މޫސާ ޙަލީމް ވ. އިބްރާހީމް ނަޢީމް އާދަމް

1މިއީ މާޅޮސްމަޑުލު އުތުރުބުރީ ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު )މީގެ ފަހުން ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓު ކޯޓު"( ގ ނަންބަރު 16/E10C/2021 ޤަޟިއްޔާގެ ތެރެއިން ނިންމާފައިވް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގު ނަންބަރ B/E10C/2022/01 )19 ޖަނަވަރީ 2022 ( "އިޖުރާއީގޮތުން ނިންމް ގޮތް" ނިންމާފައިވަނީ ޝަރުޢީ ނުވަތަ ޤާނޫނީ ހަމަތަކާއި ޚިލާފަށްކަމަށްބުނ ރ. އިންނަމާދޫ، ލަވްސައިޑް، މޫސާ ޙަލީމް )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ( )މީގެ ފަހުން "މޫސާ ޙަލީމް" ނުވަތެ "އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތް"( ގ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފުކުރުމުން ބަލާފައިވާ ޤަޟިއްޔާއެކެވެ.

2މި ޤަޟިއްޔާގައި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވަނީ ރ. ރަސްމާދޫ، ރާޒްދާން، އިބްރާހީމް ނަޢީމް އާދަމް )ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނަންބަރ ( )މީގެ ފަހުން " އިބްރާހީމަ ނަޢީމް އާދަމެ " ނުވަތަ "އިސްތިއުނާފ ރައްދުވު ފަރާތް"( ގ މައްޗަށެވެ.

3ރީ.އިންނަމާދޫ، ލަވްސައިޑް، މޫސާ ޙަލީމް ދުއްވާ "މިހިރ 5" ނަމަކަށް ކިޔާ މުދާ އުފުލާބޯޓ ބަނުމަށްޓަކައެއެކިދުވަސ މަތިން އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ އަތުން ފަހުން ދޭގޮތަށް ނަގާފައިވާ މި މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން 14 ފެބުރުވަރީ 2024 ގައި ހުށަހަޅާފައިވަނީ ރ.ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށެވެ. އެއީ އެއިރު އޮތް ގޮތުންނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ އުތުރުގޮތޕަށެވެ. މި މައްސަލައެ ކޯޓުގައު ރަޖިސްޓްރީކުރެވިފައިވަނީ ނަންބަރ 2022/HC-N-A-02 ޤަޟިއްޔާގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެނަސް ޤާނޫނު ނަންބަރ 2010/22 )ދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު( އަށް 4 ވަނަ އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހައިކޯޓުގެ އުތުރާއި ދެކުނުގައި ޤާއިމުކުރެވިފައިވާ ގޮފިތައް އުވާލުމާއި ގުޅިގެން، ދެ ގޮތްޕަށް ހުށެހެޅި، ރަޖިސްޓްރީކޮށް ހިނގަމުންގޮސްފައިވ އެންމެހާ މައްސަލަތައް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް ބަދަލުވެފައިވާތީ އެ ގޮފިތަކުގެ ރަޖިސްޓްރީކުރެވިފައިވާ މައްސަލަތަކަށް އަލުން ހައިކޯޓުގަޤަޟިއްޔާ ނަންބަރެއް ދެވިފައިވާކަމަށާއި، އެ ގޮތުން މި މައްސަލައަށް ދެވިފައިވާ ނންބަރަކ 2022/HC-A/311 ކަނު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ރެޖިސްޓްރޭޝަން ސެކްޝަނުގެ ނަންބަރ 95-197/CR/2022 )01 ސެޕްޓެންބަރު 2022( މެމޯއިނ އެނގެން އޮވެއެވެ. 560,000/- ރ. )ފަސްލައްކަ ފަސްދޮޅަސްހާސް ރުފިޔާ( މޫސާ ޙަލީމް އަތާ ން ހޯދުމަށާއި މ ފައިސ ނުލިބިވްދުވަސްތަކުގައި އިބްރާހީމް ނަޢީމއަށ ލިބުން ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ގޮތުގައި 326,000/-ރ. )ތިންލައްކަ ސައްބީސްހާސް ރުފިޔާ( އާއި އެކު ޖުމްލަ 886,000/-ރ. )އަށްލައްކަ އަށްޑިހަހަހާސް ރުފިޔާ ( ހޯދުމަށް އެދި މާޅޮސްމަޑުލު އުތުރުބުރީ ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް އިބްރާހީމް ނަޢީމް މައްސަލަ ހުށަހެޅިއެވެ.

4މި މައްސަލަ ބަލަމުންދަނީ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 16/E10C/2021 ޤަޟިއްޔާއިންނެވެ.

5މި މައްސަލައާ ގުޅިގެން ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގައި ފުރަތަމަ އަޑުއެހުމެއް ބާއްވާފައިވަނީ 25 އޮކްޓޫބަރު 2021 ގައެވެ. މި ތާރީޚުގެ ބަޔާންތަކަށް ބެލުމުން، އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ދަޢުވާ ހުށަހަޅައި، މައްސަލައާ ގުޅިގެން ހުށަހަޅާ ހެކް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. މި ދަޢުވާއާއި ގުޅިގެން މޫސާ ޙަލީމް ބުނެފައިވަނީ ދަޢުވާ ހުށަހަޅަމުން އިބްރާހީމް ނަޢީމް ދެއްކި ވާހަކަ ސާފުވެއްޖެކަމަށާއި، ބޯޓެއް ބަނދެފައިނުވާނެކަމަށާއި، ދަޢުވާއަށް ލިޔުމުން ޖަވާބުދާރީވުމަށް އެދޭ ކަމުގައެވެ. ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޓަށޯ ހުށަހެޅި އިޖުރާއީ ނުކުތާ

6މި މައްސަލައާ ގުޅިގެން މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. އިޖުރާއީ ނުކުތާއާ ގުޅޭ ލިޔުމުގައި މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން ވަކި ތާރީޚެއް ޖަހާފައިނުވެއެވެ. އެހެނަސް، ރީ.ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގ އެންޓްރީ ތައްގަނޑުން އެ ކޯޓުން މި ލިޔުން ބަލައިގަނެފައިވަނީ 16 ޖަނަވަރީ 2022 ގައިކަން އެނގެއެވެ.

7މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން އަންނަނިވި އިޖުރާއީ ނުކުތާތައް ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ. ރ.ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުނު ހުށަހަޅާފައިވް "މުދަލާ ފައިސާއާބެހޭ މައްސަލަތައް ހުށަހަޅާ ފޯމު"ގެ "ހުށަހަޅާ ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޚުލާސާ" އާއި، ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރ B/E10C/2022/01 )19 ޖަނަވަރީ 2022( "އިޖުރާއީގޮތުން ނިންމިގޮތް" 25 އޮކްޓޫބަރު 2021 ގައި މޫސާ ޙަލީމް ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ދީފައިވާ ބަޔާން

7.1 ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 )ދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު( )މީގެ ފަހުނު"ދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނ"( ގެ 69 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގައި "އެ ކޯޓަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށްވުން" މިފަދައިން ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 16/E10C/2021 ޤަޟިއްޔާގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތު ގ ގޮތުގައި ލިޔެފައިވަނީ މޫސާ ޙަލީމްކަނ އެނގެން އޮންނައިރު، މޫސާ ޙަލީމްގެ ދާއިމީ އެޑްރެހަކީ ރ. އިންނަމާދޫ، ލަވްސައިޑް ކަން އެނގޭތީ މައްސަލަ ހުށަހަޅަންޖެހޭނީ ރ. އިންނަމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށްކަން އެނގޭތީއާއި،މައުޟޫޢުގައެ ބ ޔާންކޮށްފައިވ މައްސަލައަކާ ދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 5 ގެ 3 ވަން ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް އޮތް މައްސަލައެއް ނޫންކަމަށްވާތީ، މި މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓރޭޓ ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށާއި، މި އުޞޫލަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު ވުޖޫދުވި ފަހުން ޢަމަލުކުރަމުން އަންނަ އިސްތިޤްރާރުވެފައިވާ އުޞޫލެއްކަން ޙަވާލާދީފައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާއާއި، ދިވެހިރާއްޖޭ ގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2016/HC-A/298 ޤަޟިއްޔާއާއި ނަންބަރ 2016/HC-A/212 ޤަޟިއްޔއަށާ ބެލުމުން ސާފުކޮށް އެނގެން އޮންނަކަން.

7.2 ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2010/RU-SC/01 ރޫލިންގ ގައި "...ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތައް ހުށަހެޅޭނީ ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި އޮންނަ ޚުޞޫމާތެއް ނުވަތަ އިތުރު ދެބަސްވުމަކް ށ ފަހިކުރުމެއ ނެތް އަދި އެއްވެސް އޮޅުމެއް ނާރާ ގޮތަކަށް އެ ޚުޞޫމާތެއް ނުވަތަ ދެބަސްވުމެއް ނިމުމަކަށް ގެނެވޭ އަދި އެ މައްޗަށް ޢަމަލުކުރެވޭނެ ފައިޞަލާކުރަނިވި ޙުކުމެއް ލިބިގަތުމުގެ ބޭނުމުގައިކަމަށް..." ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށާއި، މައުޟޫޢުގައި ވާހަކަ ދެކެވޭ ދޭ ޢުވާގަ މައްސަލަ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށްޓަކައި ހުށަހަޅާފައިވާ "މުދަލާ ފައިސާއާބެހޭ މައްސަލަތައް ހުށަހަޅާ ފޯމު"ގައި މި މައްސަލައަކީ ކޮން ބާވަތެއްގެ މައްސަލައެއްކަން ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކމަށާއި، އަދި މި ފޯމުގެ "މައްސަލަ ނުވަތަ ދަޢުވާސި ބ ތުކުރުމަށްޓަކައ ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ލިޔުންތަކާއި ތަކެތި" މި ސުރުހީގެ ދަށުން "ހުށަހަޅާ ލިޔުންތަކައި ތަކެތިނ ސާބިތުކުރަން ބޭނުންވާ ކަންތައްތައް ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެ" ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، މިކަމާ ގުޅޭ އެއްވެސް ތަފްޞީލެއް މައްސަލަ ހުށަހެޅު ފޯމުގައި ހިމަނާފައިނުވާކަމަށާއި، އެހެންކަމުނ މި މައްސަލަ ހުށަހެޅި ދަޢުވާ ފޯމުގައި އަސާސީ މުހިންމު ކަންތައްތަކެއް މަދުވާތީ، މި ދަޢުވާ ފޯމް މިގޮތަށް އޮވެ މި މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމަކީ ޝަރީޢަތަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުމުގެ މަޤްޞަދު ފުށުއަރާ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތްން ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް ލިބިދެވެންޖެހޭ ޙައްޤަށް ފާޅުކަންބޮޑު ގޮތެއްގައި އުނިކަން އަންނަކަމެއްކަނ.

8ބަޔާންކުރަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކޮށް، މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ ދަޢުވާ ހުށަހެޅި ފޯމުގައި އިޖުރާއީ ގޮތުން ފުރިހަމަވާންޖެހޭ ބައެއް ކަންކަން ފުރިހަމަނުވާތީއާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނަށް ބެލުމުން މި މައްސަލައަކީ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭނެ މައްސަލައެއް ނޫންކަން އެނގެން އޮންނާތީ، މި މައްސަލަ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން އިތުރަށް ކުރިއަށް ގެންދެވެން ނެތްކަމަށް ކަނޑައެޅުމަށެވެ.

9މިއަށް ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ގޮތުން، 19 ޖަނަވަރީ 2022 ގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމުގައި އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ މި މައްސަލަރޫ.ރސްމާދ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަނޭޅޭނެކަމެއް އެނގިފައިނުވާކަމަށާއި، އަދި މި މައްސަލް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަނޭޅޭންވީ ސަބަބެއްވެސް ނޭނގޭކަމުގައެވެ. މި އަޑުއެހުމަކީ ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސް މެދުވެރިކޮށް ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމެއްކަމަށާއި، މި ބަޔާން ނެގިއިރު އިބްރާހީމް ނަޢީމް ޙާޟިރުވެ އިނީ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށްކަމަށާއި،ދަޢުވާލިބޭ މޫސާ ޙަލީމްގެ ބަދަލުގައި ޙާޟިރުވި ޙުސައިން ނުހާދ ހުރު ކ. މާލޭގައިކަމަ ށާއި، މި އަޑުއެހުން ބާއްވާފައިވަނީ 19 ޖަނަވަރީ 2022 ގައި ކަން މި ބަޔާނުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން އިޖުރާއީ ނުކުތާތަކާމެދު ނިންމި ގޮތް

10މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން އިޖުރާއީ ގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާތަކަކީ އިޖުރާއީ ގޮތުން މައްސަލައިގެ މައުޟޫއާއިގެނ ކުރިއަށް ދިޔުމަށް ހުރަސްއެޅޭ އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއްކަމަށް ނުވުމުން، އެއީ މިދަޢުވ ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭފަދ އިޖުރާއަ ނުކުތާއެއް ކަމުގައި ބަލައިގަންނޫ ނ ތަނެއް ނެތްކަމުގައު ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރ B/E10C/2022/01 "އިޖުރާއީގޮތުން ނިންމިގޮތް" )19 ޖަނަވަރީ 2022( އިނެ ނިންމާފައިވެއެވެ. އެ ނިންމުން ބިނާކޮށްފައިވަނީ އަންނަނިވި ސަބަބުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 )ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކާބެހޭ ޤާނޫނު ( ގެ 69 ވަނަ މާއްދާއގުޅާ

10.1 ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައަކީ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މުދަލާއި ފައިސާ ހިމެނޭ މަދަނީ މައްސަލައެއްކަމަށާއި، މި މައްސަލައިގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ރ. އިންނަމާދޫ ލަވްސައިޑް މޫސާ ޙަލީމްކމަށާއި، މޫސާ ޙަލީމްގެ ދާއިމީ އެޑްރެހަކީ ރ. އިންނަމާދޫ ލަވްސައިޑް ކަން މޫސާ ޙަލީމްގެ ދިވެހި ރައްޔިތެއްކަން އަންގައިދޭ ކާޑުން އެނގޭކަން.

10.2 ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓާއި ރ. އިންނަމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓާއި، މި ދެ ކޯޓަކީ ރ. ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ދެ ކޯޓުކަމަށާއި، ކޯޓުތަކުގެ ހިންގުމަށް އައިސްފައިވާ ބައެއް ބަދަލުތަކުގެ ތެރޭގައި ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައ ހިމެނި ކޯޓުތައް ކްލަސްޓަރ ތަކަކަށް ބަހާލާފައިވާއިރު، ރ. އަތޮޅުގެ ކޯޓުތައް 04 )ހަތަރެއް( ކްލަސްޓަރއަކަށް ބަހާލާފައިވާކަމށާއި، މިގޮތުން ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓި ކޯޓާއި، ރ. އިނެ ނަމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓާއި މ ދްކޯޓަކ އެއީ ކްލަސްޓާރ އެއްގައި )ރ. ދުވާފަރު ކްލަސްޓާރގައި( ހިމެނޭ ދެ ކޯޓުކަނ.

10.3 ދިވެހިރާއްޖާގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގައި ކޮންމެ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓެއޭހިމެނޭ ދާއިރާއަކީ އެ ކޯޓެއް ނިސްބަތްވާ އަތޮޅެއްގައ ހިމެނި ހުރިހާ ކޯޓުތައް އެއް ދާއިރާއެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅައި އުފައްދާފައިވާ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާތައްކަމާއި، އެގޮތުން ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓާއި، ރ. އިންނަމާދޫމެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓާއި މި ދ ކޯޓަކީ އެއް ދާއިރާއެއްގައި ހިމެނޭ ރ. ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ދެ ކޯޓުކަން.

10.4 އެއްވެސް ކޯޓަކީ ހަމައެކަނި އެއް ކޯޓު އެއީ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާއެއް ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ކޯޓެއްނޫނކަމަށާއި، ޤާނޫނުގައި ދާއިރާ މިފަދައިން ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ އަތޮޅަކަށް ނިސްބަތްކޮށް އެއް އަތޮޅެއްގައ ހިމެނޭ ހުރިހާ ކޯޓުތަކަކީ އެއްޖޑީޝަލް ދާއިރާގު ކޯޓުތަކެއް ކަމަށްކަން.

10.5 ބަޔާންވެދިޔަ ފަދައިން މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުތަކުގެ އިޚްތިޞާޞް ކަނޑައަޅާފައިވާއިރު، ރ. އިންނަމާދޫ ގައި ދާއިމީ އެޑްރެސް އޮންނަ މީހަކަށް ރައްދުވާގޮތަށް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅ މައްސަލައެއް އެ ކޯޓުގައި ހިންގުމުގެ ސަރަހައްދީ އިޚްތިޞާޞް ނެތްކަމަށް ކަނޑައެޅޭނެ ޤާނޫނ ހަމައެއް ނެތްކަމަށާއި، މިއީ ދެ ދާއިރާއެއްގެ ދެ ކޯޓުކަމަށ ޤާނޫން މާނަކުރުމަކީ ގޯހެއްކަން.

10.6 ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 5 ގައި މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯތުތަކުގެ އިޚްތިޞާޞް ކަނޑައަޅާފައިވާކަމާއި، މި ޖަދުވަލުގެ 1 ވަނަ ނަންބަރާއި 1 ވަނި ނަންބަރުގެ )ހ( ގައި އެ ކޯޓެއް ހިމެނެ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގައި ހިނގާ އެންމެހައެ ޖިނާއި، މަދަނީ، އަދި ޢާއިލީ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިނާ މި ޖަދުވަލުގައި ނުވަތަ ޤާނޫނުގް އެހެން މާއްދާއެއްގައި އިސްތިސްނާ ކޮށްފައިނުވާ މައްސަލަތައްކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަނ މައްސަލައިގެ ބާވަތް ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި އިޢުތިރާޟާގުޅޭ

10.7 ދަޢުވާ ފޯމުގެ 3 ވަން ޞަފްޙާގައި ހުށާހަޅ ދަޢުވާ ނުވަތާ މައްސަލައިގެޚުލާޞާއިނ މިއް ކޮން މައްސަލައެއްކަން ބަޔާންކޮށްދީފައިވާކަނ.

10.8 ދަޢުވާ ފޯމުގެ 4 ވަނަ ޞަފްޙާގައި ދަޢުވާ ބިނާކޮށްފައިވާ ގޮތާއި މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާދިޔަގޮތުގަތަފްޞީލުގައ މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާދިޔގޮތުގެ ތަފްޞީލު ބަޔާންކޮށްދީފައިވާކަމާއި، މި ޞަފްޙާގައި ހުށަހަޅާ ދަޢުވާގައި އެއްވެސް ފައިސާއެއް ނުވަތަ ގެއްލުމުގެ ބަދަލަށް އެދޭނަމަ ފައިސާގެ ޖުމްލަ އަދަދާއި ތަފްޞީލް މި ސުރުޙީގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުނ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ބިނާކުރެވޭ ވަރަށް ތަފްޞީލުކޮށްފައިވާކަނ.

10.9 ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ނަގައި އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް އެ މައްސަލައިގެ ފުރަތަމަ އަޑުއެހުމުގައި ނުވަތި އެއާއި ވިދިގެން ބޭއްވި އަޑުއެހުމެއްގައި ނަގަންވާނެކަމަށާއި، ކުރީގެ ކަމަކާމެދު އެ އަޑުއެހުމެއް ފަހަނައަޅާ ދިއުމަށްފަހު އެ އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ދެން އަލަކުނުނުނެގޭނެކަމަށާއި، އަލުން އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ނެގޭނީ އެއިގެ ފަހުން އަންނަ އިޖުރާއީ ކަމަކާއި ގުޅިގެންކަމަށާއި، މި މައްސަލައާއި ގުޅިގެން ފުރަތަމަ ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޟެއް ކޮށް އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ނަގާފައިނުވާކަމަށާއި، ނަމަވެސް ދެވުނު މުއްދަތުގައި ޝަރީޢަތނު ލިޔުމުން، ޖަވާބުދާރީވެފައި ނުވާކަމާއް،ދެވަނަ އަޑުއެހުން ބާއްވަން ތާވަލުކުރުމުން، ލިޔުމުން ޖަވާބުދާރީވުމަށް އިތުރު ފުރުޞަތަކަށް 10 ނޮވެންބަރު 2021 ގައި އެދިފައިވާކަމަށާއި، އެ ފުރުޞަތު އެ ފަރާތަށް ދެވިފައިވާކަމަށާއި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމަށް ފޮނުވުނު އަމުރަށް އެއްވެސް މަޤުބޫލު އުޒުރެއް ބަޔާންކުރުމެއްނެތި ކޯޓަށް ޙާޟިރުވެފައިނުވާކަމަށާއި،މައްސަލައިގެ ތިންވަނަ އަޑުއެހުން ބާއްވަން ތާވަލުކުރުމުނ އަޑުއެހުން ބާއްވަނ މަދު ގަޑިތަކަށް ވީ ފަހުން 06 ޖަނަވަރީ 2022 ގައި ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް އިތުރު ފުރުޞަތަކަށް އެދުމުން،

05 )ފަހެއް( ދުވަހުގެ ފުރުޞަތެއް ދެވުނކަމަށާއި، އަދި މި މުއްދަތުގައި ތެރޭގައި އިސްވެ ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއީ ނުކުތާ ބަޔާންކޮށް ލިޔުމެއް ފޮނުވާފައިވާއިރު، އިޖުރާއީ ނުކުތާއަކީ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށް ޙާޟިރުވެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ނަގާ ނުކުތާއެއްކަން.

10.10 މި މައްސަލައިގައި ދަޢުވާ ފޯމާއި އެ ފޯމާއިއެކު ހުށަހަޅާފައިވާ ލިޔެކިޔުންތަކަށް ބަލާއިރު، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ފޯރުކޮށްދިން ޚިދުމަތާއި ގުޅިގެން ދަޢުވް ލިބޭ ފަރާތުގެ ކިބައިން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބެންޖެހޭ ފައިސާއެއް އޮތްކަމަށް ދެކިގެން، އެ ފައިސާ ހޯދުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއެއްކަން ސާފުވާން އޮތަތީ، ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭނެކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ބަޔާންކުރެ ސަބަބަކީ ރަނގަޅު ސަބަބެއްނޫންކަން އެނގެން އޮންނަކަނ.

10.11 މައްސަލައާއެކު މިހިނދަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ލިޔެކިޔުންތަކަށް ޝަރީޢަތުނޭ ނަޒަރުކުރާއިރު ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާއަށް އައުމަށްޓަކައި ފުރިހަމަކުރަންޖެހް އިޖުރާއަތުތަކަކީ ކޮބައިކަން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ބުނެދެވިފައިނުވާތީ، ދަޢުވާގައި ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ ފައިސާއާއި ގުޅިގެން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަންތައްތަކަކީ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ގޮތުން ދަޢުވާއަށް އިޢުތިރާފުވުމާއި، އިންކާރުކުރުމާއި، ދިފާޢުވުމަށް ނުވަތަ ބަރީއަވުގެ ޙައްޤު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބިގެނވާކަނ އެނގެން އޮތްކަން.

11ރ. ރަސްމާދޫމެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގ ނަންބަރު B/E10C/2022/01 )19 ޖަނަވަރީ 2022( "އިޖުރާއީގޮތުން ނިންމި ގޮތް" އެ ކޯޓުނ ނިންމާފައިވަނީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާއި ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ، އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ އަންނަނިވ 03 )ތިނެއް( އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެވެ.

11.1 ރ. އިންނަމާދޫގައި ދާއިމީ އެޑްރެސް އޮންނަ މީހަކަށް ދަޢުވާ ރައްދުވާ، އެ ކޯޓުން ނުބެލޭނެ ފަދަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް ނެތް މައްސަލައެއް ރ.ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން އެ ކޯޓގައ އެ މައްސަލަ ހިންގުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާކަމަށް ރ. ރަސްމަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުނ ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަގުކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނި މާއްދާއާއި ޚިލެފަށްކަމުގައާ ބުނީ ހުށަހެޅި ނުކުތާއާއި،

11.2 މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ޚަޞްމުންގި ދައުރަކީ "އީޖާބީ" ދައުރެއްކަމީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ނިޒާމުގައު އިސްތިޤެރާރ ވ ޢަމަލުކުރަމުންދާ އުޞޫލެއްކަން އެނގެން އޮންނައިރު، މި މައްސަލައިގައި ރ.ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓު ކޯޓުން އެކަން ހަނިވާނެގޮތަށް ނިންމާފައިވެ އިޖުރާއީ ނިންމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވެނ މާއްދާގަ )ރ( އާ ޚިލާފަށްކަމުގައި ބުނީ ހުށަހެޅި ނުކުތާއާއި،

11.3 ދަޢުވާހުށަހަޅާ ފޯމު ފުރިހަމަނުވުމުގެ ސަބަބުން ދަޢް ވާލިބޭ ފަރާތުގިޖަވާބުދާރީވުމުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަމެއް ނާންނަކަމަށާއްއެގޮތަށ ފޯމް އޮވެގެން ދަޢުވާއައިގެން ކުރިއަށްދެވޭނެކަމަށް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓްކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނު ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ޖުޑީޝަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ސަރކިއުލާރ ނަންބަރ 16/2021 އެ ގުޅާ "މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުތަކަށް މައްސަލަ ބަލައިގަތުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އިޖުރާއަތު ބަޔާންކުރާ އުޞޫލު" ގ )2( ވަނަ ނަންބަރުގެ )ނ( އާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސްޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2010/RU-SC/01 ރޫލިންގ އާ ޚިލާފަށްކަމުގައ ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ.

12ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތި ތަފްޞީލްކުރަމުން މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގައި އޮތ އ..." ކޯޓަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށްވުން" އިބާރާތް މާނަކުރުމުގައި ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ހުރިހާ ކޯޓު ހިމެނޭހެން އެންމެހައި ބާވަތްތަކުގެ މައްސަލަތަކުގައި އެ މާނަކުރުން ގެނެވދާނެތ ބަލާއިރު، މި ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކުން މި މާއްދާ މާނަކޮށްފައިވާ ގޮތަކީ ކޮބައިތޯ ބެލުމަކެ ދިވެހިރާއްޖޭހ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަން މާއްދާގަ )ރ( ގެ ދަށުން ދަށު މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކަށް ލާޒިމުކަމެއްކަނ އެނގޭކަމަށާއި، ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުނު ހައިކޯޓުގް ނަންބަރ A/298-C2016/H ޤަޟިއްޔާއާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގު ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2016/HC-A/212 ޤަޟިއްޔާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ.

13ދިވެހިރާއްޖޭގު ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2016/HC-A/298 ޤަޟިއްޔާއަކީ ކ. ހުރާ ގައި ދާއިމީ އެޑްރެސް އޮތި ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ކ. މާފުށި މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރުމުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމުން ބެލި މައްސަލައެއްކަމަށާއި، މި ޤަޟިއްޔާގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާ މާނަކޮށްދީފައިވާކަމަށާއި، އެގޮތުނި މައްސަލައެއްގައި ދޭ ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި މައްސަލަ ހުށަހަޅާނެ ވަކި ކޯޓެއް އެއްބަސްވެފައިނުވާ ޙާލަތުގައި، އަދި ވަކި އެއްބަސްވުމެއް އެކުލަވާލެވިފައިވަނީ ކޮން ތަނެއްގައިކަނ އެނގެން ނެތް ޙާލަތުގައި، އަދި ދިވެހިރާއްޖެ ގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 5 ގެ 3 ވަން ނަންބަރުގައި ބުނާ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް ނޯންނަ މައްސަލަތައް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ، ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ކޯޓު ނޫން ކޯޓަކަށް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންނުވާކަމަށާއި، އެގޮތުން ކ. ހުރާގައި ދާއިމީ އެޑްރެސް އޮތް މީހެއްގެ މައްސަލެ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ކ. މާފުށީ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ލިބިގެން ނުވާކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށާއި، މި ޤަޟިއްޔާގައި ހިމެނޭ ކ. ހުރާ އާއި ކ. މާފުށި އަކީ ކ. ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ދެ ކޯޓުކަނ އެނގެން އޮތް ނަމަވެސް، މި ދެ ރަށުގެ މީހުންނަށާނިސްބަތްވާ މައްސަލަތައް އެ މީހަކު ނިސްބަތްވާ ރަށް ނޫން އަނެއް ރަށަށް ހުށަނޭޅޭނެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާކަމަށެވެ.

14ބުނެވިދިޔަ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރެވިފައި މިވާ މައްސަލައަށް ތަޠުބީޤުކުރާއިރު، ރ. އިންނަމާދޫ ލަވްސައިޑް މޫސާ ޙަލީމްގެ މައްޗަށް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގައި އުފުލި ދަޢުވާގައި ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން އެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެފަދަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް ނެތްކަން އެނގޭތީ، މި މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމުގައެވެ.

15ދެވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާ ތަފްޞީލުކުރަމުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ އިޖުރާއީ ނުކުތާތަކާމެދު ނިންމި ނިންމުމުގައި ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގެ ފުރަތަމަ އަޑުއެހުމުގައި އިޖުރާއީ ނުކުތާ ނަގާފައިނުވާކަމަށާއި، ކުރީގެ ކަމަކާމެދު އކަނެ ފަހަނައަޅައި ދިޔަފަހުން އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ނުނެގޭނެކަމަށާއި، އިޖުރާއީ ނުކުތާއަކީ ލިޔުމުން ނަގާ ނުކުތާއެއް ނޫންކަމަށް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާއިރު، މި މައްސަލައިގައި 25 އޮކްޓޫބަރު 2021 އަށް ތާވަލްކޮށްފައިވާ އަޑުއެހުމަށް ޙާޟިރުވުމަށް ޗިޓުޙަވާލުކޮށީފް އިވަނ އެ ދުވަހު ކަމަށާއި، ދަޢުވާ ފޯމާއި، ދަޢުވާއާ ގުޅޭ ލިޔެކިޔުންތައް ލިބިފައިވަނީވެސް އެ ތާރީޚުގައިކަމަށާއި، އެހެންކަމުން، މައްސަލައިގެ ފުރަތަމަ އަޑުއެހުމަށް ދިޔައިރު މައްސަލަ ދިރާސާކުރުމަށް އަދި ފުރިހަމައަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތު ލިބިފައިނުވާކަމުގައެވެ.

16އެހާ ކުޑަ ވަގުތެއްގައި އެ މައްސަލައިގައި އިޖުރާއީ ގޮތުން ފާހަގަކުރާނެ ކަންކަން ދިރާސާކުރުމަކީ ޤާނޫނީ ފަންނީ ބީރައްޓެހި އާންމު ފަރުދަކަށް ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫންކަމަށާއި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޖަވާބުދާރީ ވާނީ ބޭނުންވަނީ ލިޔުމުންކަމަށް ފުރަތަމަ އަޑުއެހުމުގައްދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ބުނެފައިވާކަމަށާއި، މައްސަލައާ ގުޅޭ އިޖުރާއީ ނުކުތާ ލިޔުމުން ހުށަހެޅުމަށް އެއްވެސް ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިނުވާތީ، މި މައްސަލައިގައި ފުރަތަމ ހުށަހެޅަ ބަޔާނަކީވެސް އިޖުރާއީ ނުކުތާތަކެއް ފާހަގަކޮށް، ހުށަހެޅު ބަޔާނަކަށްވާތީ، މިކަމުގައި ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2016/HC-A/298 ޤަޟިއްޔާއާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްކަމުގައެވެ.

17ތިންވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާ ތަފްޞީލުކުރަމުން މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނި މަދަނީ ޚުޞޫމަތްތަކުގައް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލުމަކީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގު މަސްއޫލިއްޔަތެއްކަނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2010/SC-A/02 ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ، ދަޢުވާކުރީ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ އެކި އެކި ލިޔުންތައް ހުށަހަޅަނީ ކޮން ކަމެއް ސާބިތުކުރުމަށްކަނ ބުނެދިނުމަކ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ޒިންމާއެއްކަން އެނގޭކަމަށާއި، ޝަރުޢީ ކޯޓަކަށް ހުށަހަޅާ މައްސަލައެއްގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ލިޔުންތައް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިރާސާކޮށް، ދަޢުވާކުރާ އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ ފަރާތުނ ސާބިތުކުރުމަށް "ބޭނުންވެދާނެ" ކަންކަން އަމިއްލައަށް ދެނެގަނެ އެކަންކަމަށް ޖަވާބުދާރީވުމަކީ މަދަނީ މައްސަލަތައް ހިންގުމުގައި ޢަމަލުކުރެވޭ ގޮތް ނޫންކަމެވެ.

18މިކަންކަން ސާފުކޮށް ނޭނގި ހުރެ މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން ދަޢުވާއިން ދިފާޢުވުމަށް ހުރަސްއެޅޭ ހިނދު، މިނޫން ގޮތަކަށް މިކަން ކުރިއަށް ގެންދިޔުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވާނަ މާއްދާގަ )ހ( އިން ލިބިދީފައިވާ އަދުލުވެރިކަމްއެކ ހާމަކަމާއެކު ޝަރީޢަތްކުރުމުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން ލިބޭނެކަމެއ ކަމުގައި ދެކޭކަމުގައެވެ.

19ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާ ފޯމު ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައަކީ ކޮން ބާވަތެއްގެ މައްސަލައެއްކަން ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމާއި، ހުށަހަޅާފައިވް ލިޔުންތަކުން ސާބިތުކުރަން ބޭނުންވާ ކަންކަން ހިމަނާފައިނުވކަމަށާއި، މި މައްސަލައިގެ ދަޢުވް ފޯމު ބަލައި މައްސަލައަށް ޖަވާބުދާރީވެވިދާނެކަމަށ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން ފާހަގަކޮށްފައިވާއިރު، މި ނިންމުން ނިންމުމުގައި މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުތަކަށް މައްސަލަ ބަލައިގަތުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އިޖުރާއަތު ބަޔާންކުރާ އުޞޫލުގެ )2( ވަނަ ނަންބަރަގު )ނ( އަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ. އެހެނީ މި ނުކުތާގައި ބިޔާންކޮށްފައިވަނީ ކޯޓަށް ހުށަހެޅ މައްސަލައިގައ އިދާރީގޮތުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ އެންމެހައި ކަންކަން ފުރިހަމަވެފައިވާކަން ޗީފް އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރ ޔަޤީންކުރަންވާނެކަމެވެ.

20ދަޢުވާގެ ސީޣާއަށް ބެލުމުން އެ ހުށަހެޅުނު ދަޢުވާއެއް ޝަރީޢަތަށްސާބިތުވތޭ ނުވަތަ ނޫންތޯ ކަނޑައެޅުމާއިއެކު އެ ދަޢުވާގައި އެދިފައިވާ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ޙުކުމް ކުރެވުންކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2010/HC-A/47 ޤަޟިއްޔާއަށް ބެލުމުން އެނގޭކަމަށާއި،މިކަން މިގޮތަށް އޮތުމުގެ ބޭނުމަކީ ދަޢުވާ ކުރެވޭ މީހާއަށް އެނާގެ މައްޗަށް ކުރެވޭ ދަޢުވޭ އަށް އެކަށީގެންވާ ގޮތަށް ޖަވާބުދާރީވެވޭނީ އެ ދަޢުވާ ކުރެވޭ ކަންކަން ސާފުކޮށް އެނގިގެންކަމުގައިވާތީ ކަމުގައެވެ.

21ހަމައެއާއެކު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2010/RU-SC/01 ރޫލިންގ 3 ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކަކީ ދެ ފަރާތުގެ ދެމެދުގައި އުފެދިފައިވާ ދެބަސްވުންތަކާއި ޚުޞޫމާތު ޙައްލުކުރުމަށްޓަކައ ބޭނުންވި ފައިޞަލާކުރަނިވި ނިޔާއަކަށ އެދް ހުށަހެޅި މައްސަލަތަކެއްކަމުގައި ބަޔާންކުރާއިރު، ދަޢުވާކުރެވޭ މައްސަލައަކީ ކޮބައިކަން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށްވެސް އަދި ޝަރީޢަތަށްވެސް ސާފުކޮށް އެނގެންޖެހޭކަމެވެ.

22އިސްތިއުނާފުކުރާ، މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ އަންނަނިވި ކަންކަމަށެވެ.

22.1 ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު B/E10C/2022/01 "އިޖުރު އީގޮތުން ނިންމިގޮތް" ގައި އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރ 16/E10C/2021 ޤަޟިއްޔާ އެ ކޯޓުގައި ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައި އޮތް އޮތުމަކީ ބާޠިލު ނިންމުމެއްކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށާއި،

22.2 މި މައްސަލައިގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޙައްޤު ހަނިވާގޮތަށް ޢަމަލުކށްފައިވާކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައިވޮ ލިޔުމުން އިޖުރާއީ ނުކުތާ ނުނެގޭނެކަމަށް އަދި އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ނެގޭނީ އަޑުއެހުމުގައި އެކަނިކަމަށ ބުނެ ފާހަގަކޮށްފައިވކަމަކ ޤާނޫނީ ޚިލާފު ނިންމުމެއްކަން ކަނޑައަޅައިދިނުމަށާއި،

22.3 ދަޢުވާ ފޯމުގައި ތަފްޞީލް ދޭންޖެހޭނެކަމަށް ސާފު އިބާރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ އަސާސީ ކަންކަން ފުރިހަމަނުކުރާނަމ އެ ފޯމަކީ ފުރިހަމަނުވާ ފޯމެއްކަމާއި، އެފަދަ ފޯމެއް ފުރިހަމަކުރުމުން މެނުވީ އ ފޯމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޝަރީޢަތް ކުރިއަށްނުގެންދެވޭނެކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށެވެ.

23އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފުގެ ރައްދުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން އަނގަބަހުން ފާހަގަކޮށް، މިކަންކަންއިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ޖަވާބުގެ ގޮތުގައި މަޙްޟަރުކޮށްދިނުމަށް އެދިފައިވެއެވެ. މިފަދައިން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ މި މައްސަލައާ ގުޅިގެން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި 31 ޖަނަވަރީ 2024 ގައި ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމުގައެވެ.

24ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތެ އާ ގުޅިގެނާ އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނި މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ނިންމުން ނިންމާފައިވާ ކަމުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައް ވީނަމަވެސް، އެނިންމުނ ޚިލާފުވެފައިވަނަ މި މާއްދާގެ ކޮން އަކުރަކާ ކަމެއް ނވަތު ޚިލާފުވެފައިވަނީ ކިހިނަކުންކަމެއް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ބުނެދެވިފައިނުވާކަމުގައެވެ. މި މާއްދާގައި އެހެން ކޯޓަކަށް މައްސަލް ހުށަނޭޅޭނެކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށާއި، އަދި އެހެނ ކޯޓަކަށެމައްސަލަ ހުށަހެޅުން މަނާކުރާ މާއްދާއެއް މި ޤާނޫނުގައި ނެތްކަމުގައެވެ.

25މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރަނީ ކޯޓުތަކުގެ ސަރަހައްދީ އިޚްތިޞާޞްއަކީ ކޮބައިކަމާއި، އޭގެ މާނައަކީ ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަށް ނިސްބަތްވާ ރަށެއްގެ ކޯޓަކަށް އެ ފަރާތުގެ މައްޗަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅިދާނެކަމެވެ. މީގެ އިތުރުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 5 ގައަ ސަރަހައްދީ އިޚްތިޞާޞް ލިބުމުގެ އިތުރުން، މުޢާމަލާތްތައް ކުރެވޭ ތަނާއި، މުޢާމަލާތް ކުރެވުނު ގޮތާއި ނުވަތަ މުޢާމަލާތުގެ މައްޗަށް އޮންނަ ދަޢުވާއެއްގައި މުދަލެއް ހުރި ތަނަކަށް ނިސްބަތްވާ ގޮތަށްވެސް ކޯޓަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާކަމުގައެވެ.

26ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގ ނަންބަރ 2016/HC-A/298 ޤަޟިއްޔާއަށް އިސްތިއުނާފުކުރު ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައިވާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2022/SC-A/05 ޤަޟިއްޔާގެ 22 ވަން ނުކުތާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ ވަކި ބާވަތެއްގެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ސިވިލް ކޯޓް ށ ލިބިގެންވާކަމަށް ސަރީހަ އިބާރާތުން މަނާކޮށްފައިނުވ ހުރިހާ ބާވަތެއްގެ މައްސަލަތައް ބަލަންވާނެކަމުގައެވެ. އަދި މައްސަލަ ބަލައިގަތުމާ ގުޅިފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އިންސާފުވެރި އަދުލުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކުރުމުގެ ހައްޤާކަމުގައެވެ. އަޙްމަދު ނާޡިމް ވ. އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް )ދައުލަތް(

27މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ތަބާވާންވާނެކަމުގައި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނި މާއްދާގެ )ރ( އިން ލާޒިމުކުރާކަމުގައ އިސްތިއުނާފުކުރު ފަރާތުން ބަޔާންކުރާ ނުކުތާގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2022/SC-A/05 ޤަޟިއްޔާއިން ނިންމާފައިވަނީ މަނާނުކުރާހާ ހިނދަކު، މައްސަލަ ބަލައިގަތުމަށްކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން، މި މައްސަލަ ބަލަމުންދާ ރ. ރަސްމާދޫ ކޯޓަށް މިމައްސަލ ބެލުމަށް ހުރަހެއް އޮތް ކަމުގައި ނުދެކޭކަމުގައެވެ.

28ދެވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތަ ގ ޖަވާބުގައި އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތު ނ ބުނެފައިވަން މިމައްސަލ ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު އެ ފަރާތަށް ލިބިގެންނުވާކަމުގައ ބުނި އިސްތިއުނާފުކުރެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2016/HC-A/298 ޤަޟިއްޔާއަށް ޙަވާލާދީފައިވާއިރު، އެ މައްސަލައަކީ މި މައްސަލައެ މުޅިން ތަފާތަވާޤިއާތަކެއްގަ މ އްޗަށް ބިނާވެފައިވާ މައްސަލައެއްކަމަށާއި، ދެވަނަ އިސްތިއުނާފި ނުކުތާގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަންކަން ފެތެނީ މައުޟޫޢީ މައްސަލައިގެ ތެރެއިން އެ ފަރާތަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުމެއް ހުށަހެޅުމަށް ފުރުޞަތު ނުދީ ނުދިނުމަށްކަމަށާއި،

29އެހެނަސް، އިޖުރާއީ ގޮތުން މައްސަލަ ބެލެވޭ ހިނދު، އެކަން ތަޠުބީޤުވެގެންދާ ކަމުގައި ބެލިނަމަވެސް، 25 އޮކްޓޫބަރު 2021 ގައި ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމުގައި ލިޔުމުން ޖަވާބުދާރީވުމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ފުރުޞަތު ދެވިފައިވާކަމަށާއި، 06 ޖަނަވަރީ 2022 ގައާ އިތުރު ފ ރުޞަތަކަށު އިސްތިއުނާފުކުރ ފަރާތުން އެދުމުން، އިތުރު 05 )ފަހެއް( ދުވަހުގެ ފުރުޞަތެއްވެސ ދެވިފައިވާކަން "އިޖުރާއީ ނިންމުމުން" ގައް ފާހަގަކޮށްފައިވާކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން، މި މައްސަލައިގައި އިސްތިއުނާފުކުރ ފަރާތަށް ލިޔެކިޔުން ހުށަހެޅުމަށް ފުރުޞަތު ދެވިފައިވާކަން އެނގޭކަމުގައެވެ. އަޙްމަދު ނާޡިމް ވ. އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް )ދައުލަތް(

30ތިންވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތް ގ ޖަވާބުގައި އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ މި ނުކުތާ ތަފްޞީލުކުރަމުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2010/HC-A/47 ޤަޟިއްޔާއަށް ޙަވާލާދީފައިވާއިރު، މި ޤަޟިއްޔާއާ ގުޅިގެން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަންކަމަކީ މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢުގެ ތެރެއިން ބަލަންޖެހޭ ކަންކަން ކަމުގައެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގ ސުޕްރީމު ކޯޓުގް ނަންބަރ 2010/SC-A/02 ޤަޟިއްޔާއަށް ޙަވާލާދީފައިވާއިރު، މި ކަންކަމަކީވެސް މައުޟޫޢީ މައްސަލައިގެ ތެރެއިން ސާބިތުކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކަމުގައެވެ.

31މި ދަޢުވާކޮށްފައިވަނީ ދަޢުވާ ބިނާކޮށްފައިވާ ކަންކަން ވަރަށް ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކޮށްނުވަތަ މުޢާމަލާތް ބަޔާންކޮށކަމަށާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަން މާއްދާގަ މފްހޫމްއަކަ ވީހާވެސް މައްސަލަތައް ކުރިއަށް ގެންދިޔުމަށް ބާރުދޭ މަފްހޫމެއްކަމަށާއި، ގޮޅިއެއްގައި ފާހަގަނުޖަހާ އޮތުމުން، އެކަމުގެ މައްޗަށް އެކަނި ބިނާކޮށް މައްސަލައެއް ބޭރުކޮށްލުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނި މާއްދާއާ ޚިލާފުކަމެއް ކަމުގައެވެ. މ ނުކުތާގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގިނަ ކަންކަމަކީ މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢުގެ ތެރެއިން ސާފުކޮށްގެން ނިންމަންޖެހޭ ކަންކަން ކަމުގައެވެ.

32ލިޔުމުން އިޖުރާއީ ނުކުތާ ހުށަނޭޅޭނެކަމަށް އިޖުރާއީ ނިންމުމުގައި ވަނީ ރަނގަޅަށްނޫންކަން އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުންވެސް ޤަބޫލުކުރާކަމަށާއި، އެއީ ރަނގަޅު ނިންމުމެއްނޫންކަމަށާއި، އެކަމަށް އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އިޢުތިރާޟުނުކުރާކަމުގައެވެ. ލިޔުމުންވެސް އަދި އަނގަބަހުންވެސް ކޮންމެ ފަރާތަކަށްވެސް ބޭނުންވާ ކަންކަން ބަޔާންކުރެވޭނެކަމުގައެވެ.

33އިޖުރާއީ ނިންމުން ބާޠިލުކުރުމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާހިނދު، އެކަމަށް އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އިންކާރުކުރާކަމަށާއި، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ޙައްޤު ހަނިވާގޮތަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާކަމަށް ނިންމުމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާހިނދު، މައްސަލައިގެ ތރޭގައ އަޙްމަދު ޝަމީމް ވ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ އެ ފަރާތަށް ފުރުޞަތުތަކެއް ލިބިފައިވާތީ، އެ ފަރާތުގެ ޙައްޤެއް ގެއްލިފައިވާކަމަށް ބުނާ ބުނުމަށް އިޢުތިރާޟުކުރާކަމުގައެވެ.އަދ އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ކަންކަމަށް އިޖުރާއީ ނިންމުމުގައި ރިޢާޔަތްކޮށް އޭގެ ނަތީޖާ ނިންމުމުގައި ފާހަގަކޮށްފއިވާކަމުގައެވެ.

34އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އެދެނީ ހުށަހަޅާފައިވާ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގެ ތެރެއިން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާ ފަރުވާއަކީ ނަގައިދެވޭނެ ފަރުވާއެއް ނޫންކަމަށާއި، ނަމަވެސް ހަމައެކަނި އިޖުރާއީ ނުކުތާ ހުށަހެޅެނީ ލިޔުމުންކަމަށް އިޖުރާއީ ނިންމުމުގައި ބަޔާންކުރާ ކުރުމަށް އިޢުތިރާޟުކުރާކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން، އެ ނުކުތާ އެކަނި އެ ނިންމުމުން އުނިކޮށް، އެ ނިންމުމަކީ ރަނގަޅު ނިންމުމެއް ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށް އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން އެދިފައިވެއެވެ. ޝަރީޢަތަށް ފާހަގަކުރެވޭ ކނަކަން އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާ – މި މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ލިބިފައިވޭތޯ

35ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާއާއި، މި ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 5 ގެ 1 ވަނަ ނަންބަރާއި ޙަވާލާދީ، ރ. އިންނަމާދޫގައި ދާއިމީ އެޑްރެސް އޮންނަ މީހަކަށް ރައްދުވާގޮތަށް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއް އެ ކޯޓުގައި ހިންގުމުގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ނެތްކަމަށް ކަނޑައެޅޭނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއްނެތ ކަމުގައް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ "އިޖުރާއީގޮތުން ނިންމިގޮތް" ގައި ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

36ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. "69. ޤާނޫނުއަސާސީއާއި މި ޤާނޫނުން ކޯޓުތަކަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އިޚްތިޞާޞްތަކުގެ އިތުރުން އަންނަނިވ ޙާލަތްތަކުގައި އެކަންކަމާގުޅޭ ނިސްބަތަށް ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞްވެސް އެ ކޯޓުތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ. )ހ( އެ ކޯޓަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށްވުން. ދަޢުވާ ލިބެނީ އެކަކަށްވުރެ ގިނަ މީހުންނަށް ކަމަށްވާނަމަ އޭގެ ތެރެއިން އެކަކުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހިމެނޭ ދާއިރާގެ ކޯޓަށް އެ ކޯޓުވުން. )ށ( މުދަލުގެ މައްސަލަތަކުގައި މުދާ ނުވަތަ މުދަލުގެ ބައެއް ހުރި ދާއިރާގެ ކޯޓަށްވުން. )ނ( ދައުލަތުގެ އިދާރާއަކަށް ނުވަތަ މުއައްސަސާއެއްގެ މައްޗަށް ކުރެވޭ ދަޢުވާއެއްނަމަ އިދާރާއެއް ނުވަތަ މއްސަސާއެއ ހުރި ދާއިރާއެއްގެ ކޯޓަށްވުން. )ރ( ކުންފުންޏެއް ނުވަތަ ކުލަބް ޖަމްޢިއްޔާއެއްފަދަ ޖަމާޢަތެއްގެ މައްޗަށް ހުށަހަޅާ މައްސަލައެއްނަމަ އެ ޖަމާޢަތެއްގެ މައި މަރުކަޒު ހިމެނޭ ދާއިރާއެއްގެ ކޯޓަށްވުން. އަދި މިފަދަ ޖަމާޢަތެއްގެ ގޮތްޕެއްގެ މައްޗަށް ހުށަހަޅާ މައްސަލައެއްނަމަ އެގޮތްޕެއްގެ މަރުކަޒު ހުރި ދާއިރާއެއްގެ ކޯޓަށްވުން. )ބ( ތަރިކައިގެ މައްސަލައެއްނަމަ މުވައްރިޘ ނިޔާވިއިރު ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުރި ދާއިރާގެ ކޯޓު ނުވަތަ ތަރިކަ މުދާ ހުރި ދާއިރާގެ ކޯޓަށްވުން. )ޅ( އިފްލާސްކުރުމުގެ މައްސަލައެއްނަމަ ޙުކުމްކުރި ކޯޓށްވުން. )ކ( ވިޔަފާރީގެ މައްސަލައެއްނަމަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުރި ދާއިރާގެ ކޯޓު ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ދިރިއުޅޭ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަށްވުން. ނުވަތަ ދެފަރާތުން އެއްބަސްވާ ކޯޓެއް ނުވަތަ މުޅި މުޢާމަލާތް ނުވަތަ މުޢާމަލާތުން ބައެއް ތަނފީޛުކުރެވުނު ދާއިރާއެއްގެ ކޯޓު ނުވަތަ އެއްބަސްވުން ތަންފީޛުކުރަންޖެހޭ ދާއިރާގެ ކޯޓަށްވުން. )އ( ޚަރަދު ހޯދުމާބެހޭ ދަޢުވާއެއްނަމަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ދިރިއުޅޭ ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ދިރިއުޅޭ ދާއިރާގެ ކޯޓަށްވުން. )ވ( ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ދިރިއުޅޭ ވަކި އެޑްރެހެއް ނެތްނަމަ އަދި މި މާއްދާގައި ބުނެފައިވާ ގޮތުގެމަތިން މައްސަލަ ހުށަހެޅެން ނެތްނަމަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް އުޅޭ އެޑްރެސް ހިމެނޭ ދާއިރާގެ ކޯޓަށްވުން. )މ( ޖިނާއީ މައްސަލަތަކުގައި އަނިޔާ ލިބުނު ފަރާތް ދިރިއުޅޭ ދާއިރާގެ ކޯޓަށްވުން. )ފ( މައްސަލައެއްގައި ހެކިބަސްސޭ ފަރާތްތައް ދިރިއުޅެމުންދާ ދާއިރާގެ ކޯޓަށްވުން."

37ޕްރިސިޑެންސް 1މި މާއްދާއަށް ބަލާއިރު، މި މާއްދާގައި ދެ ކަމެއް ފާހަގަވެއެވެ. އެއް ކަމަކީ، ޚަޞްމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އިޚްތިޞާޞް ލިބުމާއި، އަދި ސަބްޖެކްޓް މެޓަރއިނ ނުވަތް މައްސަލައިގަ ބާވަތުން އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވުމެވެ. ވަކި ކޯޓަކަށް ދީފައިވާ ވަކި އިޚްތިޞާޞަކާއި މި ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ސަރަޙައްދީ ގޮތުން ކޯޓުތަކަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ އިޚްތިޞާޞް ފުށުއަރާނަމަ އެ ޙާލަތުގައި އެ މައްސަލައެއް ބަލާނީ އެ ވަކި އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓުންނެވެ.

38ޕްރިސިޑެންސް 2މި މައްސަލައަކީ ފައިސާގެ މުޢާމަލާތަކާ ގުޅޭ މައްސަލައެއްކަން އިބްރާހީމް ނަޢީމް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވް ދަޢުވާ ފޯމުން އެނގޭއިރު، މި މައްސަލައަކީ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ބާވަތްތަކަށް ފެތޭ މައްސަލައެއްނޫންކަން އެނގެއެވެ.

39އެހެންކަމުން، މި މައްސަލައަށެ ތަޠުބީޤުވެގެންދާނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނީ މާއްދާގެ )ހ( ގައި ބަޔާންކުރާ ޢާންމު އުޞޫލެވެ. އެއީ މައްސަލަ ބެލުމުގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަށެވެ. މި މާއްދާއަށް ބ ލާއިރު، ދާއިރާ ކަނޑައެޅިފައިވާ ގޮތް ބަލަންޖެހެއެވެ. މިކަން ތަފްޞީލުކޮށްފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 67 ވަން މާއްދާގައެވެ. މި މާއްދާގެ )ހ( ގައި ބަޔާންކުރަނީ މެޖިސްޓްރޭޓު ކޯޓުތަކުގެ މަސައްކަތްތައް އިންތިޒާމުކޮށް ތަރުތީބުކުރުމަށާއި އެ ކޯޓުތަކުގެ އިދާރީ ހިންގުން ފަސޭހަކުރުމަށްޓަކައި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ ޖަދުވަލު 2 ގައީ ބަޔާންކުރި ކޮންމެ އިދާރީ ދާއިރާއަކަށ ވަކް ޖުޑީޝަލް ދާއިރާއެއް މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމާއެކު އުފެދުނކަމުގައެވެ.

40ޤާނޫނުއަސާސީގެ ޖަދުވަލު 2 ގައި ބަޔާންކުރާ އިދާރީ ދާއިރާތަކަށް ބ ލާއިރު، އަންނަނިވ 21 އިދާރީ ދައިރާ ހިމެނޭކަން އެނގެއެވެ. މާލެ )ވިލިނގިއްޔާއި ހުޅުމާލެ ހިމެނޭގޮތުން( ހއ ތިލަމުންމަތީ އުތުރުބުރި ހދ ތިލަމުންމަތީ ދެކުނުބުރި ށ މިލަދުންމަތީ އުތުރުބުރި ނ މިލަދުންމަތީ ދެކުނުބުރި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 70 ވަނަ މާއްދާ ރ މާޅޮސްމަޑުލު އުތުރުބުރި ބިމާޅޮސްމަޑުލު ދެކުނުބުރި ޅ ފާދިއްޕޮޅު ކ މާލެއަތޮޅު އއ އަރިއަތޮޅު އުތުރުބުރި އދ އަރިއަތޮޅު ދެކުނުބުރި ވ ފެލިދެއަތޮޅު މ މ ލަކުއަތޮޅ ފ ނިލަންދެއަތޮޅު އުތުރުބުރި ދ ނިލަންދެއަތޮޅު ދެކުނުބުރި ތ ކޮޅުމަޑުލު ލ ހައްދުންމަތި ގއ ހުވަދުއަތޮޅު އުތުރުބުރި ގދ ހުވަދުއަތޮޅު ދެކުނުބުރި ޏ ފުވައްމުލައް ސ އައްޑުއަތޮޅު

41ޕްރިސިޑެންސް 3ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަން މާއްދާގަ )ހ( ގައި ބަޔާންކުރާ "ދާއިރާ" ނިސްބަތްވަނީ "ޖުޑީޝަލް ދާއިރާ" އަށްކަމަށްވާއިރު، ޖުޑީޝަލް ދާއިރާތައް ބެހިގެންވަނީ އިސްވެ ބަޔާންކުރަނިވި އިދާރީ ދާއިރާތަކުގެ މައްޗަށްކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 67 ވަނަ މާއްދާއިން އެނގެއެވެ.

42މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞް އިތުރަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 5 ގައި ތަފްޞީލުކޮށްފައިވާއިރު، އެ ކޯޓެއް ހިމެނޭ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގައި ހިނގާ އެންމެހައި ޖިނާއީ، މަދަނީ، އަދި ޢާއިލީ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން ޖަދުވަލު 5 ގައިނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ އެހެން މާއްދާއެއްގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އިސްތިސްނާކޮށްފައިނުވާ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ލިބިގެންވާކަން އެނގެއެވެ.

43މި މައްސަލައިގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ މި މައްސަލަ ނިންމުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2016/HC-A/298 ޤަޟިއްޔާއާއި، ދިވެހިއްޖާގ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2016/HC-A/212 ޤަޟިއްޔާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ.

44އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާގައި ތަފްޞީލުކޮށްފައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2016/HC-A/298 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުމަށް ބަލާއިރު،މ މައްސަލައިގައި ދަޢުވް ހުށަހެޅާ މާލެއަތޮޅު މާފުށީ މޖިސްޓްރޭޓެ ކޯޓަށެވެ. ދަޢުވާ ރައްދުވަނީ ކ. ހުރާ ގައި ދާއިމީ އެޑްރެސ އޮތް ފަރާތަކަށެވެ. އަދި އެ ދަޢުވާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުދާ ހުރީވެސް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ބެލުމުގީދަށުގައި އެ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް އޮތް ތަނުގައެވެ. މި މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަން ކ. ހުރާއަށ ކަމަށާއި، މުމައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް މާލެއަތޮޅު މ ފ ށ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކމަށް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

45އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2016/HC-A/212 ޤަޟިއްޔާއަށް ބަލާއިރު، މި މައްސަލައިގައި ދަޢުވާ ހުށަހެޅީ ހުޅުމާލެ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށެވެ. އެއް […] ޢިމާރާތްކޮށްފައިވާ ފިހާރައެއްގައި ހުރި މުދަލަކާއިގުޅިގެނ ހުށަހެޅް މައްސަލައެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީ އެ މައްސަލައް ގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުރީ މާލޭގައިކަމަށާއި، މި ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން މި މައްސަލަ ހުށަހަޅާނެ ކޯޓަކާއިމެދ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 5 ގެ )ހ( އަހުމަދު ފަޟީލު ވ. ޒުންނަވާރު ސަލީމް އަހުމަދު ފަޟީލު ވ. ޒުންނަވާރު ސަލީމް ވާހަކް ދެކެވި ދެފަރާތުން އެއްބަސްވުމެއް ވެފައިވާކަން އެނގެން ނެތުމުންނާއި، މި މުޢާމަލާތް ތަންފީޛުކުރެވި އެއްބަސްވުން ވެފައިވަނީވެސް މާލޭގައިކަމުން މާލޭގައި މިފަދަ މައްސަލަތައް ބެލުމަށް ޤާއިމުވެފައިވާ ކޯޓަކީ ސިވިލް ކޯޓުކަމަށާއި، މި މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ހުޅުމާލެ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށެވެ.

46ޕްރިސިޑެންސް 4މި މައްސަލައަށް ފަހު މި ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ މައްސަލަތަކަށް ބަލާއިރު، މި ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2016/HC-A/265 ޤަޟިއްޔާގައި އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ހައްދުންމަތީ ގަމު މޖިސްޓްރޭޓެ ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވަނ ވަލީ ހޯދުމަށް ހުށަހެޅި އަންހެން މީހާއާއި އޭނާގްބައްޕަގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް މިހާރު އުޅޭ އެޑްރެސްހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށު ހައްދުންމަތީ ގަމު މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު ނުވާތީކަމުގައެވެ. މި ނިންމުން ނިންމާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވެނ މާއްދާގަ )ހ( އަށް ރިޢާޔަތްކޮށެވެ. އެމައްސަލައިގައ ހިމެނި ދޭ މީހުން ނަކި )ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް( ކޮޅުމަޑުލު ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ދެ މީހުންނެވެ. އެ މައްސަލައިގައ ދަޢުވާކޮށްފައިވަނީ އެ ދެ ފަރާތުން ކުރެ ފަރާތެއް ނިސްބަތްނުވާ ހައްދުންމަތީ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކޯޓެއްގައެވެ.

47މި ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/HC-A/251 ޤްޟއްޔާއަށިބަލާއިރު، އީމައްސަލައިގެ އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި އުފެދުނު ސުވާލަކީ، ހައްދުންމަތީ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށް މައްސަލަ ބެލިދާނެތޯއެވެ. އެ މައްސަލޭ ހުށަހެޅުނީ ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ކަމުގައިވާއިރު، މި ކޯޓަކީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި )ވަލީ ހޯދުމަށް އެދި މައްސަލަ ހުށަހެޅި ފަރާތާއި(، އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތު )ވަލީ ހޯދުމަށް އެދޭ ފަރާތުގެ ބައްޕަ( ގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް އަދި މިހާރު އުޅޭ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށް ފޮނަދޫ ޢަލީ ޝަރީފް ވ. މަރްޔަމް ސަމާޙަތު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް މީހާރު އުޅޭ އެޑްރެސް މިތަނުގައި ބަޔާން މިކުރަނީ މި މައްސަލައަކީ ޢާއިލީ މައްސަލައަކަށްވެފައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ނަންބަރ 2011/04 "ޢާއިލީ މައްސަލަތައް ކޯޓުތަކަށް ހުށަހެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު" މުޙައްމަދު ޝަފީޤު ވ. ޢާއިޝަތު ޝައްމާ ޝަފީޤު މެޖިސްޓްރޭޓު ކޯޓް ނުވާތީ، އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުނެވެ. އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަނީ އެ މައްސަލައިގެ ދަޢް ވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް )ގދ.ތިނަދޫ( ނިސްބަތްވާ ހުވަދުއަތޮޅު ދެކުނުބުރި ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށެ ނުވަތަ )މއ ޢާއިލީ މައްސަލައަކަށްވާތީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ނަންބަރ 2011/04 އުޞޫލުގެ ދަށުނ( ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް މިހާރު އުޅޭ މާލެ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކޯޓަށްކަމުގއި ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

48ދެން އަލިއަޅުވާލާނީ މި ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/HC-A/651 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުމަށެވެ. މި މައްސަލައިގެވެސް ނިންމުމަކީ މައްސަލަ ހުށަހަޅަންވާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށް ނުވަތަ ޢާއިލީ މައްސަލައެއްނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ނަންބަރު 2011/04 އުޞޫލުގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް މިހާރު އުޅޭއެޑްރެސްގ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކޯޓަށް ކަމުގައެވެ.

49އެހެންކަމުން، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައިވާ ނަންބަރު 2016/HC-A/298 ޤަޟިއްޔާ ނިމުނު ފަހުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އަށް ދެވޭ ތަރުޖަމާ ތަފާތުވެގެނ ގޮސްފައިވާކަން އޭގެ ފަހުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުންތަކުން އެނގެއެވެ. އެހެނީ، އެ މައްސަލައަށް ފަހަނިންމާފައިވާ މައްސަލަތަކުގެ އަސާސަކީ ނުވަތަރެޝނަލްއަކ މައްސަލަ ހުށަހަޅަންވާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށް ކަމުގައެވެ.

50ހަމަމިއާއެކު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2008/10 )ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަންގެ ޤާނޫނު( އަށް ގެނެވުނު 2 ވަނަ އިސްލާހަށް އިތުރު ކުރެވުނު 1-21 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( ގެ 1 ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން އެކުލަވާލާފައިވާ ކޯޓުތަކުގެ ޗީފް އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރުންނާއި އިދާރީ އެންމެ އިސް މުވައްޒަފުންގެ މަޤާމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި، ކޯޓުތަކާއި ދާއިރާތައް ހިންގުމުގެ އިދާރީ އިންތިޒާމްތައް ހަމަޖެއްސުމުގެ އުޞޫލުގެ މަނާލ މުޙައްމަދް މަދީޙް ވ. ޢަލީ ނަޢީމް ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ޖުޑީޝަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ނަންބަރ 11/2019 ޢާއްމު ސިޓީ )20 އޮކްޓބަރޯ 2019 ( އާއެކު ހިމަނާފައިވާ "ކޯޓުތަކުގެ ޗފީ އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރުންނާއި އިދާރީ އެންމެ އިސް މުވައްޒަފުންގެ މަޤާމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި، ކޯޓުތަކާއި ދާއިރާތައް ހިންގުމުގެ އިދާރީ އިންތިޒާމްތައް ހަމަޖެއްސުމުގެ އުޞޫލު" ދަށުން ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކޯޓު ތައް ކްލަސްޓަރކޮށްފައިވެއެވެ. މިގޮތުން ކްލަސްޓަރ ކުރެވިފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، ރ އަތޮޅުގެ ދުވާފަރު، މާކުރަތު، ރަސްމާދޫ، އިންނަމާދު ހިމެނެނީ އެއް ކްލަސްޓަރއެއްގައި، ކްލަސްޓަރ ރ3ގެ ގޮތުގައެވެ.

51އިސްވެ ބަޔާންކުރަނިވި ކަންކަން މި މައްސަލައިގެ ޙަޤީޤަތްތަކުގެ މާ އްޗަށް ތަޠުބީޤުކުރާއިރު، ރަސްމާދަ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު މައްސަލައިގެ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ރ. އިންނަމާދޫ ލައިވްސައިޑް މޫސާ ޙަލީމްއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނި މާއްދާގަ )ހ( ގައިވާ ގޮތުން މައްސަލަ ބެލުމުގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ލިބަ ގެންވަނެދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓު ށެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީގެ ޖަދުވަލު 2 ގައް ބަޔާންކުރި އިދާރާ ދާއިރާއަކަށް ވަކް ޖުޑީޝަލް ދާއިރާއެއް ވެގެންދާއިރު، ރ އަތޮޅު ނުވަތަ މާޅޮސްމަޑުލު އުތުރުބުރީއަށް ނިސްބަތްވާ ރަށްތަކަކ އެއީ ދާއިރާއަކަށ ނިސްބަތްވާ ރަށްތައް ކަމުގައި ބެލެވިގެންދާނެއެވެ. މގޮތުނި ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓާއި، ރ. އިންނަމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު، މި ދެ ކޯޓަކީ ރ. ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގައިހިމެނ ދޭ ކޯޓެވެ. މީގެ އިތުރުން، ޗީފް އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރުންނާއި އިދާރީ އެންމެ އިސް މުވައްޒަފުންގެ މަޤާމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި، ކޯޓުތަކާއި ދާއިރާތައް ހިންގުމުގެ އިދާރީ އިންތިޒާމްތައް ހަމަޖެއްސުމުގެ އުޞޫލުގެ ދަށުން ޖުޑީޝަލް ދާއިރާ ކްލަސްޓަރ ކުރެވިފައިވާ ގޮތަށް ބެލި ނަމަވެސް، ރަސްމާދޫ އާއި އިންނަމާދޫ ހިމެނެނީ އެއް ކްލަސްޓަރއެއް )ކްލަސްޓަރ ރ3( ގެ ގޮތުގައެވެ.

52ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގެ ދަށުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެހަށް ބަލައި، މި މައްސަލަކީ މާޅޮސްމަޑުލު އުތުރުބުރީ ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅޭނެ މައްސަލައެކެވެ. 12 ޖުލައި 2021 ގ ނަންބަރ 2021/14 ސަރކިއުލަރ އިން "ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކްލަސްޓަރުތަކަށް ބަހާލެވިފައިވ ގޮތާ އިސްލާހްކޮށް އާއްމުކުރުން"ގައި މި ކްލަސްޓަރަށ ބަދަލެއް އައިސްފައެއްނުވެއެވެ. ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ޖުޑީޝަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ނަންބަރ 11/2019 ޢާއްމު ސިޓީ )20 އޮކްޓބަރޯ 2019 ( އާއެކު ހިމަނާފައިވާ "ކޯޓުތަކުގެ ޗފީ އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރުންނާއި އިދާރީ އެންމެ އިސް މުވައްޒަފުންގެ މަޤާމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި، ކޯޓުތަކާއި ދާއިރާތައް ހިންގުމުގެ އިދާރީ އިންތިޒާމްތައް ހަމަޖެއްސުމުގެ އުޞޫލު" 12 ޖުލައި 2021ގެ ނަންބަރ 2021/14 ސަރކިއުލަރ އިން "ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކްލަސްޓަރުތަކަށް ބަހާލެވިފައިވ ގޮތާ އިސްލާހްކޮށް އާއްމުކުރުން"ގައި މި ކްލަސްޓަރަށ ބަދަލެއް އައިސްފައެއްނުވެއެވެ. އެހެންކަމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އަށް ޙަވާލާދީ، މި މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅާފައިވާ އިޖުރާއީ ނުކުތާއަކީ، މ ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭ ފަދަ އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ކަމުގައި ބަލައިގަންނާނެ ތަނެއް ނެތް ކަމުގައި ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ "އިޖުރާއީގޮތުން ނިންމް ގޮތް" ގައި ނިންމާފައިވަނީ،މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކުން ނިންމާފައިވާ ނިންމންތަކާއ ޚިލާފަށް ކަމުގައި ނ ދެކެމެވެ. އިސްތިއުނާފީ ދެވަނަ ނުކުތާއާ ގުޅޭ – އިޖުރާއީ ނުކުތާ ނެގޭނެ ގޮތާއި ގުޅޭ

53މި މައްސަލައިގައި ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ "އިޖުރާއީގޮތުން ނިންމިގޮތް" ގައި ވަނީ "...ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ނަގާ އިޖުރާއީ ނުޤުތާއެއް އެ މައްސަލާގެ ފުރަތަމަ އަޑުއެހުމުގައި ނުވަތަ އެއާއި ވިދިގެން ބޭއްވޭ އަޑުއެހުމެއްގައި ނަގަންވާނެކަމާއި ކުރީގެ ކަމަކާމެދު އެ އަޑުއެހުމެއް ފަހަނައަޅާ ދިއުމަށްފަހު އެ އިޖުރާއީ ނުޤުތާއެއ ދެން އަލުން ނުނެގޭނެކަމާއި އަލުން އިޖުރާއީ ނުޤެ ތާއެއް ނެގޭނެ އެއިގެ ފަހުން އަންނަ އިޖުރާއީ ކަމަކާއި ގުޅިގެންކަން ފާހަގަކުރަމެވެ...އިޖުރާއީ ނުޤުތާއަކީ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށް ޙާޟިރުވެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ނަގާ ނުޤުތާއެއްކަން ފާހަގަކުރަމެވެ..." މިފަދައިންނެވެ.

54ޕްރިސިޑެންސް 5މި ނިންމުމަކީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 )މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު( )މީގެ ފަހުން "މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު"( އަށިޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެއްކަމުން، މި ނިންމުމަށް ހިނގާނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ވުޖޫދުގައި އޮތް އުޞޫލުތަކާއި ހަމަތަކެވެ. މި ދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު ވުޖޫދުވުމުގެ ކުރިން މަދަނީ މައްސަލަތަކުގއަ ޢަމަލުކުރަމުން ދިޔ އިޖުރާއަތަށީ ބަލާއިރު، ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން ޢަމަލުކުރަމުންދިޔައ ޤާނޫނު ނަންބަރ 78/81 )ދައުލަތް ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކުން ދަޢުވާއާއްމައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމާބެހޭ ޤާނޫނު( އަށާއި ޝަރީޢަތކުރުމާބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.0 އަށެވެ.

55ޤާނޫނު ނަންބަރު 78/81 )ދައުލަތް ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކުން ދަޢުވާއާއި މައްސަލީ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމާބެހޭ ޤާނޫނު( ގައި ބަޔާންކުރަނަ ދައުލަތް ފިޔް ވައި އެހެން ފަރާތްތަކުން ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ މައްސަލައެއް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭނީ ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ މައްސަލަ ހުށަހަޅަން އެދޭ ގޮތް ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔުމަކުން ނުވަތަ ޝަރީޢަތް ހިންގާ ތަނަށް ޙާޟިރުވެ އެކަން ބަޔާންކޮށްދިނުމުނ ކަމުގައެވެ. މިކަން މި ހަމު އިނަ ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.0 ގެ 4 ވަނަ މާއްދާގައިވެސް ބަޔާންކުރެއެވެ. މި މާއްދާގެ "އިތުރު ބައި"ގ 2 ވަން ނަންބަރުގައި ރަށު ކޯޓުތަކަށް މައްސަލަ ހުށަހަޅާނީ ރަށު ކޯޓުން ދޫކުރާ ޚާއްޞާ ފޯމަކުން ނުވަތަ ކޯޓުން ދޫކުރާ ފޯމާއި އެއްގޮތަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ލިޔުމަކުން ކަމުގައި ބަޔާންކުރެއެވެ.

56މަދަނީ ކޯޓަށް ޚާއްޞަކުރެވި، ވަގުތީ އަމުރު ނެރުމާއި ވަގުތީ ފިޔަވަޅު އަޅައިދިނުމަށް އެދުމާއި ގުޅޭ ގޮތުނު ބަޔާންކުރަން ޝަރީޢަތް ނިމުމުގެ ކުރިން މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ދެ ފަރާތުން ކުރެ ފަރާތަކުން ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދިއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ވަގުތީ ފިޔަވަޅެއް އަޅައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދިއްޖެނަމަ، އެފަދަ އަމުރއެ ނެރެންޖެހޭކަމަށް ނުވަތް އެފަދަ ފިޔަވަޅެއް އަޅަންޖެހޭކަމަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ވަގުތީ އަމުރު ނެރެންވާނެކަމުގައެވެ. ނުވަތަ ވަގުތީ ފިޔަވަޅު އަޅައިދޭންވާނެ ކަމުގައިވެ.

57މިކަންކަމަށް އެކުއެކީގައި ބެލުމުން، ޝަރީޢަތް ނިމުމުގެ ކުރިން، މައްސަލައިގައް ހިމެނި ޚަޞްމުންނަށް ޝަރީޢަތުގައ ވަކި ފިޔަވަޅެއް އަޅައިދިނުމަށް އެދެވިދާނެކަމެވެ. އަދި މިފަދައިން އެދުމަށް ފޯމެއް ތައްޔާރުކުރެވިފައިވާނަމަ، ފޯމުން އެދެވިދާނެކަމެވެ. ނުވަތަ އނގަބަހުންވެސް ޝަރީޢަތުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުން، އެ ޤާނޫނުގެ 427 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޤާނޫނު ނަންބަރ 78/81 )ދައުލަތް ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކުން ދަޢުވާއާއި މައްސަލަތައް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމާބެހޭ ޤާނޫނު( އާއި ޝަރީޢަތްކުރުމާ ބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއދި 6.0 އުވާލެވިފައިވެއެވެ. އެ ޤާނޫނުގެ 1 ވަނަ މާއްދާ ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.0 ގެ 295 ވަނަ މާއްދާ އެދެވިދާނެކަމެވެ. މިއީ ވަގުތީ ފިޔަވަޅުތަކާއި، އިޖުރާއީ ނުކުތާތަކާއި ގުޅޭ ގޮތުން ޢަމަލުކުރަމުންދިޔަ ގޮތްވެސް މެއެވެ. މިހާރު ޢަމަލުކުރަމުންދާ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާއި ޚިލާފަށް، އެއިރު އިޖުރާއީ ނުކުތް ނެގުމަށް ވަކި އުޞޫލެއް ނުވަތަ ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދުމަށް ވަކި މަގެއް ކޮށައިދީފައެއްނުވެއެވެ. އެއިރު ޢަމަލުކުރަމުން ދިޔަ ގޮތަކީ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގައިވެސް ޝަރީޢަތް ނިމުމުގެ ކުރިން، އެފަދަ އިޢުތިރާޟުތައް އަނގަބަހުން ނުވަތަ ލިޔުމުން ހުށަހެޅުމެވެ.

58މި މައްސަލައިގެ ޙަޤީޤަތްތަކަށް ބަލާއިރު، 25 އޮކްޓޫބަރު 2021 ގައާ މޫސާ ޙަލީމް ދީފައިވާ ބަޔާނުގައި ލިޔުމުން ޖަވާބުދާރީވުމަށް ފުރުޞަތަކަށް އެދިފައިވެއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން ލިޔުމުން އިޖުރާއީ ނުކުތާ 19 ޖަނަވަރީ 2022 ގައި ހުށަހަޅާފައިވާކަން އެނގެއެވެ. މި އިޖުރާއީ ނުކުތި ޝަރީޢަތުގައި ހުށަހެޅުމުން، އެކަން އަޑުއަހައިފިކަމުގައ 19 ޖަނަވަރީ 2022 ގައި އިބްރާހީމް ނަޢީމް ބުނެ، ބަޔާންދީފައިވެއެވެ.

59ޕްރިސިޑެންސް 6މި މައްސަލައިގެ ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ "އިޖުރާއީގޮތުން ނިންމިގޮތް" އަށް ބަލާއިރު، ޝަރީޢތުގަ މަޖިލީހުގައެ ނަގާ އިޖުރއާ ނުކުތާއެއް އ މައްސަލައިގާ ފުރަތަމަ އަޑުއެހުމުގައި ނުވަތަ އެއާއި ވިދިގެން ބޭއްވޭ އަޑުއެހުމެއްގައި ނަގަންވާނެކަމަށާއި، ކުރީގެ ކަމަކާމެދު އެ އަޑުއެހުމެއް ފަހަނައަޅާ ދިއުމަށްފަހު އެ އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ދެން އަލުން ނުނެގޭނެކަމަށާއި އަލުން އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއެ ނެގޭނީ އެއިގެ ފަހުން އަންނަ އިޖުރާއީ ކަމަކާއި ގުޅިގެންކަމަށާއި، އަދި އިޖުރާއީ ނުކުތާއަކީ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށް ޙާޟިރުވެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ނަގާ ނުކުތާއެއްކަނެފާހަގަކޮށްފައިވީނަމަވެސް، މި ނިންމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ޤާނޫނީ މަސްދަރެއް ނުވަތަ ޤާނޫނީ އަސާސއ ފާހަގަކޮށްފައެއްނުވެއެވެ. މިފަދައިން އެ ނިންމުމުގައި ބަޔާންކުރިނަމަވެސް، މިކަމަށް ބިނާކޮށް އިޖުރާއީ ނުކުތާ ނުނެގޭނެކަމަށް ކަނޑާއަޅާފައެއްނުވެއެވެ.

60މިފަދައިން އިޖުރާއީ ނިންމުމުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، އެއަށް ޤާނޫނީ ބިނާއެއް ދެއްކުމެއްނެތި ކަމަށްވެފައި، އަދި ޤާނޫނުގައި އެފަދައިން ކަނޑައަޅާފައިނުވާ ޙާލަތެއްގައިކަމުން، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތާއި އަދި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުންވެސް އެދިފައިވާ ފަދައިން، މިފަދައިންފާހަގަކުރިކރުނު ބާޠިލުކޮށް، އިޖުރާއީ ނިންމުމުން އބައެ އެއްފަރާތްކުރަން ޖެހޭނެ ކަމުގައި ދެކެމެވެ.

61އިޖުރާއީ ނިންމުމަށް ވާސިލުވެފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިޖުރާއީ ނުކުތާތަކާއި ގުޅިގެން، ޤާނޫނުގައި އެކަން އޮތް ގޮތް ބަޔާންކޮށް، އެއާމެދު ގޮތެއް ނިންމާފައިވާކަން އ ނިންމުމުން އެނގެން އޮވެއެވެ. އެހެންކަމުން، އިސްވެ ބަޔާންކުރަނިވިއިޖުރާއީ ނިންމުމުގައި ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައެ ނަގާ އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް އެ މައްސަލައިގް ފުރަތަމަ އަޑުއެހުމުގައި ނުވަތަ އެއާއި ވިދިގެން ބޭއްވޭ އަޑުއެހުމެއްގައި ނަގަންވާނެކަމަށާއި، ކުރީގެ ކަމަކާމެދު އެ އަޑުއެހުމެއް ފަހަނައަޅާ ދިއުމަށްފަހު އެ އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ދެން އަލުން ނުނެގޭނެކަމަށާއި އަލުން އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ނެގޭނީ އެއިގެ ފަހުން އަންނަ އިޖުރާއީ ކަމަކާއި ގުޅިގެންކަމަށާއި، އަދި އިޖުރާއީ ނުކުތާއަކީ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށް ޙާޟިރުވެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ނަގާ ނުކުތާއެއްކަނީ ފާހަގަކޮށްފް އިވީނަމަވެސް، އެ މައްސަލައިގެ އިޖުރާއީ ނިންމުމަށް ވާސިލުވެފައިވަނީ މި ފާހަގަކުރިކުރުމަށ ބިނާކޮށްގެން ކަމުގައިނުވާތީ، އެ ފާހަގަކުރި ކުރުން އެއްފަރާތްކުރިނަމަވެސް، އޭގެ ސަބަބުނ އިޖުރާއީ ނިންމުމަށް އަސަރުކުރާނެކަމުގައި ނުދެކެމެވެ. އެހެނީ އިޖުރާއީ ނިންމުން ނިންމާފައިވަނީ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކުގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިންކަމުގައި ދެކޭތީއެވެ. އިސްތިއުނާފީ ތިންވަނަ ނުކުތާ – ދަޢުވާ ފޯމު ފުރިހަމަނުވާކަމަށް ބުނާ ބުނުމާއި ގުޅޭ

62މި ނުކުތާގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާފޯމ ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައަކީ ކޮން ބާވަތެއްގެ މައްސަލައެއްކަން ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށާއި،ހުށަހަޅާފައިވާ ލިޔުންތަކުން ސާބިތުކުރަން ބޭނުންވާ ކަންކަން ހިމަނާފައިނުވާކަމށާއި،މި މައްސަލައިގެ ފޯމު ބަލައި މައްސަލައަށް ޖަވާބުދާރީވެވިދާނެކަމަށް ރ. ރަސްމާދޫ މ ޖިސްޓްރޭޓ ކޯޓުން ފާހަގަކޮށްފައިވާއިރު، މ ނިންމުން ނިންމުމުގައި މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުތަކަށް މައްސަލަ ބަލައިގަތުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އިޖުރާއަތު ބަޔާންކުރާ އުޞޫލުގެ )2 ( ގެ )ނ( ވަނަ ނަންބަރަށެ ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމުގައެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގ ސުޕްރީމު ކޯޓުގް ނަންބަރ 2010/RU-SC/01 ރޫލިންގ 3 ވަނަ ނަންބަރާއި ޚިލާފަށް ދަޢުވާފޯމު ފުރިހަމަނުވުމުގެ ސަބަބުން އެއަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަމެއް ނާންނަކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާކަމުގައެވެ.

63ޕްރިސިޑެންސް 7އިޖުރާއީ ނިންމުން ނިންމިއިރު، މި މައްސަލައަކީ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ބަލަން ފަށާފައިވާ މައްސަލައެއްނޫންކަން އެނގެއެވެ. އެހެންކަމުން، މި މަރުޙަލާގައި ގޮތެއް ނިންމަންޖެހެނީ މައްސަލައިގެ ޙަޤީޤަތްތަކަށް ފީނައި، ހެއްކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެނެއްނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެ މަރުޙަލާގައި ގޮތެއް ނިންމަންވާނީ އެ ވަގުތު ހުށަހަޅާފައިވާ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް މަތިމަތިން ބަލައި ދަޢުވެ ސާފުކޮށްދެވިފައިވޭތޯ، މިކަމުގ މައްޗަށެވެ.

64މި ނުކުތާގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ޑިޕާރޓްމަންޓ އޮފް ޖުޑީޝަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ނަންބަރ 2021/16 ސަރކިއުލަރ "މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުތަކަށް މައްސަލް ބަލައިގަތުމުގައި ޢަމަލުކުރާނަ އިޖުރާއަތު ބަޔާންކުރާ އުޞޫލު"ގެ )2( ވަނި ނަންބަރ ގެ )ނ( އަށް ޙަވާލާދީފައިވާއިރު، މި މާއްދާގައު ބަޔާންކުރަނީ "ކޯޓަށް ހުށަހެޅް މައްސަލައިގައި އިދާރީ ގޮތުން ފުރިހަމަ ކުރަންޖެހޭ އެންމެހައި ކަންކަން ފުރިހަމަވެފައިވާކަން ޗީފް އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރ ޔް ޤީންކުރަންވާނެއެވެ. އަދި އިދާރީ ގޮތުން ފުރިހަމަ ކުރަންޖެހޭ ނުވަތަ އިޞްލާޙު ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް އޮތްނަމަ، އެކަމެއް ފުރިހަމަކޮށް/އިޞްލާޙުކޮށް ހުށަހެޅުމަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅި ފަރާތަށް 07 ދުވަހުގެ މުއްދަތެއް ދޭންވާނެއެވެ. އަދި މި ގޮތަށް އަންގާ އެންގުން އޮންނަންވާނީ މި އުޞޫލުގެ އެނެކްސް 2 ގައިވާ ނަމޫނާއާ އެއްގޮތަށެވެ." މިފަދައިންނެވެ.

65އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާ ފޯމަށް ބަލާއިރު، މިހާރު ބަހުސް ކުރެވޭ އިޖުރާއީ ނިންމުމުގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން، ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޚުލާޞާއިން މައްސަލައިގެ ބާވަތް އެނގެއެވެ. އަދި ކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތުގެ ތަފްޞީލުގައި އެކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތާއި، ނަގާފައިވާ ފައިސާގެ ތަފްޞީލުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. މީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ޖަވާބު ހުށަހެޅޭނެކަމުގައި ދެކެމެވެ. އަދި ސާފުކުރަން އެދޭ ކަމެއް އޮތްނަމަ، މައުޟޫޢީ މައްސަލަ ބެލިގެންދާއިރު، އެކަނ ސާފުކުރުމަށް ނުވަތް މައްސަލައިގަ ތެރެއިން އައު ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމަކަށް ހުރަހެއް އޮތް ކަމުގައި ނުދެކެމެވެ.

66ޕްރިސިޑެންސް 8އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2010/RU-SC/01 ރޫލިންގއަށް ޙަވާލާދީފައިވާއިރު، މި ރޫލިންގއަކ 08 ނޮވެންބަރު 2010 ގައީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނެރުއްވާފައިވާ ރޫލިންގއެކެވެ. މި ރޫލިންގވަނ 16 ނޮވެން ބަރް 2021 ގައު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގް ފަނޑިޔާރުންގެ ޢާންމު މަޖިލީހުން އުވާލާފައެވެ. އެހެންކަމުން، ޙަވާލާދީފައިވާ މި ރޫލިންގއަކީ މި މައްސަލައިގް އިޖުރާއީ ނުކުތާ މޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅިއިރުވެސް، އަދި އިޖުރާއީ ނުކުތާއާ ގުޅޭ ގޮތުނާ ގޮތެއް ނނި މިއިރުވެސް، އަދި އިސްތިއުނާފަށް އެ ނިންމުން ހުށަހެޅިއިރުވެސް ބާޠިލުވެފައިވާ ރޫލިންގއެއްކަމުން، މ ނުކުތާ ބަލައިގަނެވޭނެކަމުގައި ނުދެކެމެވެ.

67އިސްވެ ބަޔާންކުރަނިވި ކަންކަމަށް ބިނާކޮށް، ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު B/E10C/2022/01 ނިންމުމުގައި، ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 16/E10C/2021 ޤަޟިއްޔާއިން ބަލަމުންދާ މައްސަލައަކީ އެ ކޯޓުގައި ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެ މައްސަލައެއްކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައި އޮތް އޮތުން ބާޠިލުކުރެވޭނެ ޤާނޫނަ ސަބަބެއިނެތްކމަށާއ، މި މައްސަލައިގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް މައުޟޫޢީ ގޮތުން ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް ހުރަހެއް ނެތް ކަމަށާއި، އަދިމޫސާ ޙަލީމްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އިޖުރާއީ ނުކުތާއަކާމައްސަލައިގެ މައުޟޫއާއިގެނ ކުރިއަށް ދިޔުމަށް ހުރަސްއެޅޭ އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއް ނޫންކަމަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ބާޠިލުކުރާނެ ތަނެއް ނެތް ކަމުގައި ކަނޑައަޅަން ފެނެއެވެ.

68ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމދަ ގެ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

69ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމދުގަ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

70މި ޤަޟިއްޔާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ޙުކުމްކުރުމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި މި ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު މައްސަލައިގެ ޚަސްމުންނަށެ ލިބިގެންވެއެވެ. އާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅޭނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުން ނިންމުން ނިންމާތާ 30 )ތިރީސް( ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.މި މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާނަމ، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކުރާ ތަރީޚުން ފެށިގެންނެވެ. އެހެނަސް، ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޚުލާޞާއަށް ބިނާކޮށްވެސް އިސްތިއުނާފަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. ކޯޓުނ މައްސަލައިގް ޙުކުމްކުރުމަށްފަހު، އެ ޙުކުމް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާކަމާއި، އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނެ ކޯޓާއި، އިސްތިއުނާފުކުރަންޖެހޭ ވަގުތު ޚަޞްމުންނަށް ސާފުކޮށްދޭންވާނެކަމާއި، އަދި މިކަން ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެކަމުގައ މަދަނު އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނ ނަންބަރު 2021/32(ގެ 268 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މިކަމުގައި ދެވޭ އިސްތިސްނާ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނ ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( ގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ( <:1:,C:,, o.,, .,. 2022/ HC -A/3 l l (2022/HC-N -A/02) ,sO.s,,r,.,:,.;;14' sf',,,,:.#~ 34 ~ " (. :, (':J OU O O <. :,:,~ 0 .,, o:,:,:, o .,,.,,, o.,,,.,,.,,.,, ,,o~.,, c.o c.,o, .5EV E~E-e.7 .r.7-~ -~ 'r.7~ ✓ r.A_r_,f.A .A.J°tPtP- fl_r.P~Vrfla> .P-.A ' ✓_.fr_r .,, .,, ,,,, ,,,, ,,,,. .,, .,, "' 0.,,,.:,:, ~ II OX 0 O :>X ~:, .,, .,, .,, :, .,,, 0.,, r..f ✓ er~ V .,?.J'/ tP .J° .5 .;,rr r.J° .5 .A~ e.A " (2022 ~.Pre 19) B/E lOC/2022/ 01 ~a>rr .,, .,, .,, ? .,, ? .,, .,, o, .,, :, (] .,, tu. 0 ~ .,, .,, .,, .,, 0/ / 0 C. 0 '.,,,,,,. >>-:,. .,, :, .,, ' ✓ -.A.7 .7 .A.5 EV.A ✓ .s e.,,~.,,,._,,.r' ,.,,.,.,, t.rv /'JV.J°r A epa:,,-- rr:i ,r.A --:,~~ ?"'.,, .,, .,, .,, .,, .,, .,, .,, ? ? C. <. OX O :, :, 0 > ~ 0 •.P.7_,f/'VJV/. r:i_,f.J°.A.A ? .,, .,,, ,, o:,:, ,,,,,, .,,.. "' :_..,,,, ,;,v.,< .A/• .,,,,,,,.:,J.s ,;, - "' "' "' .,.,,,.o;:, ~ .,,., :,~ .,, ,r.7.A ✓. .7 .J,:f! ✓- ~fl;r.J o(' c.o-?- c. c. + o::, ::,::,::, + o(',,,, cuo4' c. w ww -highcourt-gov- mv :;-;:;:....,:; info @highcourt-gov-mv ..;-;:;-;