ސައިޓޭޝަން ކޮޕީ ކުރުމަށް
[2023] SC 40
މުޙައްމަދު ވިސާމްގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި އިސްތިއުނާފީ މައްސަލަ، [2023] SC 40 (2021/SC-A/24)
Mohamed Visaamge Faraathun Hushahelhi Isthiunaafee Masala [2023] SC 40 (2021/SC-A/24, Supreme Court of the Maldives, 16 October 2023)
މުޙައްމަދު ވިސާމްގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި އިސްތިއުނާފީ މައްސަލަ
މައްސަލައިގެ ޚުލާޞާ
ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމީ ބެލުމަށް ކަނޑައެޅުނު 6 ޝަރުޠު ވިސާމް ފުރިހަމަކުރިކަން ސާބިތުނުވާތީ ގޯތި އޭނާއަށް މިލްކުވި ކަމަށް ކަނޑައެޅޭނެ ހަމައެއް ނެތް ކަމަށެވެ. ހައިކޯޓުން، ބެލުމުގެ ޒިންމާ ދުވަހުން ދުވަހަށް އަދާކުރީ ހުވަފަތް އަނބިމީހާ ކަން ސާބިތުވާތީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ ޙުކުމަށް ތާއީދުކުރިއެވެ.
އަލްމަރްޙޫމް ޢަބްދުލްޤާދިރު ޢަލީ 1995 ގައި ހ. ކޮޓްން ގޯތިން އޭނާގެ ބައި، އޭނާ މަރުދުވަހަށް ބެލުން ޝަރުޠުކޮށް މުޙައްމަދު ވިސާމްއަށް ދިނުމަށް އެއްބަސްވިއެވެ. ފަހުން ކައިވެނިކޮށް ދަރިއަކު ލިބުނުއިރު، ވިސާމް ބަލަމުން ނުދާ ކަމަށް ބުނެ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރަން ކުރި ދަޢުވާ ކުރިއަށް ދަނިކޮށް 2016 ގައި ނިޔާވިއެވެ. އޭގެފަހުން ގޯތީގެ އެ ބައި އޭނާގެ މިލްކުކަމުގައި ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް ވިސާމް ދަޢުވާކުރިއެވެ.
ވިސާމް ބުނީ ބެލިކަން ސާބިތުކުރަން ކާފީ ހެކި ހުށަހެޅި ނަމަވެސް ހައިކޯޓުން ސާބިތުކުރުމުގެ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފަށް ނިންމި ކަމަށާއި، އަނބިމީހާ ފިރިމީހާ ބެލުމަކުން އެއްބަސްވުމަށް އަސަރުނުކުރާ ކަމަށާއި، ހައިކޯޓުން ސަބަބު ބަޔާންނުކުރާ ކަމަށެވެ. ތަދައްޚުލްވި އަނބިމީހާ ބުނީ ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމަށް ބަދަލުގެންނަން ޖެހޭ ސަބަބެއް ނެތް ކަމަށެވެ.
މައިގަނޑު ސުވާލު
ބެލުން ޝަރުޠުކޮށް ދިނުމާބެހޭ އެގްރީމެންޓުގައިވާ ބެލުމަށް ކަނޑައެޅުނު ޝަރުޠުތައް މުޙައްމަދު ވިސާމް ފުރިހަމަކޮށްފައިވާކަން ސާބިތުނުވާ ކަމަށް ހައިކޯޓުން ނިންމީ ސާބިތުކުރުމުގެ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފަށްތޯ؛ ބެލުމުގެ ޒިންމާ އެހެން ފަރާތަކުން (ހުވަފަތް އަނބިމީހާ) އަދާކުރުމަކީ އެއްބަސްވުމަށް އަސަރުނުކުރާ ކަމެއްތޯ؛ އަދި ހައިކޯޓުން ޙުކުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވޭތޯ.
ނިންމި ގޮތް
ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (ބަދަލު ގެންނަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނެތް)
ކާންބޯން، އަންނައުނު، ތޯހިރުވުމުގެ ތަކެތި، ދިރިއުޅޭނެ ތަން ދިނުމުގެ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަކުރިކަން ސާބިތުނުވާއިރު، ބޭސްފަރުވާއާއި ވަޅުލުމުގެ ކަންކަން ކޮށްފައިވަނީ ގިނަގުނަ އަނބިމީހާގެ ފަރާތުންކަން އެނގެއެވެ. ޝަރުޠުތައް ވަކިވަކިން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ ވިސާމްގެ މައްޗަށް އޮތްއިރު އެކަން ސާބިތުނުވާތީ، އަދި ހައިކޯޓުގެ ސަބަބުތަކުން ނިންމުމުގެ ދޭހަ ކަނޑައެޅޭތީ ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމަށް ބަދަލު ގެންނަ ސަބަބެއް ނެތެވެ.
ކަނޑައެޅުނު އުޞޫލުތައް
- ބެލުން ޝަރުޠުކޮށް މުދާ ދިނުމަކީ މީހަކު މަރުދުވަހަށް ބެލުން ޝަރުޠުކުރުމަށްފަހު އެ މީހާގެ މުދާ ނުވަތަ މުދަލުން ބައެއް އެހެން މީހަކަށް ދިނުމެވެ؛ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ބެލުމާ ޙަވާލުވި މީހާއަށް ބަދަލުވަނީ ބެލުން ޝަރުޠުކުރި މީހާ ނިޔާވުމުން، ބެލުމަށް ކުރި ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވެފައިވާކަން ބެލުމަށްފަހު، އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާނަމައެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 22، ޢަބްދުލްޣަފޫރު ޙާމިދު ވ. މޫސާ ފަތުޙު (<a class="salj-number-link" href="https://sulthanamhar.com/summary-judgments/dh/abdhulghafooru_hamid_v_moosa_fathuhee_2018_SC_A_25/"><bdi class="salj-latin" dir="ltr">[2023] SC 08</bdi></a>) އަށް ތަބާވެ)
- ބެލުން ޝަރުޠުކޮށް މުދާ ދިނުމުގެ އުންޞުރުތަކަކީ (1) މީހަކު ދުނިޔޭގައި ހުރެ މަރުދުވަހަށް ބެލުމަށް ޝަރުޠުކޮށް މުދަލެއް އެހެން މީހަކަށް ދިނުން، (2) ބެލުމަށް ކަނޑައެޅުނު ޝަރުޠުތައް ފުއްދުމުގައި ބެލުމަށް ޙަވާލުވި މީހާ ދެމިހުރުން، (3) ބެލުން ޝަރުޠުކުރި މީހާ ނިޔާވުން، އަދި (4) އޭގެފަހުން މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 23)
- ބެލުމަށް ކަނޑައެޅުނު ކޮންމެ ޝަރުޠެއް ވަކިވަކިން ފުއްދިފައިވާކަމާއި، ޝަރުޠުތައް އަދާކުރުމުގައި މެދުކެނޑުމެއް ނެތި މަރުދުވަހަށް ވަފާތެރިކަމާއެކު ދެމިހުރިކަން މަދަނީ މިންގަނޑުން ސާބިތުވާންވާނެއެވެ؛ އަދި އެކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮންނަނީ ބެލުމަށް ޙަވާލުވި މީހާގެ މައްޗަށެވެ. ޝަރުޠުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ޝަރުޠު ފުރިހަމަނުވިކަމުގައިވިޔަސް މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ބެލުމަށް ޙަވާލުވި މީހާއަށް ބަދަލެއް ނުވާނެއެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 24-25، 27، 33، 40)
- ބެލުން ޝަރުޠުކުރި މީހާގެ ހުވަފަތް އަނބިމީހާގެ މައްޗަށް ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަނުވާކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރައެއް ނެތެވެ. ބެލުން ޝަރުޠުކޮށް މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ މައްސަލަތަކުގައި، އެހެން ގޮތަކަށް ކަނޑައެޅިފައި ނުވާނަމަ، ކޯޓުތަކުން މައްސަލަ ބަލާނީ މައްސަލަ ރައްދުވާ ފަރާތެއް ނެތް ގޮތަށް، ބެލުން ޝަރުޠުކުރި މީހާ ނިޔާވެފައިވާތީ އޭނާ އިންކާރުކޮށްފައި އޮންނަ ޙާލަތެއްގައި ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލާ ގޮތަށެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 33)
- ބެލުން ޝަރުޠުކުރި މީހާ އެކަނިވެރިއަކަށް ހުރިއިރު އެއްބަސްވުން ހަދައި، އޭގެފަހުން ކައިވެނިކޮށް ޢާއިލާއާއެކު ދިރިއުޅޭއިރު، ބެލުމުގެ އެންމެހައި ޒިންމާ ނަގަމުން ގޮސްފައިވަނީ ބެލުމަށް ޙަވާލުވި ފަރާތް ކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނީ ވަރަށް ހަރުދަނާ ހެކި ހުރެގެން މެނުވީ ނޫނެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 34)
- ބެލުމުގެ ޒިންމާ އެހެން ފަރާތަކުން އަދާކުރުމަކީ އެއްބަސްވުމަށް އަސަރުނުކުރާ ކަމެއް ކަމަށް ބުނެ ހައިކޯޓުގެ ޤަޟިއްޔާއަކަށް ޙަވާލާދީފައިވިޔަސް، އެ ޙުކުމް ޢަބްދުލްޣަފޫރު ޙާމިދު ވ. މޫސާ ފަތުޙު ގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ބާޠިލުކޮށްފައިވާއިރު، މިހާރު ޢަމަލުކުރެވޭ އުޞޫލަކީ ޝަރުޠުތައް ވަކިވަކިން ފުއްދިފައިވުމާއި ބެލުމަށް ޙަވާލުވި މީހާ ވަފާތެރިކަމާއެކު ދެމިހުރިކަން ސާބިތުވުމެވެ؛ ބެލުމަށް ޙަވާލުވި މީހާއަށް ޝަރުޠުތައް ފުއްދުމަށް ހުރަސްއެޅިކަމަށް ސާބިތުނުވާނަމަ އެ ޙުއްޖަތަކުން ފައިދާއެއް ނުކުރެއެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 39-42)
- ހެކި ކޮބައިކަމާއި، އެ ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތާއި، ޙުކުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބުތައް ލިޔެ ބަޔާންކުރުމަކީ ޙުކުމެއް ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށް ބިނާކޮށް އިންސާފުވެރިކަމާއެކު ކުރި ޙުކުމެއްކަން ކަށަވަރުކުރެވޭނެ ހަމައެކަނި ގޮތެވެ؛ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމަކީ ޚަޞްމުންނަށް އޮޅުންނާރާނެ ގޮތަކަށް ބުނެދިނުމެވެ. ނަމަވެސް، ހައިކޯޓުން ދީފައިވާ ސަބަބުތަކުން ނިންމުމުގެ ދޭހަ ކަނޑައެޅޭނަމަ، ކޮންމެ ޝަރުޠެއް ވަކިވަކިން ބަޔާންކޮށްފައި ނުވުމަކީ ޙުކުމަށް ބަދަލު ގެނައުމުގެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޙުކުމްގެ ޕެރެގްރާފް ނަންބަރު 44-48، އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަތީފާ ޢަލީ ޙަސަން (<a class="salj-number-link" href="https://sulthanamhar.com/summary-judgments/dh/ahmed_ismail_v_lateefaa_ali_hassan_2020_SC_A_100/"><bdi class="salj-latin" dir="ltr">[2021] SC 30</bdi></a>) އަށް ތަބާވެ)
- ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ގަވާއިދު 2020 ގެ 61 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
- [2023] SC 08 (ޢަބްދުލްޣަފޫރު ޙާމިދު ވ. މޫސާ ފަތުޙު)
- [2021] SC 30 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަތީފާ ޢަލީ ޙަސަން)
- ހައިކޯޓުގެ ޤަޟިއްޔާ (ޓެކްސްޓުގައި '2/04-A-HC/2015')
- 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ) – އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައި
- 2016/SC-A/12 (އަޙްމަދު ނަޞީރު ވ. އިބްރާހީމް ނަފީސް ޙުސައިން) – އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައި
- 2010/SC-A/17 (އިބްރާހީމް ޝިޔާރު ވ. ޢަބްދުﷲ ވަޙީދު) – އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައި
- 2014/HC-A/327 – އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައި
- 2018/HC-A/401 – އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައި
- މަދަނީ ކޯޓުގެ MC/2001/2248 – އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ޙަވާލާދީފައި
- ބެންޗު
- ޑރ. މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް، ޑރ. އަޒްމިރާލްދާ ޒާހިރު، ޙުސްނުއްސުޢޫދު
- ޚިލާފު ރައުޔު
- ނެތް