ޙައްވާ މުޙައްމަދު ވ. ލ. ފޮނަދޫ ކައުންސިލް

1ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު ގެ ނަންބަރު 127/O8C/2018 ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރަމުން ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން އަންނަނިވި 21 (ހަތަރެއ) ނުކުތާ ހުށަހަޅާފައި ވެއެވެ.  ފުރަތަމަ ނުކުތާ އަކީ: ލ.ފޮނަދޫ، އަލަމާގ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ މުޙައްމަދު މޫސާގެ ނަމުން ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްފައިވަނީ އެއްވެސް ޝަރޢު ލިޔުމެއްނެތިކަން އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ދަށު ކޯޓުގައި ވެފައިވާ އިއުތިރާފަށް ރޢިޔައްކުރުމެއްނެތ މައްސަލި ނިންމަވާފައިވާ ކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކުރި ނުކުތާއެވެ.  ދެވަނަ ނުކުތާ އަކީ: ލ.ފޮނަދޫ، އަލަމާގ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރުމުގެ ކުރިން ރަޖިސްޓްރީ އޮތް ފަރާތަކީ މުޙައްމަދު މ ސ ކަމާމެދު އެއްވެސް ފަރާތކުނަ އިއުތިރާޒު ނުކުރާއިރު މައްސަލަ ނިނމް މުގައި މިކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާ ކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކުރި ނުކުތާއެވެ.  ތިންވަނަ ނުކުތާ އަކީ: ލ.ފޮނަދޫ، […] ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ މުޙައްމަދު މޫސާގެ ނަމުން ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްފައިވަނީ ވާރިސުންގެ ބަހެއް ހޯދުމެއްނެތިކަން ވާރސި ނ ބުނާއިރު އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމެއްނެތި މައްސަލަ ނިންމާފައިވާ ކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކުރި ނުކުތާއެވެ.  ހަތަރުވަނަ ނުކުތާ އަކީ: މައްސަލއަގައ ދަޢުވި ހުށަހަޅާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އެއްވެސް ހުށަހެޅުމަކާމެދު ގޮތް ނުނިންމާ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މަސްލަޙަތަށް ރ ޢޔާ ތ ނުކޮށް މައްސަލަ ނިންމާފައިވާ ކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކުރި ނުކުތާއެވެ. އިސްތިއު ނާފުކުރާ ފަރާތާއި އިސްތިއުނާފުރައްދުވާ ފަރާތާއިތަދައްޚުލުވި ފަރާތުނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ދައްކާފައިވާ ވާހަކަތަކުގެ ޚުލާސާ

5އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކާ ގުޅިގެން ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ބުނެފައިވަނީ ބައްޕަ، އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާގެ ނަމުގައި އޮތް ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެ އެވެކިޔާ ގޯތި އެމަރްޙމް ނިޔާވުމަށްފަހު ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ އެއްބަނޑު އެއްބަފާ ފަރާތެއް ކަމަށްވާ ޙުސައިން މުޙައްމަދަށް ބަދަލުކޮށްފައި އޮތް އޮތުމަށް ބަދަލެއް ގެންނާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ދަށުކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމދަ މ ސާގެ ވާރިސުންގެ ޙައްޤަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށްކަމަށެވެ. އަދި އެ ގޯއްޗަކީ ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް ކަމަށާއި އެދުވަސްވަރު ބަންޑާރަ ގޯއްޗާމެދު ޢަމަލުކުރުމަށް ވަކި ޤާނޫނީ އުސލުތަކެއ ނެތްނަމަވެސް ތަރިކަ އުސޫލުން އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު މޫސާގެ ވާރިސުންނަށް އެ ގޯތިން ބައި ލިބެންޖެހޭނެކަމަށް ދެކޭކަމަށެވެ. ނަމަވެސް ދަށު ކޯޓުން މިކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމަށެވެ. އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މ ސ ނިޔާވިއިރު ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެ އެވެކިޔާ ގޯތީގައި ދިރިއުޅެމުންދިޔަކަމަށާއި، އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާގެ ތަރިކަ މައްސަލަ އެއްވސެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅި ކުރިއަށް ގެންގޮސްފައިނުވާނެކަމަށެވެ. އަދި އެދޭގޮތަކީ ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގޭގެ ވެރިފަރާތަކީ އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާ ކަމުގައި ކަނޑައަޅައިދިނުމާއެކު ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމުގައިވާ ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގ އެވެ ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯއްޗަށް ހަދާފައިވާ ޢިމާރާތާއި ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ އަކީ ބާޠިލް އެއްޗެއް ކަމަށ ކަނޑައަޅައިދިނުންކަމަށެވެ.

6ޖަވާބުގައި ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ ކައުންސިލްގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މުސާ ނިޔާވިއިރު ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގ އެވެ ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯއްޗަކީ އެމަރްޙމްގެ ނަމުގައިއޮތ ގޯއްޗެއް ކަމަށެވެ. އަދި އެއިރު އެކަން އޮންނަ ގޮތަކީ ނޯޓް ފޮތެއްގައި ނޯޓް ކުރުމުގެ އުސ ލުކަމަށާއި އެއިރުގެ ރަސްމީ ލިޔުމަކީ އެއީ ކަމަށެވެ. އަދި މުޙައްމަދު މ ސ ނިޔާވުމަށްފަހު އެ މަރްޙޫމްގެ ފިރިހެން ދަރި ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމުގައި ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގ އެވެ ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ ހަދާފައިވަނީ އެއިރު ޢަމަލުކުރަމުންދިޔަ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ކަމަށާއި އެއިރު ބަންޑާރަ ގޯއްޗާމެދު ޢަމަލުކުރުމަށް ވަކި ޤާނޫނީ އުސޫލުތަކެއް ކަނޑައެޅިފައިނުވާކަމަށެވެ. އަދި އެއިރު އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާގެ އެއްވެސް ވާރިސަކު އެކަމާ އިޢުތިރާޟްކޮށް މައްސަލައެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާކަމަށެވެ. އަދި ބަންޑާރަ ގޯއްޗާމެދު ޢަމަލުކުރެވެމުން ދިޔައީ މުޅިން ތަރިކަ އުސޫލުން ނންކަމަށާއ އެގޮތުނި އަތޮޅު އޮފީހުގެ ހުއްދަ އޮވެގެން މެނުވީ އެއްވެސް ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް އެހެން ފަރާތުގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްނުދެވޭ ކަމަށެވެ. އަދި ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމުގައިލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގ އެވެ ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ ހަދާފައިވަނީ އެއިރު ޢަމަލުކުރމުންދިޔަ އެއްވެސް ޤާނނ އުސ ލަކާ ޚިލާފަށް ކަމަށް ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްދެވިފައިނުވާކަމަށެވެ. އަދި އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު މޫސާ ނިޔާވިއިރު ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެ އެވެކިޔާ ގޯތީގައި ގެއެއް ހުރިކަން އެނގެން ނެތްކަމަށާއި އަދި އެ ގޯތީގައި އެއިރު ބަޔަކު ދިރިއުޅެމުން ދިޔަކަނވެސ އެނގެން ނެތްކަމަށް ދިވެހް ރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ބުނެފައިވާއިރު، ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީއަތަށް 33 ޖަނަވަރީ 3233 ދުވަހު ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ ކައުންސިލް ގެފަރާތުން ދީފައިވާ ބަޔާނުގައި އެ ގޯތީގައި ވަރަށް ކުޑަކޮށް ފަނުން ގެ ހަދަގެނ އުޅުމަށް ފަހު އުވަދަވައިގެން ކުޑަކުޑަކޮށް ރާނައި ފަނުން ހިޔާކޮށްގެނ އުޅުން ގެއެއް ހުރި ކަމުގައި ބުނެފައިވެއެވެ. ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ ކައުންސިލް ދ ވީހިރާއްޖީ ގެ ހައިކޯޓުގައި އެދިފައިވަނަ ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުމަށް ތާއުދުކޮށ މައްސަލް ނިންމައިދިނމަށެވެ.

3މި ޤަޟިއްޔާގައި ތަދައްޚުލްވި ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ބުނެފައިވަނޭ ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގ އެވެ ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތި ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމަށް ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްދީފައިވަނީ އެ ރަޖިސްޓްރީ ހަދައިދިން އިރު ޢަމަލުކުރާ އުސލުތަކުގެ ދަށުން ކަމަށެވެ. އަދި އެ ގޯތީގައި އަމިއްލަ މަސައްކަތުނީ ޢިމާރާތްކޮށް އެ ގޯތީގައި އަނބިމިހާއާއޯ 5 ދަރިން ދިރިއުޅޭތާ މިހާރު 12 އަހަރު ވެފައިވާކަމަށާއި މިހާރު އެ ގޯތި އެހެން ފަރާތެއްގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރެވިއްޖެނަމަ ވަންނާނެ ގެދޮރެއް ނެތި މަގުމަތިވާނެކަމަށެވެ. މީގެ އިތުރުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި އެދޭ ގޮތަކީ ޙުސައިން މުޙައްމަދު އށަ ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގ އެވެ ކޔި ބަންޑާރަ ގޯތި ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްދީފައިވަނީ ޤާނ ނ އުސޫލުތަކާ އެއްގޮތަށް ކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުންކަމަށެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މިންގަނޑު

2. މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރު ޤާނޫނީ ގޮތުން ގޯހެއް ހަދާފައިވާކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނާ ބުނުމަކުން ނުވަތަ ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ މިންވަރަށް ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމަށް ބުނާ ބުނުމަކުން އެ މައްސަލަ ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޓުތަކުގޯ ޤާނނގު 12 ވަނަ މާއްދާއިން ހުއްދަކުރާ މިންގަނޑަށް ވާސީލުނުވެވޭނެކަމާއި ޤާނޫނީ ގޮތުން ގޯހެއް ހަދާފައިވާ ކަމަށް ބުނާ ނަމަ ނުވަތަ ޙައްޤުތައް ގެއްލިފައިވާކަމަށް ބުނާނަމަ ނުވަތަ އިންސާފަށް ހުރަސްއެޅިފައިވާކަމަށް ބުނާ ނަމަ އެކަމުގައި އުފެދޭ ޤާނޫނީ ބަހުސަކީ ކޮބައިކަން އެ ނުކުތާގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެހުއްދައަށް އެދޭ ފަރާތުން ސާފުކޮށް ބުނަންވާނެކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-L/87، 2019/SC-L/88، 2019/SC-L/89، . ޤާނ ނ ނަންބަރު 3232/33 2019/SC-L/90 އަދި 2019/SC-L/91 މައްސަލަ ބަލައިގަތުމާމެދު ނިންމި ގޮތުގެ ރިޕޯޓުތކުގައަ ކަނޑައަޅުއްވާފައިވެއެވެ. ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/68 (މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު)

3. ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) އަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ބަންޑާރަ ބިމުގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ އުސޫލުތައް ބަޔާންކޮށްފައި ވަނީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/68 (މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގައެވެ. އެގޮތުން ސަރުކާރު ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކުން ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ދިނުމަކުން، ވިއްކުމަކުން ނުވަތަ ހިބައަކުން މިލްކެއް އެހެން ފަރާތަކަށް ބަދަލުކުރާނަމަ އެކަން ކުރަންޖެހޭ އުސޫލުތައް އެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންވެފައިވެއެވެ. އެގޮތުން މީސްމީހުންގެ އަމިއްލަ ބިމާއި އެ ބިމުގައި ހުންނަ ޢިމާރާތްތައް ފިޔަވައި ރަޖިސްޓަރީ ކުރެވިފައިވާ އެއްޗެއް ނުވަތަ ތަނެއްގެ މިލްކުވެރިކަން ބަލަދުކުރަނީނަމަ ރަޖިސްޓަރީ ދިން ފަރާތުގެ އިޢުތިރާޟް އެކަމަށް ނެތްކަމުގެ ރަސްމީ ލިޔުމެއް އޮންނަންޖެހޭކަން އެނގެއެވެ. އަދި ދިނުމަކުން، ހިބަޔަކުން، ވިއްކުމަކުން މިލްކެއް ބަދަލުކުރުމަށްފަހު އެކަންކުރި ދެފަރާތުންކުރެ ފަރާތަކުން އެކަން ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅައިގެން ސާބިތުކުރަންވެއްޖެނަމަ އެކަމުގެ މައްޗަށް އެދެފަރާތުން އެއްބަސްވެ ސޮއިކޮށްފައިވާ ލިޔުމެއް އެލިޔުމުގައި ސޮއިކުރިއިރު ޙާޟިރުވެ ތިބި ހެކީންގެ ސޮޔާއެކު ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅަން ވާނެކަން އެނގެން އޮވެއެވެ. . ޤާނ ނ ނަންބަރު 9/68 (މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނ ނ ) ގެ 3 ވަނަ މާއްދާގެ (ކ) . ޤާނ ނ ނަންބަރު 9/68 (މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނ ނ ) ގެ 3 ވަނަ މާއްދާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢާއިޝަތު މޫސާ ވ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ ކައުންސިލް އިދާރާ އަދި އިތުރު ފަރާތެއް މައްސަލައިގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ އުސޫލު

32.ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޓުގޯ ޢާއިޝަތު މޫސާ ވ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ ކައުންސިލް އިދާރާ އަދި އިތުރު ފަރާތެއް މައްސަލައިގެ ވާޤާއިޢުތަކަށް ބަލާއިރު، އެ މައްސަލައަކީ ހދ. ކުޅުދުއްފުށި، […] އެވެކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތީގައިވާ ގެއަކީ ޢާއިޝަތު މޫސާގެ ބައްޕަ، ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ އަލްމަރްޙޫމް މ ސ އިބްރާހީމްގެ ތަރިކައިގައި ހިމެނޭ ގެއެއް ކަމަށާއި ނަމަވެސް އެ ގޭގެ ރަޖިސްޓްރީ ޢާއިޝަތު މޫސާގެ ބައްޕަ އަލްމަރްޙޫމް މ ސ އިބްރާހީމްގެ ދަރިއެއްކަމަށްވާ ޢަބްދުލްކަރީމް މ ސާއަށް ހަދާދީފައިވާކަމަށްބުނެ އެ ރަޖިސްޓަރީއަކީ ބާޠިލް ރަޖިސްޓރީއެއަކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުން އެދަ ޢާއިޝަތު މ ސ ހުށަހެޅި މައްސަލައެކެވެ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށި، […] އެވެކިޔާ ގެއަކީ އަލްމަރްޙޫމް މ ސ އިބްރާހީމްގެ ބައްޕަގެ ތަރިކައިން އަލްމަރްޙ މ މ ސ އިބްރާހީމް އަށް ލިބިފައިވާ ގެއެއް ކަން ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 17/B12C/2010 ޤަޟިއްޔާއިން އެނގެން އޮވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން އެ މައްސަލައިގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވަނީ އަލްމަރްޙޫމް މ ސ އިބްރާހީމްގެ ފިރިހެންދަރި ޢަބްދުލްކަރީމް މޫސާއަށް ހަދާދީފައިވާ ރަޖިސްޓްރީއަކީ ބާޠިލް ރަޖިސްޓްރީއެއް ކަމަށެވެ. މައިގަނޑު ސަބަބެއްގެ ގޮތުން ފާހަގަކުރަށްވފައިވަނީ ހދ. ކުޅުދުއްފުށި، ސައިމާގާ އެވެކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތީގައިވާ ގެއަކީ ޢާއިޝަތު މޫސާގެ ބައްޕަ އަލްމަރްޙ މ މޫސާ އިބްރާހީމގް ތަރިކައިގައި ހިމެނޭ ގެއެއްކަން ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1017/B12C/20 ޤަޟިއްޔާއިން އެނގެން އޮތުމާއި މިލްކުވެރިކަން ބދަ ލުކުރެވޭ މުޢާމަލާތެއްގެ ތެރެއިން ޢަބްދުލްކަރީމް މ ސާއަށް އެ ގޭގެ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުވެފައި ނެތުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢާއިޝަތު މޫސާ ވ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ ކައުންސިލް އިދާރާ އަދި އިތުރު ފަރާތއެ މައްސަލައިގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ އުސޫލަކީ ތަރިކަ މުދަލެއްކަމަށް ސާބިތުވެފައިވާ ގެއާއި ނުއުފުލޭ މުދަލގު މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރެވޭނީ އެ މުދާ ތަރިކަ އުސ ލުން ލިބޭ ބައެއްގެ މެދުގައި، ޢަމަލުކުރެވޭ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އުސލުތަކުގެ މަތިން ކަމަށް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ އުސޫލެވެ. އަދި މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުވާ މުޢާމަލާތް ތަކަކީ ވިއްކުން، ހިބައިން ދިނުން ނުވަތަ ވަޞިއްޔަތުން ދިނުން ކަމެވެ. ލ.ފޮނަދޫ، […] އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު މޫސާ (މުޙައްމަދުދީދީ) ނިޔާވިއިރު ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެ އެވެކިޔާ ގޯތީގައި އެ މަރުޙޫމުގެ ތަރިކަ ހުރިތޯ؟

33އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާގެ ތަރިކަ މައްސަލައެއް އެއްވެސް ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިފައިނުވާކަމުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ބުނެފައިވެއެވެ. އަދި އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު މޫސާގެ ތަރިކައަކީ ކޮބައިކަން އަދި ވާރިސުންނަކީ ކޮބައިކަން ޝަރުޢީ ކޯޓަކުން ކަނޑައަޅާފައިވާކަންވެސ އެނގެން ނެތެވެ. އަދި އިސްތިއުނާފުން މި ބެލެވޭ ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 127/O8C/2018 ޤަޟިއްޔާ ގައި ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެއެވެ ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތީގައި ހުރިނަމަ ހުރި ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލަކީ ލ.ފޮނަދޫ ދަނބުގޭ އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު މޫސާ (މުޙައްމަދުދީދީ) ގެ ތަރިކަ މުދާ ކަމުގައި ޝަރުޢީ އުސޫލުން ކަނޑައަޅާފައި ނުވެއެވެ. އިސްތިއުނާފީ ފުރަތަމަ ނުކުތާއަށް ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކުރިގޮތް

33. ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާ ގެ އެވެކިޔާ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ އަލްމަރުޙ މ މުޙައްމަދު މޫސާގެ ނަމުން ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްފައިވަނީ އެއްވެސް ޝަރުޢީ ލިޔުމެއް ނެތިކަމަށް އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ދަށު ކޯޓުގައި ވެފައިވާ އިޢުތިރާފަށް ރިޢާޔަތްކުރުމެއްނެތި މައްސަލަ ނންމާފައިވާކަމަށި ބުން ފާހަގަކުރި މި ނުކުތާއާ ގުޅޭގޮތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ދައްކާފައިވާ ވާހަކަތަކަށް ބެލިއިރު، އެފަދއިނަ ބުނާ ބުނނު ފިޔަވައި އިތުރު ކަމެއް މި ނުކުތާގައި އިސްތިއުނާފު ކުރާ ފަރާތަށް ބަޔާންކޮށްދެވިފައި ނުވެއެވެ. އެގޮތުން ލ. ފޮނަދޫ އަލަމގ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ މުޙައްމަދު މޫސާގެ ނަމުގައި ހަދާފައިވާކަން އެނގޭ އެއްވެސް ލިއުމެއް ހުށަހަޅާފައި ނުވެއެވެ. އަދި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ ކައުންސިލުން ބުނެފައިވަނީ ލ. ފޮނަދޫ އަލަމގާ ގޯތީގެ ރަޖސްޓްރި މުޙައްމަދު މޫސާގެ ނަމުގައި ހަދާފައިނުވާ ކަމަށާއި، އެންމެ ފުރަތަމަވެސް އެ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ ހައްދައިދީފައިވަނީ ޙުސައިން މުޙައްމަދު ގެ ނަމުގައި ކަމަށެވެ. މި ނުކުތާގައި ދަށު ކޯޓުން މައްސަލަނިންމުމުގައި ޚިލާފު ވެފައިވާ ޤާނޫނީ ނުވަތަ ޝަރުޢީ އުސ ލެއް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ބުނެދެވިފައިނުވެއެވެ. ވުމާއެކު މި ނުކުތާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގާ ހައިކޯޓުން ރިޢާޔަތްކޮށް ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭގޮތަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާއެއް ނޫންކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ޤާއިމުކުރައްވާފައިވާ އިސްވެ ބަޔާންކުރެވުނު އިސްތިއުނާފުކުރމު ގުޅާ އުސޫލަށް ބެލުމުން އެނގެއެވެ. އިސްތިއުނާފީ ދެވަނަ ނުކުތާއަށް ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކުރިގޮތް

32. އިސްތިއުނާފީ ދެވަނަ ނުކުތާއަކީ ލ. ފޮނަދޫ އަލމަގ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރުމުގެ ކުރިން ރަޖިސްޓްރީ އޮތް ފަރާތަކީ މުޙައްމަދު މ ސ ކަމާމެދު އެއްވެސް ފަރާތަކުން އިޢުތިރާޟްނުކުރާއިރ މައްސަލު ނިންމުމުގައި މިކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ. މި ނުކުތާގައިވެސް ދަށު ކޯޓުން ޚިލާފުވެފައިވާ ޤާނޫނީ އުސ ލެއް އިސްތިއުނާފު ކުރާ ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްދެވިފައިނުވެއެވެ. ވުމާއެކު މި ނުކުތާއަކީވެސ ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކޮށް ގޮތެއް ކަނޑައެޅޭގޮތަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާއެއް ކަމުގައި ނުދެކެމެވެ. އިސްތިއުނާފީ ތިންވަނަ ނުކުތާއަށް ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކުރިގޮތ

31. ލ. ފޮނަދޫ އަލަމގާ އެވެކިޔާ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ މުޙައްމަދު މޫސާގެ ނަމުން ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްފައިވަނީ ވާރިސުންގެ ބ ހއ ހޯދުމެއް ނެތިކަން ވާރިސުން ބުނާއިރު އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމެއްނެތި މައްސަލަ ނިންމާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި މި ނުކުތާއާ ގުޅިގެން، ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ދައްކާފައިވާ ވާހަކަތަކަށް ބެލިއިރު، އެކަމަށް ދަށު ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ޤާނޫނީ އެއްވެސް ސަބަބެއް ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިނުވެއެވެ. އަދި ދަށު ކޯޓުން ޚިލާފުވެފައިވަނީ ޤާނޫނީ ކޮން އުސލަކާކަން ބަޔާންކޮށްދެވިފައިނުވެއެވެ. ވީމާ މިނުކުތާއަކީވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓު ން ބަލައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅޭގޮތަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާއެއް ކަމުގައި ނުދެކެމެވެ. އިސްތިއުނާފީ ހަތަރވު ނ ނުކުތާއަށް ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކުރިގޮތް

35އިސްތިއުނާފީ ހަތަރުވަނަ ނުކުތާއެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަހަޅާފައިވަނީ މައްސަލައިގައި ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އެއްވެސް ހުށަހެޅުމަކާމެދު ގޮތް ނުނިންމާ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މަސްލަޙަތަށް ރިޢާޔަތް ނުކޮށް މައްސަލަ ނިންމާފައިވާކަމަށްބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ. މި ނުކުތާއާ ގުޅިގެން ދަޢުވާގައި ހުށަހަޅާފައިވާ އެއްވެސް ކަމަކާމެދު ގޮތް ނުނިންމާކަމަށް ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވާއިރު، ދަށު ކޯޓުން މައްސަލައިގައި ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަށް ބެލިއިރު އެ ނިންމުމަކީ ދަޢުވާގައި ހުށަހެޅިފައިވާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގޭގެ ޢިމާރާތާއި ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމަށް ބަދަލުކޮށްފައި އޮތް އޮތުމަށް ބަދަލެއްގެންނާނެ ތަނެއް ނެތް ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ނިންމުމެކެވެ. އެހެންކަމުން ދަޢުވާގައި ހުށަހަޅާފައިވާ އެއްވެސް ހުށަހެޅުމަކާމެދު ގޮތް ނުނިންމާކަމަށް ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ މި ނުކުތާގައި ދަށު ކޯޓުގައި އެދުމުން ދަށު ކޯޓުން ގޮތް ކަނޑައަޅާފައި ނުވަނީ ކޮން ހުށަހެޅުމަކާމެދުކަން ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްދެވިފައި ނުވެއެވެ. މީގެއިތުރުން ދަށު ކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމުމުގއަ ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ މަސްލަޙަތަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާގޮތެއް ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްދެވިފައިނުވެއެވެ. ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ މަސްލަޙަތަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނުވާކަމަށް ބުނެފައިވާއިރު ދަށު ކޯޓުން ޚިލާފުވެފައިވާ ޤާނޫނީ އެއްވެސް އުސ ލެއް ބަޔާންކޮށްދެވިފައި ނުވެއެވެ.

36އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާގެ ތަރިކަ މައްސަލައެއް އެއްވެސް ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިފައިނުވާކަމުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ބުނެފައިވެއެވެ. އަދި އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު މޫސާގެ ތަރިކައަކީ ކޮބައިކަން ޝަރުޢީ ކޯޓަކުން ކަނޑައަޅާފައިވާކަންވެސ އެނގެން ނެތެވެ. އަދި ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެއެވެ ކިޔާ ގޯތީގެ ރެޖިސްޓަރީ ނުވަތަ ޢިމާރާތާއި ގޯތީގެ ރަޖިސްޓަރީ ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމުގައި ހެއްދިއިރު އެ ބަންޑާރަ ގޯތީގައި ހުރިނަމަ ހުރި ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލަކީ އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާގެ ތަރިކަ މުދަލެއްކަން މިހިނދުގައި އެނގޭނެ ޝަރުޢީ އެއްވެސް ނިންމުމެއް ނެތެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢާއިޝަތު މޫސާ ވ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ ކައުންސިލް އިދާރާ އަދި އިތުރު ފަރާތެއް މައްސަލާގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ އުސޫލު މި މައްސަލައަށް ތަޠުބީޤުކުރެވިދާނތޯ؟

33. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢާއިޝަތު މޫސާ ވ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ ކައުންސިލް އިދާރާ އަދި އިތުރު ފަރާތެއް މައްސަލައި ގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ އުސ ލ މި މައްސަލައަށް މިހިނދުގައި ތަޠުބީޤުކުރެވިދާނެތޯ ބަލާއިރު، ޙަ ވާލާދެވުނު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މައްސަލައާ ގައި ހދ. ކުޅުދުއްފުށި، […] އެވެކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތީގައިވާ ގެއަކީ ޢާއިޝަތު މޫސާގެ ބައްޕަ އަލްމަރްޙ މ މޫސާ އިބްރާހީމްގެ ތަރިކައިގައި ހިމެނޭ ގެއެއްކަން ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ މ ޖިސްޓްރޭޓ ކޯޓުގް ނަންބަރު 17/B12C/2010 ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައަވކަނ އެނގެން އޮންނަކަން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން އެ ޤަޟިއްޔާގައ ބަޔާންކޮށްފައި ވެއެވެ. އެގޮތުން އަލްމަރްޙ މ މޫސާ އިބްރާހީމްގެ ފިރިހެންދަރި ޢަބްދުލްކަރީމް މ ސާއަށް ހއްދައަދީފައިވާ ރަޖިސްޓަ ރީއަކީ ބާޠިލް ރަޖިސްޓްރީއެއް ކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ކަނޑައެޅުއްވި މައިގަނޑު އެއް ސަބަބެއްގެ ގޮތުން ފާހަގަކުރަށްވާފައިވަނވެސީ އެ ސަބަބެވެ. އިސްތިއުނާފްކުރެވޭ މި މައްސަލައަސް ބަލާއިރު، ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެއެވެ ކިޔާ ގޯތީގެ ރެޖިސްޓަރީ ނުވަތަ ޢިމާރާތާއި ގޯތީގެ ރަޖިސްޓަރީ ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމުގައި ހެއްދިއިރު، އެ ބަންޑާރަ ގޯތީގައި ހުރިނަމަ ހުރި ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލަކީ އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާގެ ތަރިކަ މުދަލެއްކަން ޝަރުޢީ އުސ ލުން ސާބިތުކޮށްފައި ނުވާއިރު، އަދި ވަކިން ޚާއްސަކޮށް އެ ބަންޑާރަ ގޯތީގައި ހުރިނަމަ ހުރި ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލަކީ އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މޫސާގެ ތަރިކަ ކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އެއްވެސް ޝަރުޢީ ނިންމުމެއް މިހާތަނަށްވެސ ފެންނާކަށް ނެތެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގް ޢާއިޝަތު މޫސާ ވ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ ކައުންސިލް އިދާރާ އަދި އިތުރު ފަރާތެއް މައްސަލާގައި ދަށު ކޯޓުން ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑަޅުއްވާފައިވާ ވާރިސުންނާއި އެ ގޭގެ މިލްކުވެރިކަމާގުޅޭ ޙާޤީޤަތްތައް އިސްތިއުނާފުން މި ބެލެވޭ ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 127/O8C/2018 ޤަޟިއްޔާ ގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައި ނުވާއިރު އަދި އެ ކަންކަން އެގޮތުގައި ހުރިކަން ޝަރުޢީ ނިންމުމަކުން އެނގެން ނެތުމުން ބުނެވިދިޔަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ އުސޫލު މިހިނދުގައި މި މައްސަލައަށް ތަޠުބީޤުކުރެވޭނެ ހަމައެއް ނެތެވެ.

32. ލ. ފޮނަދޫ ދަނބުގެ އަލްމަރްޙ މ މުޙައްމަދް މ ސ ނިޔައު ވެފައިވަނީ 3333 ގައިކަމާއި، އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު މ ސ ނިޔައުވިއިރު އެ މަރުހ މުގެ ދަރިންނަކީ ކުޑަކުދިންނަށްވެފައި އެ ކުދިންގެ މަންމަގެ ލަފަޔާއެކު ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެ އެވެކިޔާ ގޯތި 3333 ގައި ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ނަމުގައި އޭނާގެ އުމުރުން 2 އަހަރުގައި ރަޖިސްޓްރީ ހަދާދީފައިވކަމާއި، އެ ގޯތީގައި ދިރިއުޅެ ޢިމާރާތްތައްކޮށް، އެގޯތީގައި ރުށްގަސް އިންދައ އެގޭގައި ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ މުޅި ދިރިއުޅުން ބިނާކޮށް، 5 ދަރިން ލިބި އެގޭގައި ދިރިއުޅެމުންދާތާ 12 އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސް ވެފައިވާކަން ޙުސައިން މުޙައްމަދާއި ލ. ފޮނަދޫ ކައުންސިލްގެ އިދާރާގެ ބަހުން އެނގެއެވެ. އަދި މިކަމަށް ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުން އިންކާރުކޮށްފައިވެސް ނުވެއެވެ. އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު މ ސ ނިޔާވިއިރު، ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގ އެވެ ކިޔާ ގޯތީގައި އުވަ ދަވައިގެން ރާނާ، ފަނުން ހިޔާކޮށްފައވި ކުޑަވަރެއްގެ ގެއެއް ހުރިކަމަށް ލ. ފޮނަދޫ ކައުންސިލްގެ ފަރާތުންނާއި އިސްތިއުނާފްކުރާ ފަރާތް ހިމެނހެނޭ ޙުސައިން މުޙައްމަދުގެ ތިން އުޚްތުނ ދަށް ކޯޓުގައު ބުނެފައިވާތީ، ބަހުސްގެ ބޭނުމަށް ލ. ފޮނަދޫ އަލަމާގެ އެވެކިޔާ ގޯތީގައި އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދް މުސާ ގެ ތަރިކަ ހުރިކަމުގައި ބެލިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ ބަންޑރާ ގޯތި ރަޖިސްޓަރީކޮށާދީފައިވަނި އަލްމަރްޙ މ މުޙައްމަދް މ ސްގެ ވާރިސެއްކަމަށްވާ އެމަރްޙމްގެ އުފަންދަރ ޙުސައިން މުޙައްމަދަށްކަނ އެނގެން އޮތްއިރު، ބަންޑާރަ ގޯތި ބައިނުކޮށް ވާރިސުންގެ ތެރެއިން ވީކި މީހަކަށް ހަމަޖައްސައިދީ ރަޖިސްޓަރީކޮށްދިނުމަކް އެދުވަސްވަރު ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢަމަލުކުރި ޤާނނަކުނ ނުވަތް ޤަވާއިދަކުނ ނުވަތް އުސ ލަކުން މަނާކޮށްފައިވާ ކަމެއް ކަމަށް ޙައްވާ މުޙައްމަދުގެ ފަރާތުނ ބަޔާންކޮށްދެވިފައިނުވެއެވެ. އަދި އެފްދައިނ އެކަން ކުރުން މަނާކުރާ ޤާނނެއ ނުވަތް ޤަވާއިދެއް ނުވަތަ އުސ ލެއް ފެންނާކަށވެސް ނެތެވެ.ލ. ފޮނަދޫ ދަނބުގެ އަލްމަރްޙ މ މުޙައްމަދު މ ސ 3333ގައި ނިޔައްވިއިރީ އެމަރްޙމީ ގެ ތަރިކަ ހުރިނަމަ އެކަން ޝަރުޢް އަދި ޤާނނަހަމަތަކުނ ސާބިތުކޮށް އެ ތަރިކައިން ޙައްޤުވާ މިންވަރު ނުލިބިވާނަމްހޯދުމުގެ ޙައްޤަކީ އަލްމަރްޙމ މުޙައްމަދު މޫސާގެ ވާރިސުންނަށް އޮތ ޙައްޤެކެވެ.

33. ބުނެވިދިޔަ ކަންކަން އެހެން ހުރުމުން ހައްދުންމަތީ ފޮނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 127/O8C/2018 ޤަޟިއްޔާ ގައި ކުރައްވާފައިވާ ޙުކުމަށް ބަދަލުގެންނަންޖެހު ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ ސަބަބެއް އޮތްކަމަށް އަހުރެން ނުދެކެމެވެ. ތަގާދިމްގެ އުސޫލުތައް ބަޔާންކުރާ ޤާނޫނު (Statute of limitation) ގެ މުހިންމުކަން

32. ތަގާދިމްގެ އުސޫލުތައް ބަޔާންކުރާ ޤާނޫނުތަކަކީ (limitation of Statute) އެކި ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތުތައް ކަނޑައަޅައި އެ އުސޫލުތައް ބަޔާންކުރާ ޤާނނުތަކވެ. ބިމާއި ޢިމާރާތްތަކުގެ މިލްކުވެރިކަމާ ގުޅޭ މައްސަލަތައް ކޯޓުތަކަށް ހުށަހެޅޭ މުއްދަތާ ގުޅޭގޮތުން ތަގާދިމްގެ އުސޫލުތައް ކަނއަޅާފައިވާ ޤާނޫނެއް (limitation Statute of) ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނެތެވެ. ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަނާޅައި އެތަށް އަހަރު ދުވަހެއް ފަހުން ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުމަށް މަގުފަހިވެފައި އޮތުމުގެ ސަބަބުން ބިނބިމް އާ ގޯތިގެދޮރާގުޅޭގޮތުން ގިނަ ބައެއްގެ ޙައްޤުތަކެއް ގެއްލިގެން ދެއމުގެ އިހްތިމާލު އެބައޮތެވެ.ސަބަބަކީ ދުވަސްވީ އެފަދަ މުޢާމަލާތްތައް ކުރެވިފައިހުންނަ ލިޔެކިއުންތަކާއި ހެކިތައް ނ ތ ދިއުމުގެ އިތުރުން އެފަދަ މުޢްމަލާތްތައް އެދުވަސްވަރެކުރެވިފައި ހުންނަ ޞައްޙަގޮތްތައްވެސެ ދުވަސްވުމުގެ ސަބަބުން ދނެގަނެވޭނ ގޮތެއްނެތި ހިނގައިދާނެތީއެވެ.ބިންބިމާއި ގޮވަތިގެދޮރާ ބެހޭ ޙައްޤުތަކަކީ މުހިންމު ޙައްޤުތަކަކަށް ވާއިރު، އަޙައްޤުތައް ޔަޤީންކަށަވަރުކަމާއެކު ހިމާޔަތްކުރެވީ ޤެ ރާރުވެ އޮތުމަކް ފަރުދުންނާއ މުޅި މުޖުތަމަޢުގިވެސ ޙައްޤުގައެ ނުހަނު ބޭނުންތެރިކަމެކެވެ.ތަގާދިމްގަ އުސލުތަކަކަދުނިޔޭގެ ކުރިއާ ރާފެއިވ ޖުރިސްޑިކްޝަންތަކުގައި ޤާނނީގޮތުނ ކަނޑައަޅާފައިވް އުސލުތަކެކާ ވެ. އެގޮތުން ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ދަޢުވާކުރެވޭ މުއްދަތުތަކަށް ބަލާއިރު، އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ލިމިޓޭޝަން ޤާނނ ( Limitation Act 1980) ގެ 35 ވަނަ މާއްދާގެ 3 ވަނަ ނަންބަރުގައި ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ދަޢުވާކުރެވޭނީ، ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު އުފަންވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 33 އަހަރުގެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައިކަން ( Limitation Period) ބަޔާންވެގެންވެއެވެ. އަދި ސިންގަޕ ރުގެ ލިމިޓޭޝަން ޤާނޫނު (Limitation Act 1959) ގެ 3 ވަނަ މާއްދާ ގެ 3 ވަނަ ނަންބަރުގައިވެސް މިފަދައިން 33 އަހަރުގެ މުއްދަތު ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ. މީގެ އިތުރުން މެލޭޝިއާ ގެ ލިމިޓޭޝަން ޤާނޫނު (Limitation Act 1953) ގެ 3 ވަނަ މާއްދގާ 3 ވަނަ ނަންބަރުގައިވެސް ކަނޑައަޅާފައިވާ ލިމިޓޭޝަން މުއްދަތަކީ 33 އަހަރެވެ. ބިންބިމާއި، އެ ބިންބިމާ ގުޅިފައިވާ ޢިމާރާތްތަކމެދާ ދަޢުވު ކުރުމުގެ ޙައްޤު އުފަންވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން އެ ދަޢުވާކުރުމަށް ވަކި މުއްދަތެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައިވެސް ކަނޑައެ ޅިފައިއޮތުން ރަނގަޅުކަމުގައި ފެނެއެވެ. ޙައްޤު ހޯދުމަށް ކޯޓު ތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހ ރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީން އެއްވެސް މުއްދަތެއް ބަޔާންކުރުމެއްނެތި . Limitation Act 1980, Section 15 (1), United Kingdom . Limitation Act 1959, Chapter 163, Section 9 (1), Singapore . Limitation Act 1953, Section 9 (1), Malaysia ލިބިދީފައިވާޙައްޤަކަށް ވާތީ އެ ޙައްޤު ހަނިކުރެވޭނީ ރައްޔިތް ންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކުރާ ޤަނނކުނ ކަމަށް ވާތީ، ބެންބިމާއި އޭބިންބިމ ގުޅިފައިވާ ޢިމާރާތްތަކުގު ޙައްޤުތަކާ ގުޅިގޮތުން ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތު ކަނޑައަޅާފައިވި ލިމް ޓޭޝަން ޤާނޫނެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައް އެކުލަވާލުމަކީ އެކަން ކުރަންޖެހޭ ފަރާތްތަކުނ ލަސްނުކޮށ އަވަހަށް ކުރަންޖެހޭ މުހިންމު ކަމެއްކަމުގައި ދެކެމެވެ. އިސްފަނޑިޔާރު ހާތިފް ޙިލްމީގެ ރައުޔު؛

33. ފަނޑިޔާރު ޙުސައިން މަޒީދުގެ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދުކުރަމެވެ.