަންކަމަށް ނަޒަރުކޮށް، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަނޫން އެއްބަސްވުމެއް ކަމުގައި ކަނޑައެޅޭނެ ކަމުގައި ނުދެކެމެވެ. މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ )މ ކޯޓުގި ނަންބަރު 2023/HC-A/166 ޤަޟިއްޔާގެ( އިސްތިއުނާފު ނިންމަން ފެންނަގޮތް

115ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާތަކުގެ މައްޗަށް ރިޢާޔަތްކޮށް،

115.1. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ކަނޑައެޅުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އާ ޚިލާފަށްކަމަށް ނުދެކެމެވެ.

115.2. މ މައްސަލައިގައި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނިއިސްތިއުނާފީ ދެވަނަ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން ފާހަގަކުރާ ކަންކަމަކީ ދަށު ކޯޓުގައި އެކަން ފާހަގަކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބޭ، ނަމަވެސް އެކަން ފާހަގަނުކޮށް އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ހުށަހަޅާ އައު ޤާނޫނީ ނުކުތާއެއްކަމުގައިވާތެ،އެ ނުކުތާ ބަލައިގަނެ ގޮތެއް ކަނޑައެޅޭނެކަމަކަށް ނުދެކެމެވެ.

115.3. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ 14 މެއި 2017 ގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ އެޑަމްޑަމެއްކަމުގައި ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އާންމު އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފަށްކަމަށް ނުދެކެމެވެ. އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިތުރު އިސްތިއުނާފު

116އިފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިތުރު އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގެ އަލީގައި، މި މައްސަލައިގައ ޝަރީޢަތުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހެނީ އަންނަނިވި ކަންކަމަށެވެ.

116.1.01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެނ ހިންގާ މުއްދަތަށް މިސލްކުއްޔެކަ ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ނޫންކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ، އެހެނ މީހެއްގެ ތަނެއްގައި ހުރުމުގެ ޙައްޤެއް ނެތި އެ ތަނެއް ބޭނުންކުރުމަށް ނަގައިދޭ މީން ޕްރޮފިޓްގ އުޞލާއި، އަދި ބޭއިންސާފު މަންފާއަށް ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގެ އުޞޫލާއި ޚިލާފަށްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއާއި،

116.2.ދށަ ކޯޓުނު މައްސަލް ނިންމާފައިވަނީ އެއްބަސްވުމުގ 6 ވާނަ މާއްދާގަ )ނ( ގައި "...ދެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުން އުވޭނެއެވެ." މިފަދައިން ބަޔާންކުރާ ކުރުން މާނަކުރުމެއް ނެތިތޯއެވެ. ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެން ހިނގާ މުއްދަތަށް މިސލް ކުއްޔަކީ ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ނޫންކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ، އެހެން މީހެއްގެ ތަނެއްގައި ހުރުމުގެ ޙައްޤެއް ނެތި އެ ތަނެއް ބޭނުންކުރުމަށް ނަގައިދޭ މީން ޕްރޮފިޓްގެ އުޞޫލާއި، އަދި ބޭއިންސާފު މަންފާއަށް ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގެ އުޞޫލާއި ޚިލާފަށްތޯ

117ދެ ފަރާތުގެ ދެމެދު 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެން ހިނގާ މުއްދަތަށް ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި މިސްލީ ކުއްޔެއް ނަގައިދިނުމަށް ސިވިލ ކޯޓުގައި މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން އެދިފައިވާއިރް،އެ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން އެ ކުއްޔަކީ މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުނ ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ނޫންކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގްދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓޑެ ޤަޟިއްޔާގައި އެއްބަސްވުން ނިމުމަކަށް ގެނައުމާ ގުޅިގެންއުފެދޭ ސާނަވީ އިލްތިޒާމްގެ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފަށްކަމަށް ކަމުގައި އިތުރު އިސްތިއުނާފުގައި އަފްރާ އާދަމްގ ފަރާތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

118ޕްރިސިޑެންސް 8ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ދައުލަތް ވ.ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކުރީމެވެ.

118.1.ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ އިލްތިޒާމްތައް ފުރިހަމަކުރިކަމަށްވާނީ ކޮންޓްރެކްޓްގައި ބުނެފައިވީ ގޮތަށާ އެކަން ކުރުމުންކަމަށާއި، މީގެ މާނައަކީ ކޮންޓްރެކްޓްގެ ބައިވެރިޔަކު ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ވައުދުވެފައިވާނަމަ، އެ އިލްތިޒާމް އަދާކުރިކަމަށް ބެލެވޭންއެކަމެއ ތުނޑުން ތުނޑަށް ކުރުމުންކަނ

118.2.އެ މިންވަރު ހާސިލުނުވާނަމަބެލެވޭނީ ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވްކަމަށާއި، ކޮންޓްރެކްޓާއި ޚިލާފުވުމުގީ އެންމެ އާންމު ނަތީޖާއަކަށްވާނީ ކޮންޓްރެކްޓާއި ޚިލާފުވި ފަރާތުން ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުނުވާ ފަރާތަށް ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ފައިސާއިން ދިނުންކަން

118.3.ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވެގެން ކޮންޓްރެކްޓް އޮޓޮމެޓިކުން ނިމުމަކަށް ނާންނާނެކަން

118.4. މައުސޫމު ފަރާތުން އެ ފަރާތަށް ލިބޭ ގެއްލުން ކުޑަކުރުމަށް ފިޔަވަޅު ނާޅައި ހުރެއްޖެނަމަ، އޭނާއަށް ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ މިންވަރު ކުޑަކުރެވޭނެކަނ

118.5.ކޮންޓްރެކްޓްގ އެއެ ބައިވެރިޔަކު އަދާކުރަންޖެހޭ ކަން ކުރަން އެއްބަސްވެފައިވާ ގޮތަށް ނުކޮށްފިނަމަ، އެ ޚިލާފަކީ ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނައުމުގެ ޙައްޤު މައުސޫމު ފަރާތަށް ލިބިދޭ ޚިލާފެއްކަނ ނުވަތް ނޫންކަން ބިނާވެފައި އޮންނާނީ، އެ ޚިލާފަކީ ކޮންޓްރެކްޓްގެ މައިގަނޑު ކަމަކީ ޚިލާފުވުނ ކަމަށް ވާނަމަކް މާއި، ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނެވޭނެ ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނާނީ ކޮންޓްރެކްޓްގެ ބައިވެރިޔަކު ކޮންޓްރެކްޓްގެ އަސާސީ މާއްދާއަކާ ޚިލާފުވުމުންކަނ

118.6.ކޮންޓްރެކްޓްގެ ވަކި ކަމަކާ އެއްވެސް ފަރާތަކުން ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނެވޭނެ ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވަނިކޮށް އެކަމާ ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނައުމަކީ ހުއްދަ ކަމެއްކަން

118.7.ޚިލާފުވެގެން ކޮންޓްރެކްޓެއް ޓާރމިނޭޓްކުރާ ޙާލަތުގައި،ކޮންޓްރެކްޓް ޚިލާފުވާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަސާސީ އިލްތިޒާމްއާއި ސާނަވީ އިލްތިޒާމް އޮންނާނެކަމާއި، މިގޮތުން އަސާސީ އިލްތިޒާމްއަކ ކޮންޓްރެކްޓްގެ ދަށުން ކުރަން ވައުދުވެފައިވ ކަންކަނާ ކަމަށާއި، ސާވަނީ އިލްތިޒާމްއަކ އަސާސީ އިލްތިޒާމް އަދާނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމަށް ބަދަލު ދިނުންކަން

118.8.ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން އަނެއް ފަރާތަށް ކޯޓުން ނަގައިދޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ މްޤެސަދަކީ އެ ކޮންޓްރެކްޓް ފުރިހަމައަށް ޢަމަލުކޮށް ނިމުނުނަމަ، ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުނުވާ ފަރާތަށް މާލީ ގޮތުން ހުންނާނާ މ ޤަ މާ ވީހާވެސް ގާތަށް ގެންގޮސް ދިނުންކަން

118.9.އެކްސްޕެކްޓޭޝަން ޑެމޭޖަސްގައި ހިމެނެނީ ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުނުވާ ފަރާތަށް ލިބުނު ސީދާ ގެއްލުމާއި ނުސީދާ ގެއްލުންކަމާއި، އެކަން ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގެ )1( އާއި )2( އިން ކަށަވަރުކޮށްދޭކަން

118.10.ސީދާ ގެއްލުމުގެ އަގާއި ނުސީދާ ގެއްލުމުގެ އަގު ފައިސާއިން ހިސާބުކުރުމަށްފަހު، މި އަދަދުން އުނިކުރުމަށ ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ވާކަމާއި، މިގޮތުން އެއް ކަމަކީ މައުސޫމު ފަރާތުނ ގެއްލުނ ކުޑަކުރުމަށް މަސައްކަތް ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ހިނގާފައިވާ ޚަރަދްނުވަތަ ލިބިފައިވާ ގެއްލުންކަނ

119ޕްރިސިޑެންސް 9މިނ ޕްރޮފިޓް ނުވަތް މިސްލީ ފައިދާގެ މަފްހޫމްއަކީސްކޮޓްލޭންޑުގެ ޤާނޫނުން އުފެދި، އިނގިރޭސި ކޮމަން ލޯގައި ޤާއިމުވެފައިވާ މަފްހޫމެކެވެ. އަދި އެހެންހެނ ގިނަ ޤާނޫނީ ނިޒާމުތަކުގައިވެސް މި މަފްހޫމާ ތަރައްޤީވެފައިވެއެވެ. މިއީ އިނގިރޭސި ވިލާތުގެމަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަކިން މާނަކުރެވިފައިވާ މަފްހޫމަކަށް ނުވިނަމަވެސް، މިއިމުދަލުގެ އާންމު އުޞޫލާއަމިލްކުވެރިކަން ހޯދުމުގެ ދޢުވާތަކުގައި ބަލައިގަނެ، ޢަމަލީގޮތުން ބޭނުންކުރަމުންދާ މަފްހޫމެކެވެ. މިއީނުޙައްޤުނ ބިމެއް ނުވަތަ މުދަލެއް ހިފަހައްޓައިގެން ހުރި ފަރާތަކަށް، އެ ބިމެއް ނުވަތަމުދަލެއ ނުޙައްޤުން ހިފަހައްޓައިގެން ހުރި މުއްދަތުގައި، އެ ބިމަކުނ ނުވަތް މުދަލަކުން ލިބޭ ފައިދާތަކާއި، ކުލިތަކާއ އަދި މަންފާތަކެވެ. މިފަދައިން މިސްލީ ފައިދާ ލިބިގަތުމަށް ކުރެވޭ ދަޢުވާއެއްގައި، އ ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ގެއްލިފައިވާ މުއްދަތުގައި ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ މަގު ތަނަވަސްކޮށްދެއެވެ.

120މިއާ ކުއްޔާއި ފަރަޤުކޮށްފައިވެއެވެ. މިއީ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ދޭ ފައިސާކަމާއި، މިއީ އެއްވެސް ޙާލަތެއްގައި ކުއްޔެއްނޫންކަމާއި، ބަދަލުގެ މިންވަރު ކަނޑައަޅަނީ، އެ ބިމުގެ އާންމު ކުލީގެ އަގަށް ބަލައިގެންކަމުގައ ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.މިކަން އުފަންވެގެން އަންނަން ނުޙައްޤުން މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އަދި ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައި މިންކުރެވެނީ އެ މުއްދަތުގައި މުދަލުގެ އަސްލު ޙައްޤު އޮތް ފަރާތަށް ލިބޭނެ މަންފާއެވެ. ނުވަތަ ލިބިދެވެން އޮތް އާމްދަނީގެ ނިސްބަތުންނެވެ. މިސާލަކަށް އިންޑިޔާއާއި، މެލޭޝިޔާއާއި، ސިންގަޕޫރުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުތަކުގެ 2 )12( ވަނަ މާއްދާގައި މި މަފްހޫމް މާނަކޮށްފައިވެއެވެ. Halsbury’s Laws of England: Landlord and Tenant (Volumes 62–64, 2022) Brake v. AEL Limited [2022] EWHC 1162 (Ch)

121މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ނިޒާމުގައިވެސް ބަލައިގަނެ، ޢަމަލުކުރަމުން އަންނަ މަފްހޫމެކެވެ. މިގޮތުން، މި އުޞޫލަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2008/SC-A/09 އަޙްމަދު ލަޠީފް ވ. މުޙައްމަދު ޒާހިރު ޤަޟިއްޔާއާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/30 މުޙައްމަދު އަނީސް ވ. މުޙައްމަދު ޝަވީދު ޤަޟިއްޔާގައިވެސް ބަލައިގަނެފައިވާ އުޞޫލެއްކަމުގައ 2021/SC-F/02 މުޙައްމަދު އަނީސް ވ. މުޙައްމަދު ޝަވީދުޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވ.

122މީހެއްގެ މުދާ، އެ މީހާއަށް ބޭނުންނުކުރެވި، އެ މުދާ އަނެކާގެ ހިޔާޒަތުގެ އޮވެ، އެ މުދާ އެ މީހާ ބޭނުންކުރަނީ ތަބައްރުޢުގެ އުޞޫލުން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް މަންފާއެއް ނުލިބޭ ގޮތަށްކަން ސާބިތުވާނަމަ، އެ މުދަލަކީ މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް ކޮންމެވެސް މަންފާއެއް ލިބޭ ފީދައަކުން އަނެކާގެ ހިޔާޒަތުގައި އޮތ މުދަލެއް ކަމަށް ބަލައި، އެ މުދާ ބޭނުންކުރާ ކުރުމަށް މިސްލީ ކުއްޔެއް ކަނޑައެޅުމަކީ ރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ނިޒާމުގައިވެސް ޢަމަލުކުރެވެމުން އަންނަ އުޞޫލުކަމުގައ 2021/SC-F/02 މުޙައްމަދު އަނީސް ވ. މުޙައްމަދު ޝަވީދު ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ.

123މި މަފްހޫމާއިއެކު ބޭނުންކުރެވޭ އަނެއް މަފްހޫމަކީ ރެސްޓިޓިއުޝަނ ނުވަތް ރައްދުކުރުމާބެހޭ އުޞޫލުގެ ދަށުން ނުޙައްޤުން ހޯދާފައިވާ މުއްސަނދިކަން ނުވަތަ މަންފާ އަނބުރާ ރައްދުކުރުމުގެ enrichment) (unjust މަފްހޫމެވެ. ކޮންޓްރެކްޓްގެ ޤާނޫނުން ވިޔަސް، ނުވަތަ އެ ނޫން އެހެން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ވިޔަސް، ޙައްލެއް ނުލިބޭ ޙާލަތްތަކުގައި، ނުޙައްޤު މުއްސަނދިކަމުގެ އުޞޫލުގެ ދަށުނު އެއް ފަރާތަށް ޙައްޤުނުވާ މަންފާއެއް، އެ މަންފާގެ ޙައްޤުވެރި ފަރާތަށް އަނބުރާ ރައްދުކޮށްދިނެމަކީވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ނިޒާމު ބަލައިގަނެފައިވާ ކަމކެވ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-F/02 )މުޙައްމަދު އަނީސް ވ. މުޙައްމަދު ޝަވީދު( ޤަޟިއްޔާގެ 63 ވަނަ ޕެރެގްރާފް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/101 )މުޙައްމަދ ޔާސިރު ވ. އިބްރާހީމް ޙަސަން( ޤަޟިއްޔާގެ 23 ވަނަ ޕެރެގްރާފް

124މިކަންކަން މި މައްސަލައަށް ތަޠުބީޤުކުރާއިރު، 14 މެއި 2017 ގެ އެއްބަސްވުމުގައި ދެ ފްލޯރ )ގްރައުންޑް ފްލޯރ އާއި ފަސްޓް ފްލޯރ( ހުންނާނީ ކޮންޓްރެކްޓަރ )މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު( ގ ބެލުމުގެ ދަށުގައިކަމާއި، އަދި މި ދެ ފަންގިފިލާގެ ހުރިހާ ނަފާއެއް ލިބެންޖެހޭނީ އެ ފަރާތަށްކަމަށ ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، އަދި މި އެއްބަސްވުމުގައި މި ފަންގިފިލާތައް އަތުލުމުގެ ޙައްޤެއް އަދި އެތަނުން ލިބޭ އެއްވެސް ނަފާއެއްގެ މިލްކުރެވިކަމަށ ދަޢުވް ނުކުރެވޭނެކަމަށް މި އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކުރިނަމަވެސް، މި އެއްބަސްވުމުގ 11 ވަނަ މާއްދާއިން ތަންދޭ ގޮތުގެ މަތިން، މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ކޮންޓްރެކްޓަރ/މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ޙަވާލުގައިވާ ދެ ފަންގިފިލާއާ ގުޅޭ ގޮތުން ޢަމަލުކުރާނެ އިތުރު ގޮތްތަކެއް 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުން ކަނޑައަޅާފައިވާކަން މި އެއްބަސްވުމަށް ބެލުމުން އެނގެއެވެ.

125މިގޮތުން 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގައިވާ ފަދައިން ގްރައުންޑް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކޮށްފައިވާކަން ޚަޞްމުންގެ ބަހުން އެނގެއެވެ. ޚުޞޫމާތު އުފެދިފައިވަނީ މި އެއްބަސްވުމުގ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( ގައިވާ ގޮތުގެ މަތިން، ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާތީކަނ ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު ދަޢުވާއިން އެނގެއެވެ.

12601 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނީ މާއްދާގަ )ރ( ގެ ދަށުން އެ ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރަންޖެހޭނ 01 މާރިޗް 2019 އިން ފެށިގެން 03 )ތިނެއް( އަހަރުގެ ތެރޭގައެވެ. އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ތާރީޚަކީ، 01 މާރިޗް 2022 ގެ ނިޔަލަށެވެ. މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި އިސްތިއުނާފާއި ގުޅިގެން، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއް ކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އާ ޚިލާފަށް ކަމުގައި ނުދެކޭކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، އެ އެއްބަސްވުމަކީ ވުޖޫދުގައި އެއްބަސްވުމުގެ 3 ވަނަ މާއްދާ އާއި 5 ވަނަ މާއްދާ އެއްބަސްވުމުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( އަދި )ނ( އޮތް، އެ އެއްބަސްވުމަށް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އެއްބަސްވުމަކަށްވެގެން ދިޔުމެވެ. އޭގެ މާނައަކީ،އެ އެއްބަސްވުމުގައިވާ ގޮތުގެ މަތިން ފަސްޓް ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމެވެ.

127މި މައްސަލައިގައި ފެންނަން އޮތް ޙަޤީޤަތަކީ، ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ ތާރީޚަށް އެތަން ޙަވާލުނުކޮށް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ހިޔާޒަތުގައި އެތަން އޮވެމެ، އެތަނުގެ ޙައްޤުވެރި ފަރާތަށް އެ ތަނުގެ މަންފާ ނުލިބޭ ފަދައަކުން އާތަން ބޭނުންކުރަމުނދެކަމެވެ. މީގެ ނަތީޖާއަކީ، މިކަމުގެ ސަބަބުން ނުޙައްޤު މަންފާއެއް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުއަށް ލިބިފައިވުމެވެ.

128މި މައްސަލައިން ފާޅުވާ އަނެއް ޙަޤީޤަތަކީ، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް މުޙައްމަދ ލިޔުޝާދު ޢަމަލުކުރިނަމަ، ފަސްޓް ފްލޯރގެ ހިޔާޒަތު ގޭގިވެރިފަރާތްތަކަށް ލިބިދޭނެކމާއަ، އަދި އެ ތަން ބޭނުންކުރުމުގެ ނުވަތަ އެތަނުން މަންފާ ލިބިގަތުމުގެ ފުރުޞަތު ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ތަނަވަސވާނެކަމެވެ.

12901 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމާއި މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ޚިލާފުވެފައިވާ ޙާލަތުގައި،ދިވެހިރާއްޖޭގ ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑްޤަޟިއްޔާގައ ކަނޑައަޅާފައިވި ފަދައިން، އެ ފަރާތުގެ މައްޗަށީއަސީސީ އިލްތިޒާމްއާއި ސާނަވީ އިލްތިޒާމް އޮންނާނެކަމާއި، މިގޮތުން އަސާސާ އިލްތިޒާމްއަކ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ޙަވާލުނުކޮށްވާފަންގީފިލ ޙަވާލުކުރުމެވެ. އަދި ސާނަވީ އިލްތިޒާމްއަކ އަސާސީ އިލްތިޒާމް އަދާނުކުރުމުގެ ސަބަބުންބައެއްގެ މުދާ، އެ ބަޔަކަށް ބޭނުންނުކުރެވި، އެ މުދާ އަނެކާގެ ހިޔާޒަތުގެ އޮވެ، އެ މުދާ އެ މީހާ ބޭނުންކުރަން ތަބައްރުޢުގެ އުޞޫލުން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް މަންފާއެއް ނުލިބޭ ގޮތަށްކަމަށްވާތީ، އެއަށް ބަދަލެއް ދިނުމެވެ.

13001 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެނ ހިންގާ މުއްދަތަށް މިސްލީ ކުއްޔެއް ނަގައިދިނުމަށް ސިވިލް ކޯޓުގެ ދަޢުވާގައި އެދިފައިވާއިރު،އެ ކުއްޔަކީ މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއްކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްތަކަށް ސާބިތުކޮށްދެވިފައިނުވާކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ އެއްބަސްވުން ނިމުމަކީ ގުޅިގެނާ އުފެދޭ ސާނަވީ އިލްތިޒާމްގެ އުޞޫލާއި، އެހެން މީހެއްގެ ތަނެއްގައި ހުރުމުގެ ޙައްޤެއް ނެތި އެ ތަން ބޭނުންކުރުމަށް ނަގައިދޭ މިސްލީ ކުލީގެ އުޞލާއ ޚިލާފަށްކަމުގައި ދެކެމެވެ.

131އެހެންކަމުން، މި މައްސަލައިގައި 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ ތާރީޚާއި ހަމައަށް އެތަން ޙަވާލުކޮށްފައިނުވުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، އެތަން ނުޙައްޤުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދު ބޭނުންކުރަމުން ދިޔުމެވެ. މ ޙާލަތުގައި، މި ތަނޭނީގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ލިބެންޖެހޭ އަސްލާ ޙަޤީޤީ މަންފާ ނުލިބިވެތީ،ދިވެހިރާއްޖޭގ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2021/SC-F/02 މުޙައްމަދު އަނީސް ވ. މުޙައްމަދު ޝަވީދު ޤަޟިއްޔާގައިވާ ފަދައިން، އެ ތަންނުޙައްޤުނ ބޭނުންކުރާ ކުރުމަށް މިސްލީ އަގެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ކަމަށް ދެކެމެވެ. އެއްބަސްވުމުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( ގައި "...ދެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުން އުވޭނެއެވެ." މިފަދައިން ބަޔާންކުރކުރުނ

132މ އިތުރު އިސްތިއުނާފުގައި އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން އުފައްދާ ބަހުސަކީ ސިވިލް ކޯޓުގެ މި އެއްބަސްވުމުގ 6 ވުނ މާއްދާގަ )ނ( ގައިވާ "...ދެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުން އްވޭނެއެވެ." މިފަދައިން ބުނާ ބުނުމަކީ ކޮން އެއްބަސްވުމަކަށް ކަން އެނގެން ނެތްކަމަށް ބުނެ، އ މާއދްމާނަކުރުމެއ ނެތް ނިންމާފައިވާ ކަމަށް ބުނާ ބުނުމެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަންޤަޟިއްޔާގައ ބަޔާންކުރި މިންވަރށ ސަބަބު ބަޔާންކުރެވުނީކަމަށ ނުފެންނަކަމަށް ބުން ބުނުމެވެ.

133ސިވިލް ކޯޓުގައި މިކަން ހިނގާދިޔަގޮތަށް ބަލާއިރު،މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުނ ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅް ދަޢުވާގެ އަދި ހުށަހެޅ ޚުޞޫމާތުގެ ބިނާއަކީ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމެވެ. އެގޮތުން އެ ފަރާތްތަކުން އެދުނު މައްސަލައިގެ ޚުލާޞާއަކީ 14 މެއި 2017 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ޢަމަލުކޮށްފައިނުވާތީ، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައިއެއްބަސްވުމެއް ވެވުނުކަމށާއ، އެ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ގްރައުންޑް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރިނަމަވެސް، އެ އެއްބަސްވުމުގ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( އަދި )ޅ( އާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކޮށްފައިނުވާތީ، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށާއި، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކޮށްދިނުމަށް އަމުރުކުރުމަށާއި، އަދި ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެނ އިތުރަށް ހިނގާ ކޮންމެ މަހަކަށް މީން ޕރޮފިޓްގ ގޮތުގައެ މިސްލީ ކުއްޔެއް ނަގައިދިނުމަށެވެ.

134މީގެ އިތުރުން، އެ ފަރާތްތަކުން އެދޭ އެދުމުގެ ތެރޭގައި، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ޅ( ގައިވާ ކަންކަން ފުރިހަމަނުކުރުމުގެ ސަބަބުން، އެ އެއްބަސްވުމުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިނަސިވިލް ކޯޓާގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ 14 މެއި 2017ގެ ނަންބަރު Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން 01 އެޕްރީލް 2020 ގައި ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމަށް އެ ފަރާތްތަކުން އެދިފައިވެއެވެ.

135މ އެދި އެދުމާއި ގުޅޭ ގޮތުން ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީސިވިލް ކޯޓުގައި ރަޖިސްޓުރީކޮށްފައިވ ނަންބަރ Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރާނެ ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން އެ އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ފުރިހަމަކޮށްފައިވާކަން އެނގެން ނެތް ކަމުގައެވެ. އަދ 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގައިސިވިލް ކޯޓުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ އެގްރިމެންޓާ ނަންބަރ Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވާނެ ގޮތްތައް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގައިވާ ގޮތަށް ޢަމަލުކޮށްފައި ނުވިނަމަވެސް، އެއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ސިވިލް ކޯޓަށް ދަޢުވާ ހުށަހެޅި ފަރާތްތަކުން ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފޯމުގެ މައްސަލައިގެ ޚުލާޞާ ސިވިލް ކޯޓަށް ދަޢުވާ ހުށަހެޅީ ފަރާތްތަކުން ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފޯމުގެ 12.1 ގައި މިކަން ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ އެގްރިމެންޓާ ނަންބަރ Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކަމަށް ކަނޑައަޅާނެ ތަނެއް ނެތްކަމުގައެވެ.

136މި ނިންމުމަށް ބަލާއިރު، 02 )ދޭއް( ކަމެއް ފާހަގަވެއެވެ. އެއް ކަމަކީ، 14 މެއި 2017ގެ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވާނެ ގޮތް އެ އެއްބަސްވުމުގ 12 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަކަމެވެ. އެހެނަސް، އެފަދައިން އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިން ޢަމަލުކޮށްފައިވާކަން އެނގެން ނެތްކަމެވެ.

137ދެވަނަ ކމެއްގ ގޮތުގައެ ފާހަގަކޮށްފައިވަނ، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 2 ވަނަ މާއްދާގައި، އ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިން ބާޠިލުނުކުރާހާހިނދަކު، އެ އެއްބަސްވުން ދެމިގެންދާނެކަމށާއީ،އެގޮތުން ދެމިގެންދާ މުއްދަތަކީ 01 މާރިޗް 2019 އިން ފެށިގެން މީލާދީ ގޮތުން 03 )ތިނެއް( އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ކަމަށާއި، އެ އެއްބަސްވުމުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( ގައިވަނީ އެ އެއްބަސްވުމުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ )ޅ( އަދ )ކ( ގައިވާ ކަންކަން އެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 03 )ތިނެއް( މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ނުނިމިއްޖެނަމަ، އިމާރާތުގެ ފުރަތަމަ ފަންގިފިލާ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކޮށް، ދެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުން އުވޭނެކަމަށ ބުން ބުނުމަށެވެ.

138ޕްރިސިޑެންސް 10އެހެންކަމުން، ސިވިލް ކޯޓުގައި މައި އިސްތިއުނާފުގެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( އަށި ރިޢާޔަތްކޮށް،ސިވިލް ކޯޓުގައި ރަޖިސްޓރީކޮށްފައިވ 14 މެއި 2017 ގެ ނަންބަރ Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރުމަށް އެދުނުނަމަވެސް، އެ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާގެ "ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް" ގެ 9 )މ( (iv) 14 މެއި 2017 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 12 ވަން މާއްދާގަ )ހ( ގައިވަނީ"މ އެއްބަސްވުމުގި ދަށުން ލޯނު ލިބި ޢިމާރާތް ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު އެއްވެސ ސަބަބަކާއި ހެދި މި އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރުމަށް ކްލައެންޓް އެދޭނަމަ، މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ކުރެވޭ އިމާރާތްކުރުމަށް ބެންކު ލ ނުނެގުމަށް ކޮންޓްރެކްޓަރ ދެއްކި ލޯނުގެ 20% އަދި މި އެއްބަސްވުމުގެ ބާކީ އޮތް މުއްދަތުގައި އިމާރާތް ކުއްޔަށް ދީގެން ކޮންޓްރެކްޓަރއަށ ލިބް ފައިސާގެ ޖުމްލަ ޢަދަދު އެއްފަހަރު ކޮންޓްރެކްޓަރަށ ދެއްކުމުން ނޫން މި އެއްބަސްވުން ބާޠިލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ކުއްޔަށްދީގެން ކޮންޓްރެކްޓަރއަށް ލިބޭނަކަމަށް ލަފާކް ރ ވ ފައިސާގެގޮތުނ ބެލެވޭނީ ކޮންމެ މީލާދީ މަހަކަށް ފްލޯރ އަކަށް 35,000 ރުފިޔާ ގެ މަގުން 70,000 ރުފިޔާއެވެ." މިފަދައިންނެވެ. މިއީ ސިވިލް ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރި ފަރާތްތަކުން އެދުނު އެދުމާއި ގުޅިގެން ނިންމި ނިންމުމެވެ. މި އެދުނު އެދުމުގެ ތެރެއިން، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ 6 ވަން މާއްދާގަ )ނ( މާނަކުރުމަށް އެދިފައިވާ ތަނެއް ފެންނާކަށް ނެތެވެ. އަދި މިއީ އެ ނިންމުމަށް ބަލާއިރު، މާނަކުރުމުގެ ޖާގައެއް އޮތްކަމެއް ކަމުގައިވެސް ނުދެކެމެވެ.

139ފެންނަން އޮތް ޙަޤީޤަތަކީ، 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމުގައި، އެ އެއްބަސްވުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓަރުގެ ޙަވާލުގައިވާ ބައިތައް ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރުމަށް ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްކަނ އެ އެއްބަސްވުމުގައި ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރާކަމާއި، އެ އެއްބަސްވުމުގައި މުޅިންވެސް ޙަވާލާދީފައިވަނީ އެ އެއްބަސްވުމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އަދި އެ އެއްބަސްވުމަށް ޚާއްޞަވާ ޝަރުޠުތަކާއި ޒިންމާތައްކަމާއި، އެ އެއްބަސްވުމުގައި އިތުރު އެއްބަސްވުމަކަށް ސާފުކޮށް ޙަވާލާދީފައިނުވާކަމެވެ. އެއްބަސްވުމުގ ބައިވެރިންގެ ގަސަދަކީ އަދި ނިޔަތަކީ، އެ އެއްބަސްވުމަށް ޢަމަލުނުކުރުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އެހެނ އެއްބަސްވުމެއް ބާޠިލުވުންކަމުގައިވާނަމ، އެކަން ސަރީހަ ބަހުން ނުވަތަ ނުސީދާކޮށް ނަމަވެސް ބަޔާންކުރީހެވެ.އެއީޟިމްނ ޝަރުޠެއްކަމެއްވެސް އެއްބަސްވުމުނިދޭހައެއްނުވެއެވެ.އަދ އެއްބަސްވުމުގް ބައިވެރިންގެ ނިޔަތުނ އެއް ޟިމްނީ ޝަރުޠެއްކަން ދެނެގަނެވޭނެ ހަމައެއްވެސް ސިވިލ ކޯޓަށް ދަޢުވާ ހުށަހެޅި ފަރާތްތަކުން، އަދި މި އިތުރު އިސްތިއުނާފުގައި އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުނ ބަޔާންކޮށްދީފައެއްނުވެއެވެ.

140އްފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން މި ނުކުތާގައި އިތުރަށެބުނެފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުން މި ނިންމުމަށް ވާސިލުވުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގ އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ ތަޢާރަފު ޤަޟިއްޔާގައިވާ ފަދައިން ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށް ނުދެކޭކަމުގައެވެ. އެ ޤަޟިއްޔާގައި އަންނަނިވި 49 48 ކަންކަން ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

140.1.ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނި މާއްދާގަ )ހ( އިން ކަށަވަރުކޮށްދޭ އެއް ޙައްޤަކީ ކޮންމެ މީހެއްގެ މައްޗަށް އުފުލޭ ޖިނާއީ ދަޢުވާތަކާއި މަދަނީ ޙައްޤުތަކާއި ވާޖިބުތައް ކަނޑައެޅުމުގެ މައްސަލަތަކުގައި އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކުރެވުމުގެ ޙައްޤުކަމާއި، މި ޙައްޤު ލިބުނުކަން ކށަވަރުކުރެވޭނ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކުރެވިގެންކަން.

140.2.ޝަރީޢަތަކީ ފަނޑިޔާރުގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއެއްގައި ޚަޞްމުން ހުށަހަޅާ ހެކިތައް ވަޒަންކޮށް އެ ހެކިތަކުގެ މައްޗަށް ފަނޑިޔާރު ބަލައި ވިސްނުމަށްފަހު ބުރަވެވޭ ގޮތަކަށް އ ދަޢުވާއާމެދު ގޮތް ނިންމުންކަން.

140.3. ފަނޑިޔާރު ނިންމާ ނިންމުމަކީ ހެއްކާ ޤަރީނާއަށް ބިނާކޮށް އިންސާފުވެރިކަމާއެކު ކުރި ޙުކުމެއްކަން ކަށަވަރުކުރެވޭނެ ހަމައެކަނި ގޮތަކީ ޝަރީޢަތުގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅުނު ހެކިތަކަކީ ކޮބައިކަމާއި، އެ ހެކިތައް ވަޒަންކުރި ގޮތާއި، އެ ޙުކުމަށް ފަނޑިޔާރު ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ލިޔެ ބަޔާންކުރުމުންކަން.

140.4.ޙުކުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރުން ފަނޑިޔާރުގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވާ ސަބަބަކީ، އެ މައްސަލައެއް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް އެ ފަނޑިޔާރު ބަލައިފިކަން ކަށަވަރުކުރެވޭނެ ވަސީލަތަކީ އެއީ ކަމުގައިވާތީކަން. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/100 ޤަޟިއްޔާގެ 33 ވަނަ ނުކުތާއިން ފެށިގެން 36 ވަނަ ނުކުތާގައި މިކަންކަން ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ. މި ޤަޟިއްޔާއިން ޤާއިމުކުރެވިފައިވާ މި އުޞޫލަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ގިނަ ޤަޟިއްޔާތަކުގައި ޙަވާލާދީ، ތަޠުބީޤުކޮށްފައުވެއެވެ. އެގޮތުނި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2022/SC-A/13 )މައިނަރ އިންޓަރނޭޝަނަލް )ލަބުއާން( ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ( ޤަޟިއްޔާއާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2020/SC-A/107 )މުޙައްމަދު ޝަރީފު ވ. ފަރުޙަތު ޢަލީ( ޤަޟިއްޔާއާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2023/SC-A/04 )ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އއމ( ޤަޟިއްޔާ އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2021/SC-A/91 )އެލައިޑް އިންޝުއަރަންސް ކޮމްޕެނީ އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޢަބްދުއްރަޙްމާން ޔޫސުފް( ޤަޟިއްޔާ ހިމެނެއެވެ.

140.5.ޙުކުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، އެ މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ޚަޞްމަށް އޭނާ ތަޢުނުކުރަން ބޭނުންވާ ނުކުތާތައް ފާހަގަކުރެވެން ނޯންނާނެކަމަށާއި، މިއީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 56 ވަނަ މާއްދާއިން ކަށަވަރުކޮށްދޭ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤަށްވެސް އުނިކަން ލިބޭނެކަމެއްކަން.

140.6.ފަނޑިޔާރު ޙުކުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ލިޔެ ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްނަމަ، އެ ޝަރީޢަތަކީ ޞައްޙަ ޝަރީޢަތެއްކަމަށް ނުބެލެވޭނެކަން.

141އެހެނަސް، އިސވްބަޔާންކުރި ފަދައިން ސިވިލް ކޯޓުން މި ނިންމުމަށް ވާސިލުވުމުގައި ދެ ސަބަބެއް ބަޔާންކުރެއެވެ. މި ދެ ސަބަބު ނުވަތަ ދެ ސަބަބުގެ ތެރެއިން ސަބަބެއް ވިޔަސް ޤާނޫނީ އުޞޫލަކާއި ތަޢާރުޟުވާގޮތެއް އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ބުނެދެވިފައިވާކަމަކަށް ނުދެކެމެވެ. އެހެންކަމުން،މި ނުކުތާގައި އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައި ހުށަހެޅުމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، 01 ޖަނަވަރީ 2020ގެ އެއްބަސްވުމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، 14 މެއި 2017 ގ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށް ކަނޑައަޅާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައެޅި ކަނޑައެޅުމުގައި ޤާނޫނީ ގޯހެއް އޮތްކަމަކަށް ނުދެކެމެވެ. އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ މައްޗަށް ހުށަހަޅާފައިވާ )މ ކޯޓުގި ނަންބަރު 2023/HC-A/252 ޤަޟިއްޔާގެ( އިތުރު އިސްތިއުނާފު ނިންމަން ފެންނގޮތަ

142ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު /Cv-C/20203460 ޤަޟިއްޔާގެ އިތުރު އިސްތިއުނާފުގައި އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުނ ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް،

142.1. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގެ އެއްބަސްވުމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، 14 މެއި 2017 ގ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށް ކަނޑައަޅާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުނެބާޠިލުކުރާނ ތަނެއް ނެތް ކަމުގައި ކަނޑައަޅަން ފެނެއެވެ.

142.2. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް، ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންދެނ ހިންގާ މުއްދަތަށް މިސްލީ ކުއްޔެއް މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް އަންގާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ނިންމާފައިވަ ނިންމުނާ ބާޠިލުކަމުގައި ކަނޑައަޅައި، ބުނެވިދިޔެއެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ އެންމެ ފަހު ތާރީޚުކަމަށް ބަޔާންކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން އެ ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރަންދެން ހިނގާ މުއްދަތަށް މިސްލީ ކުއްޔެއް މުޙައްމަދިލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުން ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ދައްކަންޖެހޭކަމަށް ކަނޑައަޅައީ، މިސްލީ ކުލެގެ މިންވަރު ވަޒަންކޮށް ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި ކޯޓުތަކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 46 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގެ ދަށުން،މި ބައި ސިވިލް ކޯޓަށް ތޙަ ވީލުކުރަންޖެހޭ ކަމުގައި ދެކެމެވެ.

143ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމދުގަ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

144ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމަދގު ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

145މި ޤަޟިއްޔާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ޙުކުމްކުރުމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި މި ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު މައްސަލައިގެ ޚަސްމުންނަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅޭނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުން ކޯޓުނ މައްސަލައިގް ޙުކުމްކުރުމަށްފަހު، އެ ޙުކުމް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާކަމާއި، އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނެ ކޯޓާއި، އިސްތިއުނާފުކުރަންޖެހ ވަގުތު ޚަޞްމުންނަށް ސާފުކޮށްދޭންވާނެކަމާއި، އަދި މިކަން ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އނެ ނަންވާނެކަމުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 268 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މިކަމުގައި ދެވޭ އިސްތިސްނާ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( ގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. ނިންމުން ނިންމާތާ 30 )ތިރީސް( ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.މި މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެންނެވެ. އެހެނަސް، ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޚުލާޞާއަށް ބިނާކޮށްވެސް އިސްތިއުނާފަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ(

ދެންފަހެ، އިސްވެ ބަޔާންކުރެވިދިޔަ ސަބަބުތައް އެފަދައިން ހުރުމުން،

1. ގދ. ފަރެސްމާތޮޑާ، ފަރެސްއަވަށް. މޯނިންގޕެރިސް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގެ ފަރާތުންހުށަހަޅާފައިވ ނުކުތާތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާއިން 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމެއްކަމަށް ކަނޑައަޅައި ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ބާޠިލުކުރަންޖެހެޝަރުޢީ ނުވަތަ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނެތްކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި މި މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރުންގެ އިއްތިފާޤުން ކަނޑައަޅައި،

2. މާލެ، […] އަފްރާ އާދަމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިތުރު އިސްތިއުނާފުގެ ނުކުތާތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާއިންސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ Cv-C/C-526/2017 އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެފައިވާކަމަށް ކަނޑައެޅެން ނެތްކަމަށް ނިންމާފއިވަ ނިންމުނާ ބާޠިލުކުރަންޖެހެޝަރުޢީ ނުވަތަ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނެތްކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގ ހައިކޯޓުގައި މި މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރުންގެ އިއްތިފާޤުން ކަނޑައަޅައި،

3. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 3460/Cv-C/2020 ޤަޟިއްޔާއިން […] އެވެކިޔ ގޯތީގެ ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާތީ، 01 އޭޕްރީލް 2020 އިނ ފެށިގެން ތަން ޙަވާލުކުރަންދެން މިސްލްކުލި ނަގައިދެވެނ ނެތްކަމަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ބާޠިލުކަމަށެދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި މިމައްސަލ ބެލި ފަނޑިޔާރުންގެ އިއްތިފާޤުން ކަނޑައަޅައި،

4. 01 ޖަނަވަރީ 2020 ގައި ވެފައިވާއެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ފަސްޓް ފްލޯރ ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ އެންމެ ފަހު ތާރީޚުކަމަށް ބަޔާންކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން އެ ފްލޯރ ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކާއި ޙަވާލުކުރަންދެން ހިނގި މުއްދަތަށްމިސްލެކުއްޔެއްގދ. ފަރެސްމާތޮޑާ، ފަރެސްއަވަށް. މޯނިންގޕެރިސް، މުޙައްމަދު ލިޔުޝާދުގ ފަރާތުނު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2023/HC-A/166 ޤަޟިއްޔގާ އިސްތިއުނާފެ ރައްދުވާ ފަރާތްތަކަށިދައްކަންޖެހޭކަމަށް ކަނޑައަޅައި،މސްލ ކުލީގެ މިންވަރު ވަޒަންކޮށް ގޮތެއް

ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާ
ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1) އާއި (2)
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި 56 ވަނަ މާއްދާ (2020/SC-A/100 ގެ ޚުލާޞާގައި)
ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 137 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާ
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 46 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) (ތަޙުވީލުކުރުން)
ހައިކޯޓުގެ ގަވާއިދުގެ 44 ވަނަ މާއްދާ
ތަރިކައާބެހޭ ދަޢުވާގެ ޤާނޫނު (60 ދުވަހުގެ މުއްދަތު)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/40 (ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/02 (މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ވ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު އަދި އިތުރު ފަރާތެއް)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2011/SC-A/36 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަން)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/SC-A/26 (ޢަދުނާނު ޙުސައިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުސްޠަފާ)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2013/SC-A/53 (ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/27 (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/01 އަދި 2022/SC-A/03 (ފޯކަސް އިންފޯކޮމް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އުރީދޫ މޯލްޑިވްސް)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މޯލްޑިވްސް އެއަރޕޯޓްސް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ޖާބިރު ޢަބްދުއްރަޙްމާން ޤަޟިއްޔާ
ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/HC-A/83 އަދި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/41 (މޫސާ ނަޞީރު ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލެންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/66 (މޯލްޑިވްސް މެރިން ކޮންޓްރެކްޓިންގ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް އަދި އިތުރު ފަރާތްތައް ވ. ސްޓޭޓް ބޭންކް އޮފް އިންޑިއާ)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/57 (ކަޕޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/92 (މޫވިންގ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ދައުލަތް)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/SC-A/10 (މުޙައްމަދު ޔޫސުފް މޫސާ ވ. ފާޠިމަތު ނާޡިމާ އަދި އިތުރު 3 ފަރާތެއް)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/113 (ފާޠިމަތު ޙުސައިން ވ. ފާޠިމަތު ޖަމްޝީދާ)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/85 (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2008/SC-A/09 (އަޙްމަދު ލަޠީފް ވ. މުޙައްމަދު ޒާހިރު)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/30 އަދި 2021/SC-F/02 (މުޙައްމަދު އަނީސް ވ. މުޙައްމަދު ޝަވީދު)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/101 (މުޙައްމަދު ޔާސިރު ވ. އިބްރާހީމް ޙަސަން)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/100 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން)
ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/13، 2020/SC-A/107، 2023/SC-A/04، 2021/SC-A/91 (2020/SC-A/100 ގެ އުޞޫލު ތަޠުބީޤުކުރި ޤަޟިއްޔާތައް)
Brake v. AEL Limited [2022] EWHC 1162 (Ch)
Halsbury’s Laws of England: Landlord and Tenant (Volumes 62–64, 2022)

ޖަވާބުދާރީވި ފަރާތުގެ ވަކީލުން: އިމްތިޔާޒް ޢަލީ
ބެންޗު: ޙުޒައިފާ މުޙައްމަދު، މުޙައްމަދު ފައިޞަލް، މުޙައްމަދު ޝަނީޒް ޢަބްދުﷲ
ރައުޔު ލިޔުނު ފަނޑިޔާރު: ޙުޒައިފާ މުޙައްމަދު · ތާއީދުކުރެއްވީ: މުޙައްމަދު ފައިޞަލް، މުޙައްމަދު ޝަނީޒް ޢަބްދުﷲ
ޚިލާފު ރައުޔު: ނެތް

އަފްރާ އާދަމް ވ. މުޙައްމަދު ލިއުޝާދު

މައިގަނޑު ސުވާލު

ނިންމި ގޮތް

ކަނޑައެޅުނު އުޞޫލުތައް

ނޯޓު

CAPABILITIES

SECTORS

FIRM

INSIGHTS / CONNECT

LANGUAGE PREFERENCES