މުޙައްމަދު އަސްލަމް ވ. ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް

g ދިވެހިރާއްޖގޭ ހައިކޯޓު ދިވެހިރާއްޖެ  ޤަޟިއްޔާ ނަންބަރު: 2019/HC-A/224  އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތް: މުޙައްމަދު އަސްލަމް / ރޯޒްވިޔު، ނ. ހޮޅުދޫ  އިސްތިއުނާފު ރައްދުވި ފަރާތް: ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ފަބްލިކް ލިމިޓެޑް  މައްސަލައިގެ ބާވަތް: ރަހުނު ހިމެނޭ ލޯނު މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލިސް: ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ފައިޞަލް ފަނޑިޔާރު ޝުޢައިބު ޙުސައިން ޒަކަރިއްޔާ ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒް 33 ރަޖަބ 3112 ނިމުނު ތާރީޚް: 33 ފެބުރުވަރީ 3233 22 ޝަޢުބާން 3112 ހައިކޯޓުގައި ޤަޟިއްޔާ ރަޖިސްޓްރީ ކުރެވުނު ތާރީޚް: 20 އެޕްރީލް 3233 އިސްތިއުނާފުކުރެވުނު މައްސަލަ:  ނަންބަރު: 2017C/-/Cv2509  ނިންމި ތަން: ސިވިލް ކޯޓު  ބާވަތް: ރަހުނު ހިމެނޭ ލޯނު  ހުށަހެޅުނު ތާރީޚް: 30 ސެޕްޓެންބަރު 3233  ނިމުނު ތާރީޚް: 32 މޭ 3230 މަދަނީ– ރަހުނު ހިމެނޭ ލޯނު– ޤާނނ ނަންބަރު 1/2002 (ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު)ގެ 26 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ 3 ވަނަ ނަންބަރު – ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު)ގެ 6 ވަނަ މާއްދާ  ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ފައިޞަލްގެ ރައުޔު: (މި ރައުޔަށް ފަނޑިޔާރު ޝުޢައިބު ޙުސައިން ޒަކަރިއްޔާ އަދި ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒް ތާއީދުކުރައްވާފައި) މައްސަލައިގެ ތަޢާރަފް:

3މި މައްސަލައަކީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017C/-/Cv2509 ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފު ކުރުމަށް ނ. ހޮޅުދޫ، ރޯޒްވިޔު، މުޙައްމަދު އަސްލަމް ގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓށަ ހުށަހެޅުމުން ބެލި ޤަޟިއްޔާއެކެވެ. މ ޤަޟިއްޔާގައި އިސްތިއުނާފި ރައްދުވު ފަރާތަކީ ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑް (މީގެ ފަހުން "ބޭންކ އޮފް މޯލްޑިވްސް" ނުވަތަ "އިސްތިއުނާފ ރައްދުވު ފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި) އެވެ. މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާދިޔަ ގޮތް:

3. ނ. ހޮޅުދޫ / ރޯޒް ވިޔު، މުޙައްމަދު އަސްލަމް އާއި، ތ. ކިނބިދޫ / ނ ރަނގެ، އަޙްމަދު މުޙައްމަދު ޔަޤީންކަނދީގެނ ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް އާއް ވިޔް ބލްޑަރސި ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑާއި ދެމެދު ވެފައިވާ ނަންބަރު 0081/2014/4223-BML/LSU/MMBR (31 ނޮވެންބަރު 3231) ސެންކްޝަން ސިޓީގައިވާ ޝަރުޠުތަކާއި އެއްބަސްވެގެން އެ ސެންކްޝަން ސިޓީގެ ދަށުން ވިޔު ބިލްޑަރސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް -8,756,500/ރ (އަށްމިލިއަން ހަތްލައްކަ ފަންސާސް ހަހާސް ފަސްސަތޭކަ ރުފިޔާ)ގެ ޑިމާންޑް ލޯނެއް ދކުރެވުނެވެ. އަދި ބުނެވުނު ލޯނާއި ގުޅިގެން ނ. ހޮޅުދޫ "ރޯޒްވިޔު" އެވެ ކިޔާ ގޯތި ރަހަނުކުރެވުނެވެ.

2ނަމަވެސް އެއްބަސްވެފައިވާ ގޮތުގެ މަތި ން ލޯނުގެ ފައިސާ ނުދެއްކުމުން، 25 އެޕްރީލް 3230ގެ ނިޔަލަށް 11,705,514/71ރ (އެގާރަމިލިއަން ހަތްލައްކަ ފަސްހާސް ފަސްސތޭކ ސާދަ ރުފިޔަ ހަތެއް އެކެއް ލާރި) ދ.ރ.ކ އަންގައިދޭރަޖިސްޓްރީ ނަންބަރު 2003/25 ބޭންކ އޮފް މޯލްޑިވްސް އަށާ ވިޔު ބިލްޑރސ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑާއި، މި ލޯނަށް ޔަޤީންކަން ދީފައިވާ ފަރާތްތަތަކުގެ ހައިސިއްޔަތުން މުޙައްމަދު އަސްލަމާއި، އަޙްމަދު މުޙައްމަދު ދައްކަންޖެހި ނުދެއްކިވެއެވެ.

1. އެހެންކަމުން، ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް އިން ވިޔު ބިލްޑަރސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ދޫކުރި ލޯނާއި ގުޅިގެން މުޙައްމަދު އަސްލަމާއި، އަޙްމަދު މުޙައްމަދާއި އެއްބަސްވެފައިވާގޮތަށް ފައިސާ ދައްކަމުން ނުދާތީ، ލޯނުގެ ފައިސާ އިންޓްރެސްޓާއި ޖ ރިމަނާގެ ފައިސާ އެކީ އެއްފަހަރާ މުޙައްމަދު އަސްލަމާއި، އަޙްމަދު މުޙައްމަދު ކިބައިން ލިބިގަތުމަށް ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ގެ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރިއެވެ. އަދި މިފަދައިން ފައިސާ ނުދެއްކޭނަމަ ލޯނަށް ރަހުނުކުރެވިފައިވާ މުޙައްމަދު އަސްލަމްގެ ނަމުގައިވާ "ރޯޒްވިޔު" ކިޔާ ގޯތި ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސްއަށް ރަހުނުކުރެވިފައިވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި ދެއްވައި، ބުނެވިދޔަ ރަހުނަކީ މިލޯނާއި ގުޅިގެން ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް އަށް ލިބެންޖެހޭ އެންމެހައި ފައިސާ ލިބިދެވޭނެކަމުގެ ޔަޤީންކަން ދިނުމުގެގޮތުން ކުރެވުނު ރަހުނަކަށްވީހިނދު ލޯނާއި ގުޅިގެން ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް އަށް ލިބެންޖެހޭ އެންމެހައި ފައިސާ ދައްކައި ލޯނު ޚަލާޞް ކުރެވި އެކައުންޓް ބަންދުކުރެވެންދެން ރަހުނު އެގްރީމަންޓުގެ ދަށުން ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް އަށް ލިބިގެންވާ އެންމެހާ ޙައްޤުތަކާއި ބާރުތައް ބާޠިލުނުވެ ދެމިގެންދާނެކަމަށް ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށް ވެސް ސިވިލް ކޯޓުގައި އެދިފައިވެއެވެ. ސިވިލް ކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމިގޮތް:

5ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2509/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާ ނިންމާފައިވަނީ، އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. " ދެންފަހެ، ނ. ހޮޅުދޫ / ރޯޒްވިޔު، މުޙައްމަދު އަސްލަމް އާއި ތ. ކިނބިދޫ / ނ ރަނުގެ، އަޙްމަދު މުޙައްމަދު ޔަޤީންކަންދީގެން ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑާއި ވިޔު ބިލު ޑަރސ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑާއި، ދެމެދު ވެފައިވާ ނަންބަރ 0081/2014/4223-BML/LSU/MMBR (31 ނޮވެންބަރު 3231) ސެންކްޝަން ސިޓީގައިވާ ޝަރުޠުތަކަށް އެއްބަސްވެގެން އެސެންކްޝަން ސިޓީގައިވާ ޝަރުޠުތަކަށް އެއްބަސްވެގެން އެސެންކްޝަން ސިޓީގެ ދަށުންވެޔު ބިލްޑަރސް ޕްރްއިވެޓް ލިމިޓޑަށ -8,756,500/ރ (އަށްމިލިއަން ހަތްލައްކަ ފަންސާސް ހަހާސް ފަސްފަތޭކަ ރުފިޔާ)ގެ ޑިމާންޑް ލޯނެއް ދ ކޮށްފައިވާކަމާއި، އެއްބަސްވެފައިވާ ގޮތުގެ މަތީން ލޯނުގެ ފައިސާ ދައްކައިފައިނުވުމުގެ ސަބަބުން 25 އެޕްރީލް 3230ގެ ނިޔަލަށް 11,705,514/71ރ (އެގާރަމިލިއަން ހަތްލައްކަ ފަސްހާސް ފަސްސްތޭކ ސާދަ ރުފިޔާ / ހަތްދިހަ އެއްލާރި) ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިމ ލިމިޓެޑަށް ވިޔު ބިލްޑަރސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑާއި، މި ލޯނަށް ޔަޤީންކަން ދީފައިވާ ފަރާތްތަކުގެ ޙައިޘިއްޔަތުން މުޙައްމަދު އަސްލަމް އާއި، އަޙްމަދު މުޙައްމަދު ދައްކަންޖެހި ނުދައްކައިވާކަމާއި، މި މިލޯނާ ގުޅިގެން ނ. ހޮޅުދޫ "ރޯޒްވިޔު" (ރަޖިސްޓްރީ ނަންބަރު: 2003/25) އެވެ ކިޔާ ގޯތި ރަހުނުކުރެވިފައިވާކަން މިމައްސަލައިގައި ހުށަހެޅިފައިވާ ލިޔުންތަކުން ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުވާކަމާއި، އެއްބަސްވެފައިވާ ގޮތުގެ މަތީން ލޯނުގެ ފައިސާ ދައްކައިފައިނުވުމުގެ ސަބަބުން، ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑުން ކުރަންޖެހުނު ޤާނ ނ ޚަރަދުތަކަށާއި، މިމުޢާމަލާތުގައި ބެހެއްޓިފައިވާ ރަހުނު ވިއްކާލަންޖެހިއްޖެނަމަ އެކަމާ ގުޅިގެން ދައްކަންޖެހޭ އެންމެހައި ފައިސާ ދައްކައި ޚަލާސްކުރެވެންދެން މިމުޢާމަލާތް ބިނާވެފައިވާ އެންމެހައި އެއްބަސްވުންތައް ދެމި އޮންނާނެކަމާއި، މި މުޢާމަލާތާއި ގުޅިގެން އިތުރަށް އަރަމުންދާ އިންޓްރެސްޓާއި ޖ ރިމަނާއާއެކު މިއެންމެހައި ފައިސާ، މިއަދު 32 މއ 3230 އިން ފެށިގެނެ 23 (ހަތެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކޮންމެ މަހަކުވެސް މަދުވޮގެނ އެމަހަކަށްޖެހޭވަރު ބޭންކް އ ފ މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑަށް ދައްކަމުންގޮސް މިފައިސާ މިމުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެއްކޮށް ދައްކައި ޚަލާސްކުރުމަށް ވިޔު ބިލްޑަރސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑާއި، މުޙައްމަދު އަސްލަމް އާއި، އަޙްމަދ މުޙައްމަދަށް އަންގައި، އަދި މި ފައިސ ދެއްކުމަށް މިދެވުނ 23 (ހަތެއް) މަސްދުވަހުގެ މުއްދަތު ހަމަވާއިރު، މިފައިސާ އެއްކޮށް ދައްކައި ޚަލާސްކުރެވިފައިނުވާނަމަ، މި މުޢާމަލާތުގައި ރަހުނު ކުރެވިފައިވާ ނ. ހޮޅުދޫ "ރޯޒްވިޔު" އެވެ ކިޔާ ގޯތި ވިއްކާލުމުގެ ހުއްދަ ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑަށެ ލިބިގެންވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި ޙުކުމްކޮށްފީމެވ . ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2509/Cv-C/2017 މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓު އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތައް

6ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2509/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާގައި ޙުކުމް ކުރުމާއި ގުޅިގެން މުޙައްމަދު އަސްލަމް އެ މައްސަލަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފު ކުރަމުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ އެންމެ ނުކުތާއެކެވެ. އެއީ؛

6.3- މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 6 ވ ނ މާއްދާގަ (ހ) އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އިސްތިއުނާފުކުރެވޮ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2509/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާއަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 26 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ 3 ވަނަ ނަންބަރު ތަޠްބީޤުކޮށްފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާއިބެހޭ ޤާނޫނާ ބިނާވެފައިވާ އުޞޫލުތަކާއި، މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 6 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ ހުށަހޅެ ނުކުތާއެވެ.

3މި ނުކުތާގެ ތަފްސީލުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ؛

3.3- ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 26 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ 3 ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ރަހުނު ބެހެއްޓުމުގައި ފުރިހަމަ ކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތަކީ ރަހުނު މުޢާމަލާތާއި، މުޢމަލާތުގާ ނަތީޖާ މުސްތަޤިއްލު ދެ ހެކިންގެ ހާޟިރުގައި ރަހުނު ބަހައްޓާފަރާތަށް ރަހުނު ހިފި ފަރާތުން އޮޅުންފިލުވައި ދިނުންކަމުގައި ވނަމަވެސީ މި އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަ ކޮށްފައިވާކަން ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް އަށް ސާބިތުކޮށްދެވިފައިނުވާކަމަށެވެ.

3.3- ރަހުނު މުޢާމަލާތާއި، މުޢާމަލާތުކުރުމުގެ ނަތީޖާ އިސްތިއުނާފު ކުރާ ފަރާތށަ ސާފުކޮށްދެވިފައިވާކަމަށް ޝަރީޢަތަށް ބުރަވެވެނީ ސެންކްޝަން ސިޓީގައި ސޮއިކޮށް ފައިވާ ފަރާތްތަކަށް ބލެ މ ނ ކަމުގައް ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސގް ސެންކްޝަން ސިޓީގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ ފަރާތްތަކަށް ބަލައި ރަހުނު މުޢާމަލާތާއި، މުޢާމަލާތުކުރުމުގެ ނަތީޖާ މުސްތަޤިއްލު ދެ ހެކީންގެ ޙާޟިރުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ސާފުކޮށްދެވިފައިވާގޮތެއް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމށެވެ.

3.2- ރަހުނު މުޢާމަލާތާއި، އެ މުޢާމަލާތްކުރުމުގެ ނަތީޖާ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތށަ ސާފުކޮށްދެވިފައިވާކަމަށ ޝަރީޢަތަށް ބުރެވެވެނީ، ސިވިލް ކޯޓުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްފައިވާ ރަހުނު އެއްބަސްވުމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެން ކަމުގައިވާއިރު، ދެންނެވުނު ރަހުނު އެއްބަސްވުމުގައި އެއްވެސް ހެއްކަކު ސޮއިކޮށްފައި ނުވާކަން ފާހަގަކުރެވޭކަމާއި، ސިވިލް ކޯޓުގައި އެއްބަސްވުން ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމުގެ ޢާންމު އުޞޫލަށް ބަލާއިރު، ރަހުނު އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރާއިރ ދިވެހިރާއްޖޭގު ބިމާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 26 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ 3 ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ރަހުނު ބެހެއްޓުމުގައި ފުރިހަމަ ކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތު ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސގް ފަރާތުން ކަށަވަރުކޮށްފައިނުވާކަމށެވެ.

3.1- ޤާނޫނަކުން ލާޒިމްކުރާކަމެ އ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ފުރިހަމަ ކުރެވިފައިވޭތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ ބެލުމަކީ ކަން ހިނގިގޮތުގެ ވާޤިޢާތަކަށް ބިނާވެގެންވާކަމެއްކަމާއި، އެފަދަ ޤާނޫނީ ޝަރުޠެއް ފުރިހަމަވެފއިވޭތަ ކަނޑައެޅުމުގައި ހަމައެކަނި ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްޗަކަށް ބެލުމަށްވުރެ ނުވަތަ އަމަލުކުރަމުންދާ އުޞޫލަކަށް ބެލުމަށްވުރެ، އެކަމާއި ގުޅިގެން އެ ޒިންމާ އަދާކޮށްފައިވޭތޯ ވަޤާއިޢުގެ ގޮތުން ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭ ކަމާއި އެކަން ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަކީ އެ ޒިންމާއެއް ޤާނޫނީގޮތުން މަތިކޮށްފައިވާ ފަރާތުގެ ޒިނމާއް އ ކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ ނުކުތާތަކަށް ދިފާޢުން ދީފައިވާ ރައްދު

0. މި މައްސަލައިގައި ޚުސޫމާތު އުފެދިގެން އުޅޭ އެއްބަސްވުމަކީ ދެ ހެކިން ހާޟިރުކޮށް ދެ ހެކިންގެ ސޮއި ކޮށްފައިވާ ރަހުނު އެއްބަސްވުމެއްކަމާއި، އެ އެއްބަސްވުން ސިވިލް ކޯޓުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކުރެވިފައިވާއިރު، އަދި އެއްބަސްވުމުގައި މިފަދައިން ސޮއިކުރިތާ 22 އަހަރު ފާއިތުވި ފަހުން އެފަރާތްތަކުން ސޮއިކުރި އެއްބަސްވުމުގައި އޮތެ އެއްޗެއް ކުއްލިއަކަށް މިހާރު ނޭނގޭކަމަށް ބުނުމުގެ ޖާގައެއް ނެތްކަމަށް ބޭންކުން ދެކޭކަމަށާއި، އ އެއްބަސްވުންތައް ނަފީކުރުމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނާ ބަސް ފިޔަވައި އެއްވެސް ހެއްކެއް ނުވަތަ ޤަރީނާއެއް އެފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިނުވާކަމަށް ބޭންކުން ބުނެއެވެ. އަދި ހަމައެއެއާއެކު،ލޯނާއި ގުޅިގެނި ބޭންކުން ވެފައިވާ އެއްބަސްވުންތައް ވެފައިވަނީ ވަގުތުން ވަގުތަށް ނންކަމައި، އެއްބަސްވުންތަކުގައި ސޮއިކުރެވުނު އެތަކެއް މަރުޙަލާތަކި ކްށް ފަހުގައި ކަމާއި، ލޯނު ދ ކުރެވިފައިވަނީ ދަރަނި ނަގާ ފަރާތުގެ އެދުމުގެ މަތިންކަންވެސ އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަ ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ލޯނު އެއްބަސްވުމުގައ ސޮއިކުރެވިފައިވަނީ އެއީ ކޯއްޗެއްކަން ނޭނގިކަމަށް ބުނުމުގެ ޖާގައެއް ނެތްކަމަށް ދެކޭކަމަށެވެ.