އަޙްމަދު މުޙައްމަދު ވ. މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲ

11މި ނުކުތާގެ ތަފްސީލުގައި އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/142 ގަޒިއްޔާގައި އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ނަމާއި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ނަން އޮޅިފައިހުރުމުގެ ސަބަބުން މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން އޮޅި، އެމީހުންގެ ފަރާތުން ދައްކާފައިވާ ވާހަކަތައްވެސް އޮޅިފައިހުރުމުން، މައްސަލައިގެ ވާގިއާތައް ހައިކޯޓަށް އޮޅިފައިހުރިކަމަށް ބެލުމުގެ ފުރުސަތު އޮތްކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން، މި މައްސަލައިގައި ހައިކޯޓުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނާ އިންސާފުން ޝަރީޢަތްކުރެވިފައިވާކަމާމެދު ސުވާލު އުފެދޭކަމަށެވެ.

12މި ނުކުތާއާ ގުޅިގެން އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ހައިކޯޓުގައި މައްސަލަ ހިނގަމުންދިޔައިރު މައްސަލައިގެ ދެފަރާތަށްވެސް މައްސަލައާ ގުޅިގެން ވާހަކަ ދައްކާނެ ފުރުސަތު ލިބުނުކަމަށާއި، ޝަކުވާއަކަށްވެގެން އުޅެނީ ހައިކޯޓުގެ ޝަރީޢަތްނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ހުރި ލިޔުމުގެ ކުށްތަކެއްކަމަށާއި، އަދި މި މައްސަލައިގައި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ޝަރީޢަތް ހިންގާފައިވާކަމަށް ބެލެވެންނެތްކަމަށެވެ.

13މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ފަދައިން، ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/142 ގަޒިއްޔާގައި އެތައް އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވި، މައްސަލައިގެ ދެފަރާތަށްވެސް މައްސަލައާ ގުޅޭ ގޮތުން ވާހަކަ ދައްކާނެ ފުރުސަތު ދީފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ހަމަ އެފަދައިން، ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/142 ގަޒިއްޔާގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު، ހައިކޯޓުގައި މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އެންމެހައި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކަށް މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރުން ޖަވާބުދީފައިވާކަންވެސް ފާހަގަކުރެވެއެވެ. އެ ގަޒިއްޔާގައި 23 މާރޗް 2021 ގައި ޙުކުމްކުރި ފަހުން، 28 މާރޗް 2021 ގައި ޙުކުމަށް އިސްލާހުތަކެއް ގެނެސްފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް ގެނެސްފައިވާ އިސްލާހުތަކަކީ އަތުކުށުގެ އިސްލާހުކަމުގައިވާއިރު، އެންމެ ގިނައިން އިސްލާހު ގެނެސްފައިވަނީ އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ނަމާއި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ނަން އޮޅިފައިވާ ތަންތަނެވެ. މި ކުށްތައް ފިޔަވައި މައްސަލައިގެ މައުލޫއުއަށާއި ވާގިއާތަކަށް އިސްލާހެއް ގެނެސްފައިނުވެއެވެ.

14އެހެންކަމުން، ގިނަ ކުށްތަކެއް އިސްލާހުކުރެވުމާ ގުޅިގެން އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ހައިކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ހިނގައިދިޔައީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތްވާގޮތުގެ މަތިންތޯ ސުވާލު އުފައްދާފައިވީނަމަވެސް، ހައިކޯޓުގައި މި މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ހިންގާފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމުގައި އަހުރެން ނުދެކެމެވެ. އެއީ، މައްސަލައިގެ ދެފަރާތަށްވެސް މައްސަލައާ ގުޅިގެން އެފަރާތްތަކުގެ ބަސްބުނުމަށް ފުރުސަތު ދެވި، އަދި ހައިކޯޓުން މި މައްސަލައާ މެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅިއިރު، ކޯޓުގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅުނު އެންމެހައި ނުކުތާތަކަށް ޖަވާބުދެވި، އެ ޖަވާބު ބިނާވާ ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރެވިފައިވާތީއެވެ. މައްސަލައިގެ ދެފަރާތުގެ ނަން އޮޅިފައި އޮތުމަކުން ހައިކޯޓުން ކުރި ޙުކުމާއި އެ ޙުކުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތަކަށް އެއްވެސް ބަދަލެއް އައިސްފައިނުވެއެވެ.

15ހައިކޯޓުން ޙުކުމަށް ބަދަލު ގެނެސްފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 12 ވަނަ މާއްދާއާއި ހައިކޯޓު ގަވާއިދުގެ 57 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނަނީ ހައިކޯޓުން ނިންމާ މައްސަލަތައް ސުޕްރީމް ކޯޓުން ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞްގެ ވާހަކައެވެ. ހައިކޯޓުގެ ގަވާއިދުގެ 57 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރަނީ ހިސާބުޖެހުމުގައި އަރާފައިވާ އޮޅުމެއް ނުވަތަ ލިޔުމުގައިވާ އިމްލާ ކުށެއް ނުވަތަ އޮޅިގެން ދޫކޮށްލެވިފައިވާ ތަނެއް އިޞްލާހުކުރުން ފިޔަވައި ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމަކަށް ނުވަތަ ތަފާތުވީ ރައުޔަކަށްވިޔަސް ޙުކުމް އިއްވުމަށްފަހު، އެއްވެސް ބަދަލެއް ނުގެނެވޭނެކަމަށެވެ.

16މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ އަތުކުށްތަކަކީ އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނެ އެއްޗެއްނޫންކަމަށާއި، އެފަދަ ކުށްތައް އިސްލާހުކުރެވޭނެގޮތް ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނިންމުންތަކުގައި ސޮއިކުރުމާބެހޭ ޕްރެކްޓިސް ޑައިރެކްޝަނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށާއި އަދި މި މައްސަލައިގައި އެ އިސްލާހުތައް ގެނެވިފައިވަނީ ޕްރެކްޓިސް ޑައިރެކްޝަނާ އެއްގޮތްވާގޮތުގެ މަތިންކަމަށެވެ.

17ޙުކުމަށް ބަދަލު ގެނެވޭނީ ކިހާވަރަކަށްކަން އަދި ކޮން ގޮތަކަށްކަން ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢަލީ މުޙައްމަދު އަދި ޢަބްދުﷲ އާދަމް ވ. މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ޕވޓ ލޓޑ ގަޒިއްޔާއާއި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނިންމުންތަކުގައި ސޮއިކުރުމާބެހޭ ޕްރެކްޓިސް ޑައިރެކްޝަނުން އެނގެންއޮވެއެވެ.

18ޕްރިސިޑެންސް 1ޕްރިސިޑެންސް 2ޢަލީ މުޙައްމަދު އަދި ޢަބްދުﷲ އާދަމް ވ. މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ޕވޓ. ލޓޑ ގަޒިއްޔާގެ 22 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ، ކޯޓަކުން ކުރާ ޙުކުމެއްގައި ހުންނަ ހިސާބު ހެދުމުގެ ކުށްތަކާއި، ނުބައިކޮށް ލިޔެވިފައި ހުންނަ ހިސާބުގެ އަދަދާއި، ތާރީޚާއި، މީސްމީހުންގެ ނަމާއި ލިޔުމުގައި ހުންނަ އަތުކުށްތަކަކީ އެފަދަ ކުށްކުށް އިސްލާހުކުރުމަށް މަތީ ކޯޓަކަށް އިސްތިއުނާފުނުކޮށް، އެ ޙުކުމްކުރާ ކޯޓަކުން ކަނޑައަޅާ ވަކި މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި، އެ ކޯޓަކަށް އިސްލާހުކުރެވިދާނެ ކުށްތަކެއްކަމަށެވެ. އަދި މިފަދަ ކުށްތައް އިސްލާހުކުރަންވާނީ މައްސަލައިގެ ދެފަރާތުގެވެސް ހާޒިރުގައި، އެ އިސްލާހުގެ ރިކޯޑު އެ ކޯޓުގައި ފައިލުކުރުމާއެކުކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

19ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނިންމުންތަކުގައި ސޮއިކުރުމާބެހޭ ޕްރެކްޓިސް ޑައިރެކްޝަނުގެ 4 ވަނަ ނަންބަރުގައި، މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރި ދުވަހު ދޫކުރި ޖަޖްމެންޓުގައި އަތުކުށެއް ނުވަތަ ހިސާބު ހެދުމުގެ ކުށެއް ނުވަތަ ހިސާބު ޢަދަދެއް ނުވަތަ ތާރީޚެއް ނުވަތަ މީހެއްގެ ކާކުކަން އަންގައިދޭ މައުލޫމާތެއްގައި ކުށެއް ލިޔެވިފައިވާނަމަ، ނުވަތަ އޮޅިގެން ވެއްޓިފައިވާ އަކުރެއް ނުވަތަ ބަހެއް އިސްލާހުކުރަންވާނީ އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ހުރިހާ ޚަޞްމުން ނުވަތަ އެފަރާތްތަކުގެ ވަކީލުން ހާޒިރުވެތިބި މަޖިލިހެއްގައިކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި އެ އިޞްލާޙު ގެނެވިފައިވާކަން ބަޔާންކޮށް، އެނގޭނޭ ގޮތަކަށް ނޯޓެއް ލިޔުމަށްފަހު ވެބްސައިޓުގައި ޝާއިޢުކުރަންވާނެކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

20އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/142 ގަޒިއްޔާގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު، އެ ގަޒިއްޔާގައި ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ 23 މާރޗް 2021 ގައެވެ. އޭގެ 05 (ފަހެއް) ދުވަސް ފަހުން، 28 މާރޗް 2021 ގައި 23 މާރޗް ގައި ކުރެވުނު ޙުކުމަށް އިސްލާހުތަކެއް ގެނެސްފައިވާކަން އެނގެންއޮވެއެވެ. މި އިސްލާހުތަކަށް ބަލާއިރު، ޖުމްލަ 18 (އަށާރަ) އިޞްލާޙެއް ގެނެސްފައިވާކަމާއި، ގިނަ އިޞްލާޙުތަކަކީ މައްސަލައިގެ ދެފަރާތުގެ ނަން ނުބައިކޮށްޖެހިފައި ހުރުމުގެ ސަބަބުން ގެނެވިފައި ހުރި އިޞްލާޙުތަކެއްކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

21ވުމާއެކު، ހައިކޯޓު ގަވާއިދުގެ 57 ވަނަ މާއްދާގެ ތަރަހައިގެ ބޭރުން އެއްވެސް އިސްލާހެއް އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/142 ގަޒިއްޔާގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ގެނެވިފައިނުވެއެވެ. އަދި ހައިކޯޓުގެ ރިޕޯޓުގައި ހުރި ކުށްތައް އިޞްލާޙުކޮށްފައިވަނީ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރެކްޓިސް ޑައިރެކްޝަންގައިވާ އުޞޫލާ އެއްގޮތަށް ހައިކޯޓުގެ އެސިސްޓެންޓް ރެޖިސްޓްރާރ މެދުވެރިވެ ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވުމަށްފަހުކަމަށް މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ބުނެފައިވާއިރު، މިކަމަށް އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުންވެސް އިންކާރުކޮށްފައިނުވެއެވެ.

22އެހެންކަމުން، ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/142 ގަޒިއްޔާގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް އިސްލާހު ގެނެވިފައިވަނީ އެފަދަ އިސްލާހުތައް ގެނައުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ އިޖުރާއަތުތަކާ އެއްގޮތްވާގޮތުގެމަތިން ކަމުގައި އަހުރެން ދެކެމެވެ.

23ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ބަދަލު ޤަބޫލު ކުރުމާއި، ޤާނޫނީ ވަކީލެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ވަކާލާތު ކުރުމަށް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށް ހާޒިރުވުމުގެ ގަވާއިދުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ބަދަލުގައި ހާޒިރުވާ ފަރާތުން ބަޔާނުގައި ސޮއިނުކޮށް ހައިކޯޓުގެ ލީގަލް އޮފިސަރެއް ބަޔާނުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާކަމަށް އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

24އެގޮތުން، 28 ޖެނުއަރީ 2021 ގައި ހައިކޯޓުގައި ބޭއްވުނު ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމުގައި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ބަދަލުގައި ހާޒިރުވާ ފަރާތުން ބަޔާނުގައި ސޮއިކޮށްފައިނުވާކަމަށާއި، އެ ފަރާތުން ސޮއިކޮށްފައިނެތުމުން ހައިކޯޓުގެ ލީގަލް އޮފިސަރ އެ ބަޔާނުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާކަމަށާއި، މިގޮތަށް ހައިކޯޓުގެ ލީގަލް އޮފިސަރަށް ސޮއިކުރެވޭނެ އެއްވެސް ޤާނޫނީ ހައިސިއްޔަތެއްނުވާކަމަށް އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ބުނެފައިވެއެވެ.

25ހައިކޯޓު ގަވާއިދުގެ 24 ވަނަ މާއްދާގައި ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ ގަޒިއްޔާތަކުގައި ވަކީލަކު ހަމަޖެއްސުމާއި، ބަދަލުގައި މީހަކު ޤަބޫލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ބަދަލު ޤަބޫލު ކުރުމާއި، ޤާނޫނީ ވަކީލެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ވަކާލާތު ކުރުމަށް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށް ހާޒިރުވުމުގެ ގަވާއިދަށްކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

26ހަވާލާދެވުނު ގަވާއިދުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގައި ޖުމްލަކޮށް ބަޔާންކުރަނީ، ޚަސްމެއްގެ ބަދަލުގައި ހަމަޖައްސާ މީހަކަށް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިހަށް ހާޒިރުވެ، ޚަސްމުގެ ފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ހުރިހާ ވާހަކަތަކެއް ދައްކައި، ޖަވާބުދާރީވާންޖެހޭ ހުރިހާކަމަކަށް ޖަވާބުދާރީވެ، ކުރަންޖެހޭ ހުރިހާ ކަމެއްގެ އިޚްތިޔާރު ބަދަލުގައި ފޮނުވޭ މީހަކަށް ދީފައިވާކަމުގެ ލިޔުމެއް އޮންނަންޖެހޭކަމަށާއި، އަދި އެކަން ބަދަލުގައި ކޯޓަށް އަންނަ މީހާ ޤަބޫލުކުރާ ކަމުގެ ލިޔުމެއް އޮންނަންޖެހޭކަމަށެވެ.

27އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ހައިކޯޓުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު، އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ޙަވާލާދެނީ މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ވަކީލު، މުޙައްމަދު ޝާކިރު 28 ޖަނަވަރީ 2021 ގައި ދީފައިވާ ބަޔާނަށެވެ. އެ ބަޔާނުގައި މުޙައްމަދު ޝާކިރު ސޮއިކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ބަދަލުގައި ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިހަށް ހާޒިރުވުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ރަފާހާ ރަޝީދު ކަރަންޓީނުގައި ހުރުމުގެ ސަބަބުން ހާޒިރުވެވެންނެތުމުން، އެ ބަޔާނުގައި ސޮއިކުރީ ހައިކޯޓުގެ ލީގަލް އޮފިސަރ ރާމިޒާ މުޙައްމަދުކަމަށް އެ ބަޔާނުގެ ތިރީގައި ނޯޓުކޮށްފައި އޮވެއެވެ.

28ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިހުގައި ދައްކާ ވާހަކަތައް މަޙުޟަރުކުރުމުގެ ތާރީޚަށް ބަލާއިރު، ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.0 ގެ 228 ވަނަ މާއްދާގައި ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިހުގައި މައްސަލައިގެ ދެފަރާތުން ދައްކާ ވާހަކަތަކާއި މައްސަލައާ ގުޅިގެން ހާޒިރުކުރެވޭ ހެކިންގެ ވާހަކަތައް މަޙުޟަރުކުރަންޖެހުމުގެ ސަބަބަށް އަލިއަޅުވާލައިފައިވެއެވެ. އެގޮތުން، ދަށު މަރުހަލާގައި ހިނގާ މައްސަލަތައް އަލުން ބެލުމުން މައްސަލައިގެ ޚަސްމުން ދައްކާ ވާހަކަތައް މަޙުޟަރު ކުރެވިފައި ނެތުމުން ހަމަނުޖެހޭ މައްސަލަތައް މެދުވެރިވާކަން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. ހަމަ އެފަދައިން، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ ގޯތި ގެދޮރާ ބެހޭ ނުވަތަ މިލްކިއްޔާތާބެހޭ މައްސަލަތަކުގައި އެތަނެއް ނުވަތަ އެއެއްޗެއް ވިއްކިކަމުގައިވިޔަސް ނުވަތަ ދިންކަމުގައިވިޔަސް އެކަމާބެހޭ ގޮތުން ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިހުގައި ބުނާ އެއްޗެއް ކަނޑައެޅިގެން ކޮން އެއްޗެއްކަން ރަނގަޅަށް ސާފުވާގޮތަށް މަޙުޟަރުކޮށް ސޮއިކުރުވަންވާނެކަމަށް ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.0 ގެ 228 ވަނަ މާއްދާގެ (3) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި އެގޮތަށް ހަމަޖައްސަންޖެހުނީ ބައެއް މައްސަލަތަކުގައި މަޙްޟަރުކޮށްފައި ހުންނަ ބަޔާންތަކުން ބުނާ އެއްޗެއް ރަނގަޅަށް ސާފުނުވެ، ތަފާތު މާނަ ނެގޭ ގޮތަށް ހުންނާތީކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

29މައްސަލައިގެ ދެފަރާތުން، ނުވަތަ ހެއްކެއް ނުވަތަ އެ ނޫންވެސް ޝަރީޢަތަށް ހާޒިރުކުރެވޭ އެހެން މީހެއް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިހުގައި ދައްކާ ވާހަކަތަކުގެ މަހުޟަރުގައި ސޮއިކުރުމަށް އިންކާރުކޮށްފިނަމަ، އެބަޔާނަކީ އެމީހަކު ދެއްކި ވާހަކައާ އެއްގޮތަށް ލިޔެވިފައިވާ ބަޔާނެއްކަމަށް ހެކިންގެ ގޮތުގައި ދެ މުވައްޒަފަކު ސޮއިކުރަންވާނެކަމަށް 228 ވަނަ މާއްދާގެ (4) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

30ޕްރިސިޑެންސް 3ވުމާއެކު، މަޙުޟަރު ބަޔާނަކީ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިހުގައި މީހަކު ދެއްކި ވާހަކައެއް އެ ދެއްކި ގޮތަކަށް ލިޔުމުން ރިކޯޑުކުރުމުގެ މަޤުސަދުގައި އޮންނަ އެއްޗެއްކަން އެނގެއެވެ. އަދި މަޙްޟަރު ބަޔާންތަކުގައި މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނާއި ހެކިން އެއީ އެމީހުން ދެއްކި ޞައްޙަ ވާހަކަކަމަށް އިޤުރާރުވެ ސޮއިކުރުމުގެ ބޭނުމަކީ، އެ މައްސަލަ ފަހުން މަތީ މަރުހަލާ ކޯޓަކުން ނުވަތަ އެނޫންވެސް ތަނަކުން ބަލަންވިޔަސް، ކޯޓުގައި ކަން ހިނގާދިޔަގޮތް ކަށަވަރުކުރަން ބޭނުންވެއްޖެ ހާލަތެއްގައި، ލިޔެކިޔުމުން ފެންނަހެން ބެހެއްޓުމެވެ.

31ޕްރިސިޑެންސް 4ޚަޞްމުން ނުވަތަ ހެކިން މަޙްޟަރު ބަޔާނެއްގައި ސޮއިކުރަން އިންކާރުކުރާ ހާލަތުގައި ކޯޓުގެ މުވައްޒަފުން ސޮއިކުރަނީ މައްސަލައިގައި ދައްކާފައިވާ ވާހަކަކަމަށް ކަށަވަރުކޮށްދިނުމުގެ ގޮތުންނެވެ. މަޙްޟަރު ބަޔާންތަކުގައި ކޯޓުގެ މުވައްޒަފުން ސޮއި ކުރަނީ ޚަޞްމު ތަމްސީލުކުރުމުގެ ގޮތުންނެއް ނޫނެވެ.

32ބުނެވުނު ބަޔާނަކީ މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ޤާނޫނީ ވަކީލުވެސް ސޮއިކޮށްފައިވާ ބަޔާނެއްކަމުގައިވާއިރު، އެ ބަޔާނުގެ ސައްޙަކަމާމެދު، މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން ސުވާލު އުފައްދާފައިނުވެއެވެ.

33އެހެންކަމުން، މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ޤާނޫނީ ވަކީލުގެ އިތުރުން ހައިކޯޓުގެ މުވައްޒަފަކު އެ ކޯޓުގެ މަޙްޟަރު ބަޔާނެއްގައި ސޮއިކޮށްފައި އޮތް އޮތުމަކީ އެ ބަޔާނުގެ ސައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު އުފައްދަންޖެހޭ، ނުވަތަ އެ ސަބަބުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ހައިކޯޓުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ހުއްޖަތެއްނޫނެވެ.

35ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1187/Cv-C/2016 ގަޒިއްޔާގައި އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރީ މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމާއި ޚިލާފުވެފައިވާތީ، އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކޮށްދިނުމަށް އެދިއެވެ. މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވެފައިވާކަމަށް އަޙްމަދު މުޙައްމަދު ބުނެފައިވަނީ އެއްބަސްވުމުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނެފައިވާ ފަދައިން އެގްރިމެންޓްގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާ ތާރީޚުން ފެށިގެން މީލާދީ 18 (އަށާރަ) މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ޢިމާރާތްކޮށް ނިންމާފައިނުވާތީއެވެ. އެގްރިމެންޓުގައި ބުނާ މުއްދަތުގައި ޢިމާރާތް ނިމިފައިނުވަނީ 2015 ވަނަ އަހަރު ކޮންސްޓްރަކްޝަން ދާއިރާއަށް ކުރިމަތިވިކަމަށް ބުނާ ޙާލަތު މެދުވެރިވެގެންކަމަށް މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲ ބުނެފައިވީނަމަވެސް، އެގްރިމެންޓުގައި ބުނާ 18 (އަށާރަ) މަސް ދުވަހުގެ މުއްދަތު ހަމަވަނީ ޑިސެންބަރު 2013 އަށެވެ. އެހެންކަމުން 2015 ގައި ކުރިމަތިވިކަމަށް ބުނާ ކަންކަމަކީ މި މައްސަލައިގައި ބުރަދަން ދެވެންހުރި ކަންކަން ނޫންކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.

36އަދި އެއްބަސްވުމުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނާ -/8000ރ. (އަށްހާސް ރުފިޔާ) ގެ ކުލީގެ ފައިސާ ދައްކަމުންދާކަމަށް މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވާއިރު، ބޭންކް ޓްރާންސްފަރ ރިސިޕްޓްތަކުން އެނގެންއޮތީ ހަމަ އެކަނި 2016 ގެ ޖެނުއަރީ މަހުން ފެށިގެން 2016 ގެ އޯގަސްޓް މަހުގެ ނިޔަލަށް ކުލީގެ ފައިސާ ޓްރާންސްފަރކުރިކަމަށެވެ. އަދި ސ. ހިތަދޫ ފެހިވިލާގެ، އަޙްމަދު މުޙައްމަދުދީދީ ފައިސާ ދޭން ފެށީ 2015 އިން ފެށިގެންކަމަށް އެފަރާތުގެ ބަހުން އެނގެން އޮތުމާއެކު، މިއީ މުޅި އެއްބަސްވުމުގެ މައިގަނޑު މަޤުސަދާ ޚިލާފުވުން، ނަފީކޮށްދޭ ހެކިތަކެއްނޫންކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުގެ ރިޕޯޓުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

37ހައިކޯޓުގެ ރިޕޯޓުގައި މިކަމާއި ގުޅިގެން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ އެއްބަސްވުމުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ މުއްދަތަށް ތަން ނުނިމިއްޖެނަމަ ޢަމަލުކުރާނެގޮތް ދެފަރާތުން ތަސައްވުރުކޮށް އެއްބަސްވުމުގައި މާއްދާއެއް ހިމެނިފައިވާކަމަށާއި، އެ ގޮތުން އެއްބަސްވުމުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގައި ވަނީ މިހާލަތުގައި ތަން ޙަވާލުކުރެވެންދެން މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން 5000/-ރ. (ފަސްހާސް ރުފިޔާ) ރުފިޔާ އިތުރަށް ދިނުމަށްކަމަށާއި، އެހެންކަމުން، ތަން ކަނޑައެޅިފައިވާ މުއްދަތަށް ނުނިމުމަކީ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރެވޭނެ ޙާލަތެއް އުފަންކުރުވާކަމެއްކަމަށް އެއްބަސްވުން ތަސައްވުރުކޮށްފައިނުވާކަމަށެވެ.

38އަޙްމަދު މުޙައްމަދު އާއި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲ އާ ދެމެދު 24 މެއި 2012 ގައި ސޮއިކުރި ޢިމާރާތްކުރުމާއި، ޢިމާރާތް ކުއްޔަށްހިފުމުގެ އެގްރީމަންޓަކީ ހ. ފެއަރީއެވެ ކިޔާ 700 އަކަފޫޓުގެ ބަންޑާރަ ގޯތި، މީލާދީ 35 (ތިރީސްފަހެއް) އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ކުއްޔަށް ހިފައި، އެތަނުގައި 7 ފްލޯރގެ ޢިމާރާތެއްކޮށް، އެ ޢިމާރާތަށް އިންވެސްޓްކުރި ފަރާތަށް ކުއްޔަށް ހިފި މުއްދަތު ހަމަވަންދެން ޢިމާރާތުގެ ބައިތަކުގެ ބޭނުން ހިފަމުންދާ ގޮތާމެދު އަޙްމަދު މުޙައްމަދު (ކުއްޔަށް ދިން ފަރާތް) އާއި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲ (ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތް) އާ ދެމެދު އެއްބަސްވާ ކަންކަން ބަޔާންކުރާ އެގްރިމެންޓެއްކަމަށް މި އެގްރިމެންޓުގެ ފުރަތަމަ ޕެރެގްރާފުގައި ބަޔާންކޮށްފައިއޮވެއެވެ.

39މި އެގްރިމެންޓުގެ މާއްދާތަކަށް ބަލާއިރު، އެގްރިމެންޓުގެ މުއްދަތަކީ 06 ޖޫން 2012 އިން ފެށިގެން މީލާދީ 35 (ތިރީސްފަހެއް) އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތެވެ. އެހެންކަމުން، އެގްރިމެންޓުގެ މުއްދަތު ހަމަވާނީ 05 ޖޫން 2047 ގައެވެ. ކުއްޔަށް ހިފުމުގެ މުއްދަތު ހިނގަން ފެށުމުން، ކުއްޔަށްދިން ފަރާތް ދިރިއުޅުމަށް ބޭނުންވާ ތަނަކާއި އެހެނިހެން ޚަރަދުތަކަށް ޢިމާރާތުގެ ފްލޯރއެއް ޙަވާލުކުރަންދެން މަހަކު 8000/-ރ. (އަށްހާސް ރުފިޔާ) ކުއްޔަށްހިފި ފަރާތުން ދައްކަންވާނެކަމަށާއި، ކުއްޔަށް ހިފިތަނުގައި އެއްބަސްވެވުނުއިރު ހުރި ޢިމާރާތް ތަޅާލައި، އެ ތަނުގައި 7 (ހަތެއް) ބުރީގެ އައު ޢިމާރާތެއް ކުރުމަކީ ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތުގެ ޒިންމާއެއްކަމަށް އޮވެއެވެ. އަދި ކުއްޔަށް ހިފުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާ ތާރީޚުން ފެށިގެން މީލާދީ 18 (އަށާރަ) މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހ. ފެއަރީ ޢިމާރާތް ކުރުމަކީ ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތުގެ ޒިންމާއެއްކަމަށާއި، މި 18 (އަށާރަ) މަސް ދުވަހުގެ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިން، މި ޢިމާރާތުން ކުއްޔަށް ދިން ފަރާތާއި ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ ފްލޯރތައް ޙަވާލުކޮށް ނިންމަންވާނެކަމަށާއި، އަދި މި ގޮތުން ޢިމާރާތުގެ ވެރިފަރާތާއި ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ ފްލޯރތައް (2 ފްލޯރ އާއި ޓެރަސް) ޙަވާލުނުކޮށް ލަސްވާނަމަ، އެ ފްލޯރ ޙަވާލުކުރެވެންދެން މަހަކު 5000/-ރ. (ފަސްހާސް ރުފިޔާ) ދައްކަންވާނެކަމަށް އެގްރިމެންޓުގައި އޮވެއެވެ.

40ޢިމާރާތުގެ ވެރިފަރާތް ނުވަތަ އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއާ ހަވާލުކުރަން ހުރި ފްލޯރތަކަކީ ހަވަނަ ފްލޯރއާއި ހަތްވަނަ ފްލޯރއާއި އަދި ޓެރަސްއެވެ. އެގްރިމެންޓުގެ 3 ވަނަ މާއްދާއަށް ބަލާއިރު، އެގްރިމެންޓުގެ މުއްދަތަކީ 35 އަހަރުކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ޢިމާރާތުގެ ދެން ހުރި ފްލޯރތައް އެކި އަހަރުތަކަށް ބަހާލައިގެން ކުއްޔަށް ހިފި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއާ ހަވާލުކުރަންޖެހެއެވެ. އެގޮތުން، އެގްރިމެންޓަށް ޢަމަލުކުރަންފަށާތާ 27 އަހަރު ފަހުން ފަސްވަނަ ފްލޯރ، 28 އަހަރު ފަހުން ހަތަރުވަނަ ފްލޯރ، 29 އަހަރު ފަހުން ތިންވަނަ ފްލޯރ، 30 އަހަރު ފަހުން ދެވަނަ ފްލޯރ، 31 އަހަރު ފަހުން ފުރަތަމަ ފްލޯރ އަދި 35 އަހަރު ފަހުން ގްރައުންޑް ފްލޯރ އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއާ ޙަވާލުކުރަންޖެހޭކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

41ޕްރިސިޑެންސް 5ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ގަޒިއްޔާގެ ފަނޑިޔާރު ޙުސްނުއްސުޢޫދުގެ ރައުޔުގެ ޕެރެގްރާފް 29 ގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ.

"ކޮންޓްރެކްޓުގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ އިލްތިޒާމެއް ފުރިހަމަކޮށްފި ކަމަށްވާނީ ކޮންޓްރެކްޓުގައި ބުނެފައިވާ ގޮތަށް އެކަން ކުރުމުންނެވެ. ގިނަ އަގްދީ އިލްތިޒާމްތަކަކީ މުތުލަގު މަސްއޫލިއްޔަތު އޮންނަ އިލްތިޒާމްތަކެކެވެ. އޭގެ މާނައަކީ ކޮންޓްރެކްޓްގެ ބައިވެރިއަކު ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ވައުދުވެފައިވާނަމަ، އެ އިލްތިޒާމް އަދާކޮށްފިކަމަށް ބެލެވޭނީ އެކަމެއް ތުނޑުން ތުނޑަށް ކުރުމުންނެވެ. އެފަރާތަށް ވީ އެންމެ ރަނގަޅަކަށް އެކަންކުރުމަކުން ނުފުދެއެވެ. އެ މިންވަރު ހާސިލުނުވާނަމަ ބެލެވޭނީ ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވީކަމަށެވެ."

42ޕްރިސިޑެންސް 6ކޮންޓްރެކްޓުގެ އެއް ބައިވެރިއަކު ކޮންޓްރެކްޓްއާ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނެވޭނެ ހާލަތްތަކެއްވެއެވެ. އެއިގެ ތެރޭގައި ކޮންޓްރެކްޓުގެ އެއް ބައިވެރިއަކު ކޮންޓްރެކްޓްގެ މައިގަނޑު ކަމަކާ ޚިލާފުވުން ހިމެނެއެވެ.

43ޕްރިސިޑެންސް 7ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ގަޒިއްޔާގައި ފަނޑިޔާރު ޙުސްނުއްސުޢޫދުގެ ރައުޔުގެ 41 ވަނަ ޕްރެގްރާފުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން އެ ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނައުމުގެ ޙައްޤު މައުސޫމް ފަރާތަށް ލިބިދެވޭނެ ހާލަތާ ގުޅޭގޮތުންނެވެ. އެގޮތުން، އެ ޚިލާފުވުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓްގެ މައިގަނޑު ކަމަކާ ޚިލާފުވުންކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ބިނާވެފައި އޮންނާނީ އެ ޚިލާފުގެ ބުރަދަނާ ސީރިއަސްކަމުގެ މައްޗަށްކަމަށް ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ. ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނެވޭނީ އެ ޚިލާފަކީ ބުރަދަން ހުރި ސީރިއަސް ޚިލާފަކަށް ވާ ނަމައެވެ.

44ޕްރިސިޑެންސް 8މި އެންމެހައި ކަންކަން ކަނޑައެޅިގެންދަނީ މައްސަލައިގެ ވާގިއާތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްކަމުގައިވާއިރު، އެ ޚިލާފަކީ ކޮންޓްރެކްޓުގެ މައުސޫމް ފަރާތް އެ ކޮންޓްރެކްޓުން ހޯދި ވިޔަފާރިން މަހުރޫމު ކުރަވަނިވި ޚިލާފެއްތޯ ނޫންތޯ، ނުވަތަ މުޅި ކޮންޓްރެކްޓްގެ ފުނަށް ގޮސް ކޮންޓްރެކްޓްގެ މުލާ ހަމައަށް ގޮސް އެންމެހައި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އެ ޚިލާފުވުމުގެ ނަތީޖާއަށް ރިޢާޔަތްކުރުމާއި، ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުނުވާ ފަރާތުގެ މަސްލަޙަތަށާއި، ޚިލާފުވާ ފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތު ފަދަ ކަންކަމަށް ރިއާޔަތްކުރުން ހިމެނެއެވެ.

45ހުށަހެޅިފައިމިވާ މައްސަލައިގައި، ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއާއި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲއާ ދެމެދުވި އެގްރިމެންޓް ބާޠިލުކުރެވޭ ވަރުގެ ބޮޑު ޚިލާފުވުމެއް މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲ ވެފައިވާކަމަށެވެ. އެއީ، އެގްރިމެންޓުގައި ބަޔާންކުރާ 18 (އަށާރަ) މަސް ދުވަހުގެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ހ. ފެއަރީ ޢިމާރާތްކޮށް ނުނިންމުމުގެ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲއަށް ދެއްކިފައި ނެތުމުން، މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲ އެގްރިމެންޓާ ޚިލާފުވީކަމަށް ކަނޑައަޅައެވެ.

46ހައިކޯޓުން ބުނެފައިވަނީ އެގްރިމެންޓުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްކުރާނަމަ، އެގްރިމެންޓުގައިވާ މުއްދަތުގައި ތަން ޢިމާރާތްކޮށް ނުނިންމޭނަމަ، ދެން ޢަމަލުކުރަންވާގޮތް އެގްރިމެންޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަމަށެވެ. އެއީ، ހަވަނަ އަދި ހަތްވަނަ ފްލޯރއާއި ޓެރަސް ނުނިމޭ ކޮންމެ މަހަކަށް އިތުރު -/5000ރ. (ފަސްހާސް ރުފިޔާ) ދެއްކުމެވެ.

47އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއާއި މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲއާ ދެމީހުން ދެމެދު ވެވުނު އެގްރިމެންޓުގެ މަޤުސަދަށް ބަލާއިރު، މިއީ، އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ގޯއްޗެއްގައި އިންވެސްޓްކޮށް ޢިމާރާތްކުރުމަށް މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲ ވެފައިވާ އެގްރިމެންޓެއްކަން އެނގެއެވެ. އެގްރިމެންޓުން ދެފަރާތަށް ލިބޭ މަންފާ ކުރުކޮށް ބުނާނަމަ، ތަން އަމިއްލަ ޚަރަދުގައި ޢިމާރާތްކުރާ ފަރާތުގެ ހައިސިއްޔަތުން، މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲއަށް ތަނުގެ ހަ ފްލޯރ 35 އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެކި މުއްދަތުތަކަށް ބޭނުންކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިފައިވާއިރު، ކޮންޓްރެކްޓްވި ތާރީޚުގެ 18 (އަށާރަ) މަސް ފަހުން، ހ. ފެއަރީ ގެ ހަވަނަ ފްލޯރ، ހަތްވަނަ ފްލޯރ އަދި ޓެރަސް ގޯތީގެ ވެރިފަރާތް އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއާ ހަވާލުކުރެވި، ޢިމާރާތުގެ ދެންހުރި ފްލޯރތައް 35 އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެކި މުއްދަތުތަކުގައި ފަހަރަކު ފްލޯރއެއް އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއަށް ލިބިގެންދިޔުމެވެ.

48އެގްރިމެންޓުގައި ބުނާ 18 (އަށާރަ) މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހ. ފެއަރީ ޢިމާރާތްކޮށް ނުނިމޭނަމަ، 35 އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް މައްސަލައިގެ ދެފަރާތަށް ބަހާލެވިފައިވާ މަންފާތައް ދެފަރާތުން އެންމެ ފުރަތަމަ އެއްބަސްވިގޮތަށް ލިބިދެވުމުގެ ފުރުސަތު ނިސްބަތުން ހަނިވެގެންދެއެވެ. މިސާލަކަށް، އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއަށް 18 (އަށާރަ) މަސް ދުވަސް ފަހުން ލިބެންވާ ތިން ފްލޯރ އެ މުއްދަތުގައި ނުލިބުމުން، އެގްރިމެންޓުގައި ތަސައްވުރުކުރެވިފައިވާ މަންފާއިން އޭނާ މަހުރޫމްވެގެންދެއެވެ. ހަމަ އެފަދައިން، މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲ އަށް އެގްރިމެންޓުގެ ދަށުން މަންފާ ލިބިގަތުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ އެކި ފްލޯރތަކަކީ ވަކި މުއްދަތަކަށް ކުއްޔަށް ލިބިފައިވާ ތަންތަން ކަމުގައިވާއިރު، އިންވެސްޓަރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ޢިމާރާތްކުރުމަށް ލަސްވާ ލަސްވުމުން، ޢިމާރާތްކުރުމަށްފަހު ތަނުން ލިބިގަންނަ މަންފާ، ނުވަތަ އިންވެސްޓްމަންޓް ރިކަވަރީ މުއްދަތު، ޢިމާރާތް ކުރިން ނުނިންމުމުގެ ސަބަބުން ކުރުވެގެންދެއެވެ.

49ހައިކޯޓުން މި އެގްރިމެންޓް މާނަކޮށްފައިވާ ގޮތަށް މާނަކުރަންވެއްޖެނަމަ، ހ. ފެއަރީގައި ޢިމާރާތްކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ހުރިހާ ފްލޯރތަކެއް ޢިމާރާތް ކުރުމެއްނެތި، އެންމެ ދެތިން ފްލޯރ ޢިމާރާތްކޮށްގެން ވިޔަސް، މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއަށް ކުލީގެ ގޮތުގައި ދައްކާ -/8000ރ. (އަށްހާސް ރުފިޔާ) ގެ އިތުރުން، އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއަށް ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ ފްލޯރތައް ހަވާލުކުރުން ލަސްވާތީ ދައްކަންޖެހޭ އިތުރު -/5000ރ. (ފަސްހާސް ރުފިޔާ) މުޅި 35 އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށްވެސް ދެއްކުމުގައި ދެމިހުންނަންވީއެވެ.

50ޕްރިސިޑެންސް 9މިއީ ދެފަރާތު ދެމެދުވި އެގްރިމެންޓުގެ މަޤުސަދާ އެއްގޮތަށް ހައިކޯޓުން މާނަކޮށްފައި އޮތް އޮތުމެއްކަމުގައި އަހުރެން ނުދެކެމެވެ. މިއީ، ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ފަދައިން، އެގްރިމެންޓް ނިމުމަކަށް ގެނައުމަށް ފުދޭވަރުގެ ސީރިއަސް އަދި ބުރަދަންހުރި ޚިލާފެކެވެ. ސަބަބަކީ މުޅި އެގްރިމެންޓުގެ މަޤުސަދު ހާސިލުވެނުދިޔުމެވެ. ޢިމާރާތުގެ ވެރިފަރާތާއި ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ ފްލޯރތައް (2 ފްލޯރ އާއި ޓެރަސް) ޙަވާލުނުކޮށް ލަސްވާނަމަ އެ ފްލޯރތައް ޙަވާލުކުރެވެންދެން މަހަކު 5000/-ރ. (ފަސްހާސް ރުފިޔާ) ދައްކަންވާނެކަމަށް އޮތުމަކީ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ މައިގަނޑު އިލްތިޒާމް އަދާނުކޮށް ހުރުމަށް ވާގިދޭގޮތަށް މާނަކުރެވިދާނެ މާއްދާއެއްނޫނެވެ. އެ މާއްދާއަކީ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ އިލްތިޒާމް އަދާކުރުމަށް ބާރުއަޅާ މާއްދާއެކެވެ. އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއަށް ލިބެންޖެހޭ ފްލޯރތައް (2 ފްލޯރ އާއި ޓެރަސް) ނުލިބި، 2 ފްލޯރ އާއި ޓެރަހުގެ ބަދަލުގައި މަހަކު 5000/-ރ. (ފަސްހާސް ރުފިޔާ) މުއްދަތެއް ނެތް ގޮތަށް ލިބޭ ގޮތަށް އޮތުމަކީ އަޙްމަދު މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުންވެސް ތަސައްވުރުކުރާނެ ކަމަކަށްނުވާނެއެވެ. އަގުގެ ގޮތުން ބަލާއިރުވެސް، އަޙްމަދު މުޙައްމަދުއަށް ލިބޭނެ ބޮޑު ގެއްލުމެކެވެ. އަދި އެގޮތަށް އެ މާއްދާ މާނަކުރަންވެއްޖެ ނަމަ، ޢިމާރާތް ނުނިންމާ އެގްރިމެންޓުގެ މުއްދަތު ނިމެންދެން ހުރިކަމުގައި ވިޔަސް އެގްރިމެންޓު ބާޠިލެއްނުކުރެވޭނެއެވެ. މިގޮތަށް މާނަކޮށްފިނަމަ އެ މާނަކުރުން ވެގެންދާނީ ކޮންޓެރްކްޓުގެ އެއް ބައިވެރިއަކަށް އެ ކޮންޓްރެކްޓުން ލިބެން އުންމީދުކުރި މަންފާއިން މަހްރޫމްވެގެންދާނެ ކަމަކަށެވެ.

51އެގްރިމެންޓުގައި ބުނާ މުއްދަތުގައި ޢިމާރާތްކޮށް ނިމިފައިނުވާ ސަބަބަކީ 2015 ވަނަ އަހަރުގައި ޢިމާރާތްކުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންކުރާ ހިލަވެއްޔާއި އަދި މިނޫންވެސް ތަކެތި ނުލިބި ކޮންސްޓްރަކްޝަން ހުއްޓުމަކަށް އައިސް ޤައުމީ މައްސަލައެއް ކުރިމަތިވެފައިވާތީކަމަށް މުޙައްމަދު ޢަބްދުﷲގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވާއިރު، މިއީ އެގްރިމެންޓުގައި ޢިމާރާތްކުރުމަށް އޮތް މުއްދަތަށް ވުރެ ފަހުގެ ތާރީޚެއްކަން އެނގެން އޮންނާތީ، މިކަމަށް ބުރަދަން ދެވެން ނެތްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުމަށް އަހުރެން ތާއީދުކުރަމެވެ.

52އެހެންކަމުން، މި މައްސަލައިގައި އެގްރިމެންޓުގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ މައިގަނޑު އިލްތިޒާމް އަދާކުރެވިފައިނުވާ ސަބަބަށްޓަކައި މިއީ އެގްރިމެންޓުގެ ބާޠިލު ކުރެވިދާނެ ޙާލަތެއްކަން ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ގަޒިއްޔާއަށް ބެލުމުން އެނގެން އޮވެއެވެ.

53ވުމާއެކު، ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/142 ގަޒިއްޔާގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ މުއްދަތަށް ޢިމާރާތް ނުނިމުމަކީ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރެވޭނެ ޙާލަތެއް އުފަންކުރުވާ ކަމެއްނޫންކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތަށްކަމަށް އަހުރެން ނުދެކެމެވެ.