އަޙްމަދު މަނިކު ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓަރަކްޗަރ

6ޅ.މާފިލާފުށީ ޖާދޫގެނަމަކަށ ކިޔް ބަންޑާރަ ގޯތި އަޙްމަދުމަނިކުގެ ނަމުގއަރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވާއިރު، ޅ.މާ ފިލާފުއްޓަކީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ސަރުކާރުން ކަނޑައަޅައި، އަޙްމަދުމަނިކުގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވާ "ޖާދޫގެ" ދައުލަތުން ނަގާފައިވަނީ ޤް ނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފަށްކަމުގައި ބުނީ އަޙްމަދުމަނިކު ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅިއެވެ.

7އެޙްމަދުމަ ނިކ މައްސަލު ހުށަހަޅާފައިވަނީ ޖާދޫގާ މި ގޯތީގައިވާ އުފުލޭ މުދަލުގެ ގޮތުގައި ހުރި ހިފާ ގެންގުޅޭ ތަކެތީގެ އަގަށްވ -/347,240 ރ. )ތިންލައްކަ ސާޅީސްހަތްހާސް ދުއިސައްތަ ސާޅީސޯރުފިޔާ( އާއި، އަޙްމަދުމަނިކު އެ ގ ތ ނ ނެރުން ތާރީޚުން ފެށިގެން މަހަކު -/18,000 ރ. ) އަށާރަހާސި ރުފިޔާ( ގެ މަގުން ކުލީގެ ގޮތުގައި ލިބެންވާ 493,800/- ރ. )ހަތަރުލައްކަ ނުވަދިހަ ތިންހާސް އަށްސަތޭކު ރުފިޔާ( އާއި އެތަނގައ ހުރި މަސައްކަތުގެ އާމްދަނީގެ ގޮތުގައި ލިބެންވާ 68,133/33 ރ.)ފަސްދޮޅަސ އަށްހާސް އެއްސަތޭކަ ތިރީސް ތިނެއް ރުފިޔާ ތިރީސް ތިނެއް ލާރި ( އާއި ވަންނާނެ ތަނެއްނެތި އުޅެންޖެހުމުން އޭގެ މާލީ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި 864,000/- ރ.)އަށްލައްކަ ފަސްދޮޅަސް ހަތަރުހާސ ރުފިޔާ( އާއި އެކު ޖުމްލައަށްވ 1,773,173/33 ރ. )އެއްމިލިއަން ހަތްލައްކަ ހަތްދިހަ ތިންހާސް އެއްސަތޭކަ ހަތްދިހަ ތިނެއް ރުފިޔާ މިރިޕޯޓުގެ 4 ވަނަ ނުކުތާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން މި މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓުން ބަލާފައިވަނީ އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރ 4117/Cv-C/2018 ޤަޟިއްޔއިނާ ތިރީސް ތިނެއް ލާރި ( އާއި އެގޯތީގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ހުޅުމާލެއިން 3 ކޮޓި ރީގަ ފްލެޓެއް ލިބިދިނުމަށް އެދިއެވެ. މި މައްސަލައިގައ ދަޢުވެ ރައްދވަނ މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރގު )ދިވެހި ދައުލަތުގެ( މައްޗަށެވެ.

8ސިވިލް ކޯޓުގައި ދައުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވަމުން ދައުލަތުން ބުނެފައިވަނީ ޅ. މާފިލާފުށީގައ އޮތި "ޖާދޫގެ" ނަމަކަށް ކިޔާ ގޯތި ދައުލަތަށް ނަގާފައިވަނީ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާއް އެއްގޮތަށްކަމަށާއި، އަޙްމަދަމަނިކުއަށ ހުޅުމާލެއިން ހައުސިންގ ޔުނިޓެއް ލިބިފައިނުވަނީ ހައުސިންގ ޔުނިޓު ދިނުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޝް ރުޠ ފުރިހަމަވެފައިނުވާތީ ކަމަށާއި، އެ ގޯތީގައި ހުރި އަޙްމަދުމަނިކުގެ އުފުލޭ މުދާ އެރަށުން ގެންދިޔުމަށް އަޙްމަދުމަނިކުއަށް ފަރާ ޞަތު ލިބިދީފައިވާކަމަށާއި، ޅ. މާފިލާފުށީގައ އޮތި ޖާދޫގެ ނަމަކަށް ކިޔާ ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތުގެ އަގުގެ ބަދަލުގައި ސިވިލ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާއިން ކަނޑައަޅާފައިވާގޮތަށް އަޙްމަދުމަނިކުއަށް ދައުލަތުން ބަދަލުދީފައިވާތީ، އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން ދައުލަތުގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ މި ދަޢުވާއަށް ދައުލަތުން އިންކާރުކުރާކަމަށާއި، މިގޮތުން އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން އެދިފައިވާ ބަލަދު ލިބިދެވޭނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށް އެދޭ ކަމުގައި ދައުލަތުން ބުނެފައިވެއެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާއަށް ބަލާއިރު، މިމައްސަލައަކ 2011 ވަނަ އަހަރު ފާދިއްޕޮޅި މާފިލާފުށީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައެ ސަރުކާރުން ކަނޑައެޅުމާއި ގުޅިގެން އެ ރަށުގައި ދިރިއުޅެމުން ދިޔަ އާއިލާތަކުގި ތެރެއިން ހައިސިންގ ޔުނިޓެއް ހަމަޖައްސައިދޭ މިންގަނޑަށް ނުފެތޭ ގޯތިތަކުގައ ކޮށްފައިވް އުމްރާނީ މަސައެ ކަތުގެ އަގުމަގުކޮށް ޝަރީޢަތުމެދުވެރިކޮށ ބަދަލެއް ދިނުމަށް ސަރުކާރުން ނިންމާފައިވާތީ، ޅ.މާފިލާފުށި ޖާދޫގ ނަމަކަށް ކިޔުން ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތްތަކަށް ބަދަލު ދިނުމަށް ދިވެހި ދައުލަތުން އަޙްމަދުމަނިކުއަށ ރައްދުވާ ގޮތަށާ ހުށަހެޅް މައްސަލައެކެވެ. މި މައްސަލައިގައި ޅ.މާފިލާފުށި ޖާދޫގެ ނަމަކަށް ކިޔާ ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތުގެ އަގެއްގެ ގޮތުގައި ޝަރުޢީ އަގު ކޮމިޓީން ކިޔާފައިވާ އަގުކަމުގައިވާ 298,862/-ރ. )ދެލައްކ ނުވަދިހަ އަށްހާސް އަށްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ދޭއް ރުފިޔާ ރުފިޔާ( އަކީ މި ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި، ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތުގެ ޝަރުޢީ އަގު ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި، މި ފައިސާ ދައުލަތުން އަޙްމަދުމަނިކުއަށ ދިނުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ. ސިވިލް ކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމިގޮތް:

9ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4117/Cv-C/2018 ޤަޟިއްޔާ ނިންމާފައިވަނީ، "ދެންފަހެ، އިސްވެދިޔަ ބަޔާންތަކާއި، ފާހަގަކުރި ނުކުތެ ތަކުގ މައްޗަށް ބެލުމަށްފަހު، ޅ.މާފިލާފުށި މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ސ ރ ކާރުނ ކަނޑައަޅައް އެރަށުގައި ދިރިއުޅުނު އާއިލާތައް ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކޮށްފައިވާ އ އުޞޫލުގެ ދަށުން ޅ.މާފިލާފުށީގައ އޮތި […] އަޙްމަދު މަނިކުގެ ނަމުގައި "ޖާދޫގެ" ނަމަކަށްކިޔާ ގޯތީގެ ބަދަލުގައި ހައުސިންގ ޔުނިޓެއް ހަމަޖެއްސުމުގެ ޝަރުޠު އަޙްމަދު މ ނިކުގެ ކިބައިގައި ފުރިހަމަވެގެން ނުވުމުން ހައުސިންގ ޔުނިޓެއްގެ ގޮތުގައި ފލެޓ ލިބިދޭންނުޖެހޭ ކަމާއި، ޅ. މާފިލާފުށީ "ޖާދޫގެ" ނަމަކަށްކިޔާ އެގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތަށް ޝަރީއަތް މެދުވެރިކޮށް އަގުން ބަދަލާ ލިބިދީފައިވާކަމާއި އެގޯތީގައި ހުރިކަމަށް އަޙްމަދު މަނިކު ބުނާ އުފުލޭ މުދަލުގެ ގޮތުގައި ހިފާގެންގުޅޭ ސާމާނަކީ ގެންދިޔުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދީފައިވާ އަދި އެމުދަލަކަށ ދައުލަތުން ބަދަލް ދިނުމަށު ހަމަޖައްސާފައިވާ އުސޫލުގައ ނުވި މުދަލަކަށްވާތީ އެފަދަ މުދަލަށް ދައާ ލަތުނ ބަދަލް ލިބިދޭން ނުޖެހޭނެކަން ހުށަހެޅިފައިވާ ލިޔުންތަކުން ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުވާތީ، ދައުވާކުރި އަޙްމަދު މަނިކު ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ލިބުމަށް އެދިފައިވާ 1,773,173/33ރ) .އެއްމިލިއަން ހަތްލައްކަ ހަތްދިހަ ތިންހާސް އެއްސަތޭކަ ހަތްދިހަ ތިނެއް ރުފިޔާ ތިރީސް ތިނއް ލާރ( އަކާއި ހުޅުމާލެއިން 03 )ތިނެއް( ކޮޓަރީގެ ފްލެޓެއް ދައުލަތުގެ ފ ރާތުން މިދައުވާކުރި […] އަޙްމަދު މަނިކަށް ލިބިދިނުމަށް ޝަރީޢަތުގެ ފަރާތުން އަންގާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅައި ޙުކުމްކޮށްފީމެވެ." މިފަދައިންނެވެ.

10ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4117/Cv-C/2018 ޤަޟިއްޔާނިމިފައިވާގޮތް ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނ ހަމަތަކާއެއްގޮތް ނުވާކަމަށަބުނެ އެ މައްސަލް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށ އެދޭ އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ އަންނަނިވ 05 ނުކުތާއެވެ.އެގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާތަކަކީ:

10.1 ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/13 )ދިވެހި ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު(ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގެ 1 ވަނަ ނަންބަރާއި ޚިލާފަށް މައްސަލަ ނިންމާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއާއި،

10.2 ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 )ދިވެހިރާއްޖޭގ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު(ގެ 3 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް މައްސަލަ ނިންމާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއާއި،

10.3 ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( އާ ޚިލާފަށް މައްސަލަ ނިންމާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއާއި،

10.4 ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( އާ ޚިލާފަށް މައްސަލަ ނިންމާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއާއި،

10.5 ޅ.މާފިލާފުށީގައި ދިރިއުޅެމުން އައްއެ އިލާތައް ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރެވެމުނދާ އުޞޫލުގެ

3.1.1 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށް މައްސަލަ ނިންމާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ.

11ފީރަތަމ އިސްތިއުނާފަ ނުކުތާ ތަފްޞީލުކުރަމުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނު ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނ ގެ 5 ވަނި މާއްދާގަ )ށ( ގައި ފަނޑިޔާރުން މައްސަލަ ބެލުމުގައި ހުށަހަޅާފައިވާ ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް، މި މައްސަލާގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅ ހެކިން ޙާޟިރުކުރެވެނ ނެތްކަމަށް ދަށާ ކޯޓުނު ނިންމާފައިވާއިރު، ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރުމަށް ނިންމި ސަބަބު ބުނެދެވިފައިނެތުމަކީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން އަންނަ ކަމެއްކަމަށާއި، އިސްތިއުނާފުކުރ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ހެކިންގެ ބަހެއް ނުނަގާ މައްސަލަ ސާބިތުނުވާކަމަށް ނިންމި ނިންމުމަކީ އިންސާފުވެރި ނިންމުމެއްކަމުގައި ނުދެކޭ ކަމަށެވެ.

12ދެވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ތަފްޞީލުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތު ނ ބުނެފައިވަން ޅ.މާފިލާފުށީގ "ޖާދޫގެ" ގއ އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ބައިތިއްބާފައ ތިބި މީހުން ބޭލީ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ(އ ޚިލާފަށްކަމަށް ކަނޑައެޅުމަށް އެދުނު ނަމަވެސް، މިކަމާ ގުޅޭ ގޮތުން ނިންމާފައިވަނީ ކޮން އުޞޫލަކުން ކޮން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ކަމެއް ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށެވެ. ޅ.މާފިލާފުށ "ޖާދޫގ" ގައި ހުރި މުދަލާއިތަކެތ ދައުލަތުގެ އިހުމާލުން ހަލާކި ވެގެން ގޮސްފައިވީނަމަވެސް، މި ތަކެއްޗަށް ބަދަލު ދޭން ނުޖެހޭނެކަން ނިންމި ނިންމުމަކީ އިންސާފުވެރި ނިންމުމެއްނޫންކަމަށެވެ. އަދ ހަމަ އެހެންމެ، އިސްތިއުނާފުކުރ ފަރާތުގެ 500 އަކަފޫޓު ހަމަވާ ބިމެއް މާލޭގައި އޮތްކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ޒިންމާދާރުކަން ކުޑގޮތކަށް ކަމަށެވެ.

13ތިންވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާ ތަފްޞީލުކުރަމުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގައި މީހުންގެ މުދާނެގޭނ ގޮތެ ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ގޯތިގެދޮރާއ، އެންމެހާ މުދަލާއި، ގަސްގަހާގެއްސަށް ދައުލަތުން އަތްގަދަކޮށްފައިވަނީ ކޮން ޤާނޫނަކުންކަމެއ ދައުލަތަށް ބުނެވެދިފައިނުވާކަމަށެވެ.

14ހެތަރުވަނ އިސްތިއުނާފަ ނުކުތާގެ ތަފްޞީލުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށު ލިބިފައިވާ ބަދަލަކީ އަދުލުވެރި ބަދަލއްނޫންކަމުގައ އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ބުނަމުންދިޔައިރ މިކަމަށް ދަށު ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާކަމަށެވެ.

15ފަސްވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ތަފްސީލުގައ އިސްތިއުނާފުކުރު ފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ ސިވިލް ކޯޓުގ ނަންބަރ 2083/Cv-C/2014 ޤަޟިއްޔާއިން، އިސްތިއުނާފަކުރާ ފަރާތުގެ އަނބިމީހާއަށް […] ދެބައިކުޅަ އެއްބައި ހިބުއިނ ދިނުމަށް ހުށަހެޅް މައްސަލި ޙުކުމްކޮށްފައިވަނ 08 ފެބްރުއަރީ 2015 ގައި ކަނާ އެ ޤަޟިއްޔާއިން އެނގޭނެކަމާއި، މި ޤަޟިއްޔި އިން ގޯތި ބައިކޮށްފައިވަނީ "ޅ.މާފިލާފުށީގައ ދިރިއުޅި މާންއައާއް އިލތައް ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރަމުންދާ އުޞޫލު"ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީޚު 30 އެޕްރިލް 2013ގެ ފަހުން ކަމަށްވާތީ، ހުޅުމާލެއިން ހައުސިންގ ޔުނިޓެއް ލިބުމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ކިބައިން ޝަރުޠެ ފުރިހަމަނުވާކަމަށް އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ފާހަގަކުރީ ނަމަވެސް، ހިބައިން ދިނުމުގި މައްސަލަ ހުށަހެޅ 15 އޮކްޓޯބަރު 2014ގައިކަމާއި، އަދި ބަޔާންކުރަނިވި އުޞޫލު ފައިނަލްކޮށް އިޞްލާޙު ހުށަހަޅައި މުޅިން ފައިނަލްކޮށްފައިވަނީ 30 އޮކްޓޯބަރު 2014ގައިކަމަށްވާތީ، މާ ފަހުން ނެރެފައިވާ އުޞޫލެއްގެ މައްޗަށް އިސްތިއުނާފުކުރެފަރާތުގެ ޝަރުޠު ހަމަނުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމަކީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނ ހަމައެއްކަމަށް ޤަބޫލުނުކުރާކަމަށެވ.

1630 އޮކްޓޯބަރު 2022 ގައި ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމުގައި "ދައުވާ ހުށަހެޅާ ފަހުން ދައުވާކުރާ ފަރާތަށް މިވަނ ކ.ތުލުސްދޫ އިން ގޯއްޗެއް ލިބިފައި އެހެންނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ ނިންމުމުގައި އެދޭގޮތުގައި އަޅުގަނޑުމެން ގޯއްޗެއް ބޭނުންވާކަން ބުނެފަ އެބައޮތް އެހެންވީމަ އެބައި އުނިކުރަން އަޅުގަނޑު ހަމައެދެން، 03 ކޮޓަރީގެ ފްލެޓެއް މާފިލާފުށިނ ބޭނުންވާކަމަށް ބުނެފައިވާބައި އުނިކުރުމަށް" މިފަދައިން އިސްތިއުނާފުކުރ ފަރާތުން ބުނެފައިވާތީ، މި މައްސަލައިގައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި ހުޅުމާލެއިން ހައުސިންގ ޔުނިޓައެ ލިބިދިނުމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ނުކުތާތަކަށް ނަޒަރުކޮށްފައެއްނުވާނެއެވެ.

17ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ޖަވާބުގައި ދައުލަތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހެކިން ޙާޟިރުކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވަން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަކީ ޅ.މާފިލާފުށީގައި ދިރިއުޅެމުން އައު ފަރާތެއްކަމާއި، ޅ.މާފިލާފުށީގައ އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުގާ ގެ ކަމުގައިވެ "ޖާދޫގެ" ބެލެހެއްޓުމަށް ހަވާލުކޮށްފައިވާ ފަރާތްތަކަށް ޝަރުޢީ އެއްވެސް ބަދަލެއް ދިނުމެއްނެތި ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ނެރެފައިވާ ކަން ސާބިތުކުރުމަށްކަމަށްވާއިރު، މިކަންކަމީ މި މައްސަލައިގައި ދައުލަތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ލިޔެކިޔުންތަކުން ސާފުކޮށް އެނގޭ ކަންކަންކަމުން، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ޙާޟިރުކުރުމަށް އެދިފައިވާ ހެކިން ޙާޟިރުކުރަންނުޖެހޭނެކަމަށާއި، މި މައްސަލައިގައ ޝަފަހީ ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރަން ނިންމި ސަބަބު ޙުކުމުގެ )އ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ، މިއީ މައްސަލަ ބައްލަވާ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިވަޑައިގަންނަވާ ތަޤްދީރީ ބާރުގެ ދަށުން ނިންމެވި ނިންމެވުމެއްކަމުން، މި ނިންމެވުމުގެ ސަބަބުންފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( އާ މި ޙުކުމް ޚިލާފުނުވާނެކަމަށެވެ.

18އިސްތިއުނާފި ދެވަނަ ނުކުތާގެ ރައްދުގައި ދައުލަތުން ބަޔާންކުރަނީ ޅ.މާފިލާފުށީގައި ދިރިއުޅެމުންއައ އާއިލާތައް ބަދަލުކުރުމުގައި އަމަލުކުރެވެމުންދާއުޞޫލަށް ބަލާއިރު، މާލެއަށް ނިސްބަތްވެ އ އިލާތަކަށ މާލް ސަރަހައްދުން ހައުސިންގ ޔުނިޓެއް ހަމަޖައްސައިދެވޭނީ ޅ. މާފިލާފުށީގައި އެ ފަރާތުގެ ނަމުގައި ގެއެއް ހުރުމާއިއެކު، އެ ފަރާތް ނުވަތަ އެ ފަރާތުގެ އަނބިމީހާ/ފިރިމީހާގެ ނަން މަތީ ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވ 500 އަކަފޫޓަށް ވުރެ ބޮޑު ބިންކޮޅެއ ނުވަތް ފްލޯއޭރިޔާއެއ ނުވަތް ބޯހިޔާވަހިކަމާއ މާލް ނުވަތެ ހުޅުމާލެ ނުވަތެ ވިލިމާލޭގައ ނުވަތި ޅ.މާފިލާފުށީގައ ފިޔަވައި ދިވެހިރާއްޖޭގ އެހެނެ ރަށެއްގައި ނެތްނާ މައެވެ. އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ނަމުގައި "މާކަރީ" އެވެކިޔ 969 އަކަފޫޓުގެ ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް އެ އުޞޫލަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށިއިރީ އޮތްކަން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ރެޖިސްޓްރި އިން އެނގޭކަމަށެވެ. އަދ ހަމައެހެންމެ، ޅ.މާފިލާފުށ "ޖާދޫގ"ގައި ގެންގުޅުނު ހިފާސާމާނު ގެންދިޔުމުގެ ފުރުޞަތު މި އުޞޫލުގެ ތެރެއިން އިސްތިއުނާފުކުރަފަރާތަށް ލިބިދީފައިވާއިރު، ޅ. މާފިލާފުށީގައ އިސްތިއުނާފުކުރި ފރާތުނ ކޮށްފައިވް އުމްރާނީ މަސައްކަތް އަގުމަގުކޮށް، ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް އެ ފަރާތަށް ބަދަލު ދިނުމަށް ދައުލަތުނި ސިވިލް ކޯޓަށު ހުށަހެޅް މައްސަލައިގައި ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާއިން ބަދަލުގެ ގޮތުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް -/298,862ރ. )ދެލައްކ ނުވަދިހަ އަށްހާސް އަށްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ދެ ރުފިޔާ( ދިނުމަށް ޙުކުމްކޮށްފައިވާކަމަށާއި، މި ޙުކުމް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުނ އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިނުވާކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެގްޒެބިޓް 4ގ ގޮތުގައެ ހުށަހަޅާފައިވާ ބ.17918 ރެޖިސްޓްރީ ކޮޕީ.

19ތިންވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއާއި ހަތަރުވަނަ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތގާ ޖަވާބުގައި ދައުލަތުން ބުނެފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ގޯތި ދައުލަތުން ނަގާފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ(އާ އެއްގޮތަށް ޢަދުލުވެރި ބަދަލެއް ދިނުމަށްފަހުކަމަށާއި، މިއީ ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެއްކަން ޚުދު އެ ފަރާތުންވެސް ޤަބޫލުނުކުރާކަމަށވެ.

20ފާސްވަނ އިސްތިއުނާފަ ނުކުތާގެ ރައްދުގައި ދައުލަތުން ފާހަގަކުރަނީ ޅ.މާފިލާފުށީގައި ދިރިއުޅޭ އއިލާތަކަށ ބަދަލުދިނުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުޞޫލެއް ވަޒީރުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކޮށްފައިވާއިރު، 30 އެޕްރިލް 2013ގެ ފަހުން ގޯތި ބެހުމާއި، ހިބައިން ދިނުމާއި، ވިއްކި ހެދިނަމަވެސް، އެ އުޞޫލުގެ ދަށުން ޝަރުޠު ހަމަވި ފަރާތެއްކަމުގައި ނުބެލެވޭނެކަމުގައި އެ އުޞޫލުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ނަމުގައި އޮތ 969 އަކަފޫޓުގެ "މާކަރީ" އެވެ ކިޔް ގޯތީގެދެބައިކުޅަ އެއްބައި އޭނާގެ އަނބި ޒުބައިދާ އާދަމްއަށް ހބައިނ ދިނުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވަނީ 15 އޮކްޓޯބަރު 2014 ގައި ކަމާއި، އަދި އެ ޤަޟިއްޔާގެ ޙުކުމްކޮށްފައިވަނ 8 ފެބްރުއަރީ 2015ގައި ކަމުން، މި ދެ ތާރީޚަކީވެސް 30 އެޕްރިލް 2013ގެ ފަހު ތާރީޚެއްކަމަށެވެ.

21އިސްތިއުނާފި ރައްދުވު ފަރާތުން އެދެނީ ދިވެހު ރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރ 2019/HC-A/654 ޤަޟިއްޔާއިން ބައްލަވަމުން ގެންދަވާ މި މައްސަލައިގައި، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4117/Cv-C/2018 ޤަޟިއްޔ ޙުކުމާ ބާޠިލްކުރަންޖެހޭފަދަ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އަސާސެއް ނެތްކަމށަ ކަނޑައަޅައި، މި މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކޮށް ދެއްވުމަށެވެ. ސިވިލް ކޯޓުން މި މައްސަލަ ބަލާފައިވަނީ އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2083/Cv-C/2014 ޤަޟިއްޔާއިން ދަށު ކޯޓަށް ހެކިން ޙާޟިރުކޮށް ފައިނުވ ކަމަށާ ބުން ބުނުން

22މި މައްސަލައިގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހެކިން ހާޟިރުކުރުމަށް އެދިފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުކުރަ ފަރާތަކީ ޅ.މާފިލާފުށީގައ އެންމި ފުރަތަމަ ދިރިއުޅެން ފެށި މީހުންނާއެކު އެތަނުގައި އުޅެފައިވާ މީހެއްކަމާއި، ޅ. މީފިލާފުށި ޖާދޫގ އެވެ ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯތީގައި ދެ ލޯންޗާއި، ވަޑާންގެއަކާއި ލޭތްމެޝިނެއްހުރިކަމާއ އަދި ޝަރުޢީ އެއްވެސް ބަދަލެއް ދިނުމެއްނެތި ދިފާއީ ބާރުތަކުން މި ތަކެތި ބެލެހެއްޓުމަށް ތިބި މހުނ ނެރެފައިވާކަމަށާއި، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަކީ ޅ.މ ފިލާފުށީގައި މަސައްކަތްކުރާމުން، އެތަނުން ގޯއްޗެއް ނަގައިގެން އުޅޭ މީހެއްކަމަށއ އަދި އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތަކާ މާލޭގައި ކުއްޔަށް އުޅޭ މީހެއްކަން ސާބިތުކުރުމަށްކަން އެނގެއެވެ.

23ޕްރިސިޑެންސް 1ޕްރިސިޑެންސް 2މަދަން ޚުޞޫމަތްތަކުގައި ޚަޞްމުންނަށް ލިބިގެނވްހެކިތަކާއި ދަލީލުތައްހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު ހަމަހަމަކަމާއެކު ވަކި ފަރާތަކަށް ބުރަވުމަކާ ނުލައި ޚަޞްމުންނަށް ލިބިގެންވާއިރު، ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިހަށް ހުށަހެޅޭ ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ އެންމެހައި ހެކިތަކާއި ދަލީލުތައަވަޒަންކޮށް، އޭގެ ޞައްޙެ ކަނަ ތަޤްދީރުކުރުމެކީ މައްސަލައިގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ތަޤްދީރީ ބާރުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެއްކަމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2010/SC-A/02 އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. އަދި ހެކި ޙާޟިރުކުރުމާ ގުޅޭ ގޮތުނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނިންމުންތަކުގައިވާ އުޞޫލުތަކަށް ބަލާއިރު، ޚެޞްމުނ ޙާޟިރުކުރުމަށް އެދް ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރުމަށް ނިންމާ ޙާލަތްތަކުގައި އެކަމުގެ ސަބަބު ތަފްސީލުކޮށް ބަޔާންކުރަންޖެހޭ ކަމުގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އެކި މައްސަލަތަކުގައި ބަޔާންވެފައި އެބަ ހުއްޓެވެ. މީގެ ތެރެއިން ގިނަ މައްސަލަތަކުގައި ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރުމަށް ނިންމި ސަބަބު އެ ޤަޟިއްޔާގައި ސިވިލް ކޯޓަށް 2 ނޮވެމްބަރ 2019ގައި އިސްތިއުނަފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ "ހެކިންގެ ލިސްޓް" ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/26 )މެރީޑިއަމ ސަރވިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ސަޢީދާ މޫސާ( ޤަޟިއްޔާއާއި އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/01 )މަޢާނާ މުޙައްމަދާ ވ. އިބްރާހީމް މުޢިއްޒު އާއި އިތުރު ހަތަރު ފަރާތެއް( ޤަޟިއްޔާއާއި އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/98 )މުޙައްމަދ ވަޙީދު ވ. ސިލިންކޯ އިންޝުއަރެންސް ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް( ޤަޟިއްޔާ ބަޔާންކުރުމުން އެއީ ޖާއިޒު ސަބަބުތަކެއް ކަމުގެ އިވެސަ ކަނޑައެޅިގެންގޮސްފައިވެއެވެ. އަދި މިފަދަ ނިންމުންތަކުގ ނަތީޖާއަކޭ ހެކި ޙާޟިރުކުރުމަށް އެދޭ ޚަޞްމެއް ގެ ޙައްޤު ގެއްލުނީކަމުގައި ބަލަންޖެހޭ ސަބަބެއްވެސް ނޫނެވެ.

24މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމުން ޙާޟިރުކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ހެކިން، ނުވަތަ ޚަޞްމުން ހުށަހަޅާ އެއްވެސް ހެއްކަކަށް ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްނުކުރައްވަނެ ނިންމަވާފައިވާނަމަ، އެ ސަބަބު ފާހަގަކުރައްވަންވާނެއެވެ. މީގް ބޭނުމަކީ، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކުގައި ފަނޑިޔާރުންވެސ ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް އިސްކަންދޭންޖެހޭތީއެވެ.

25ޕްރިސިޑެންސް 3ހާކިނ ޙާޟިރުކުރުމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާ ސަބަބުތަކަށް ބަލާއިރު، ފުރަތަމަ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ފާހަގަކުރަނީ އެ ފަރާތަކީ ޅ. މާފިލފުށީގައ އެންމި ފުރަތަމަ އުޅެން ފެށި މީހުންގެ ތެރެއިން ހިމެނޭ މީހެއްކަން ކަމަށެވެ. މިކަމާ މެދު އެއްވެސް ޚުޞޫމަތެއްނެތެވެ. ޝަރީޢަތުން ނުވަތަ ޤާނޫނުން ލިޔުމެއް އޮތުން ލާޒިމުކުރާ ކަންކަމުގައި އެކަންކަން ސާބިތުކުރުމުގައި އަޞްލެއްކަމުގައި ބަލަންޖެހެނީ އާ ލިޔުމެވެ. އިސްތިއުނާފުކުރެ ފަރާތުގެ ނަމުގައި ޅ.މާފިލާފުށީގައި "ޖާދޫގެ" ނަމަކަށް ކިޔާ ގޯއްޗެއް ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވާކަން އެނގެއެވެ. އެހެންކަމުން، މިކަން އިސްތިއުނާފުކުރާފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވް ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީއިނ ސާބިތުވާތީ، މިކަމީ އިތުރަށްޝަ ފަހީ ހެކިން ހުށަހަޅައި ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެކަމެއްނނެވެ.

26މީގެ އިތުރުން މައިގަނޑު ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސާބިތުކޮށްދަނޭ ބޭނުންވީ، އ ގޯތީގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ސާމާނު ހުރިކަމާއި، އަދި އެތަން ބަލަހައްޓަމުން ދިޔަ މީހުން ދައުލަތުގެ ބެލުމުގެ ދަށަށް ގެންގޮސްފައިވާކަމާއި، މިކަން މިގޮތަށް ކޮށްފައިވަނީ އެއްވެސް ބަދަލެއް ދިނުމެއްނެތިކަމެވެ. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/26 )މެރީޑިއަމ ސަރވިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ސަޢީދާ މޫސާ( ޤަޟިއްޔާގެ 43 ވަނަ ނުކުތާ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/26 )މެރީޑިއަމ ސަރވިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ސަޢީދާ މޫސާ( ޤަޟިއްޔާގެ 45 ވަނަ ނުކުތާ މިނިސްޓްރީ އޮފް އެޓޯލްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓްގެ ނ ންބަރ 03/2004 )ފޯމު ނަންބަރު: 9348( ޖާދޫގެ "ޢިމާރާތާއި ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ" މިކަމާ ގުޅޭ ގޮތުން ސިވިލް ކޯޓު ގ ނަންބަރ 4117/Cv-C/2018 ޤަޟިއްޔާގެ ޝަރީޢަތެ ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ 3 ވަނަ ނުކުތާގެ )އ( ގައި މިކަމަށް އ ލިއަޅުވާލ ސަބަބާ ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. ފަނޑިޔާރުގެ އ ނިންމުމުގައި ވަނި "ޅ.މާފިލް ފުއްޓަކީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖައްސައި އެރަށުގައި ދިރިއުޅެމުން އައި އާއލާތައާބަދަލުކުރުމުގައި އެ އާއި ލެތަކުން އެރަށުގައި ދިރިއުޅުނުއިރ ގެންގުޅުނު އުފުލޭ މުދަލުގެ ގޮތުގައް ބެލެވި ތަކެއްޗަކީ އެއާއިލާތަކުން ގ ނ ދިއުމަށް ދޫކޮށްފައިވާ މުދާކަމާއި އެފަދަ ތަކެތި ގެންދިއުމަކީ އެމުދަލެއްގެ އަތުގެ ވެރިމީހާގަޒިންމާގައ އޮތި ކަމަކަށްވެފައި އެފަދަ އުފުލޭ މުދަލަށް ބަދަލުދިނުމަށް އުޞޫލުގައި ބަޔާންވެގެން ނުވުމާއި، އަދި ހަމެމިފަދައިނ އެފަދް އުފުލޭ މުދާ ދައުލަތަށް ނަގާފައިވާ ކަމަށް ނުވާތީ، އަޙްމަދު މަނިކުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިން މި ދަޢުވާގައި ޙާޟިރުކުރަންޖެހޭ ތަނެއް ނެތްކަމާއި ..." މިފަދައިންކަމުގައިވާއިރު، މި މައްސަލައިގައި ކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތަށް ބަލައި، އަދި ސިވިލް ކޯޓުގ ނިންމުމުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ބުނެވިދިޔަ ސަބަބަށް ބަލައި، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅަފައިވާ ހެކިން ކޯޓަށް ޙާޟިރުކުރިނަމަވެސް، އ ހެކިންގެ ހެކި ބަހަށް ދެވޭނެ މާބޮޑު ބުރަދަނެއް އޮތްކަމަކަށް ނުދެކެމެވެ.

27މީގެ އިތުރުން އިސްތިއުނާފުކުރާފަރާތުގެ ނަމުގައި ޅ. މާފިލާފުށެ ގައި އޮތް ޖާދޫގ އެވާ ކިޔުނު ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނ މަސައްކަތްތަކަށް ދައުލަތުންބަދަލ ދިނުމަށު އެދި އިސްތިއުނާފުކރ ފަރާތަށް ރައްދުވާ ގޮތަށް މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރގެ ފަރާތުން ދިވެހި ދައުލަތުން ބަދަލު ދިނުމުގެ މައްސަލައެއް ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނެވެ. މި މައްސަލައިގެ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތާއި ދައުލަތާއި ދެމެދު އެއްބަސްވާ ވަކި އަގެއް ނެތުމުން، ޝަރީޢަތުގެ ފަރާތުނ ޝަރުޢީ އަގެއް އަގު ކޮމިޓީ މެދުވެރިކޮށް ކަނޑައެޅިގެން ދިޔައެވެ. އަދި މި އަގަކީ އަގު ކޮމިޓީއިން ކަނޑައަޅާފައިވާ އަގު ކަމުގައިވާ -/298,862ރ. ދެލ) އްކަ ނުވަދިހަ އަށްހާސް އަށްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ދ 19 ޖަނަވަރީ 2017ގައި ހުށަހަޅާފައިވި ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާ ރުފިޔާ ( ކަމުގައި ބަލައި، މި ފައިސާ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ދިނުމަށް ދައުލަތުގެ މައްޗަށް އަމުރުކުރެވުނެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާއިން ނިންމާފައިވާ މި މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރ ފަރާތނ އިސްތިއުނާފުކޮށްފައެއްނުވެއެވެ. އެހެންކަމުން، ޖާދޫގު އެވެ ކިޔުނު ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާންމަސައްކަތްތަކަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ދައުލަތުން ދޭންޖެހޭ ބަދަލު ޝަރުޢީ މަރުޙަލާ މެދުވެރިކޮށް ކަނޑައެޅި، މި ބަދަލު އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރަތަށް ލިބިދީ، މިކަމަށް ފައިސަލާކުރަނިވި ޙުކުމެއްގެ ހުއްޖިއްޔަތު ލިބިފައިވެއެވެ.

28ޕްރިސިޑެންސް 4ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނި މާއްދާގަ )ށ( ގައި މީސްމީހުންގެ މުދަލަކީ ނިގުޅައިގަނެވޭނެ ތަކެތްނޫންކަމަށާއި، އާންމުވެގެންވާ މަންފާއަކަށްޓަކައި، ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅި ބަޔާންވެގެންވާ ގޮތެއްގެމަތިން، އަދި އެކަމަށްޓަކައ ކޯޓަކުންކުރާ ޙުކުމަކުން މެނުވީ އެއްވެސް މީހެއްގެ މުދަލެއް އެ މީހެއްގެ ރުހުންނެތި ދައުލަތަށް ނަގައިގެން ނުވާނެކަމަށާއި، މީހެއްގެ މުދަލި އ ދައުލަތަށް ނަގަންވާނީ ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ އަދުލުވެރި ބަދަލެއް ދިނުމަށްފަހުގައި ކަމަށ ބަޔާންކުރެއެވެ.

29މި މައްސަލައިގައިވެސް މި ހިމެނޭ ނުކުތާއާއި އެއްފަދައަކުން، ސަރުކާރުން ޅ.މާފިލާފުއްޓަކީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގ ގޮތުގައެ ހަމަޖެއްސުމާއި ގުޅިގެން،އްއިލާތކަށު ބޯހިޔާވަހިކަން ހަމަޖެއްސުމާއި، އަދި ބަދަލު ދިނުމުގެ މައުޟޫޢު ހިމެނޭ ގޮތަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު އެ ކޯޓުގެ ނަންބަރ 2017/SC-A/29 ޙަސަން ޒާހިރު ވ. ދައުލަތް )މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިން އެންޑް އިންފްރާސްރަކްޗަރ( ޤަޟިއްޔާގައި، ޤާނޫނުއަސސީގ 40 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ(އާ ޙަވާލާދީ، އެކީ ޓުން ފާހަގަކުރައްވާފައިވަނީ ޅ. މާފިލާފުއްޓަކ މި ޤަޟިއްޔާ ނިމިފައިވަނީ 16 އެޕްރިލް 2018ގައި މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ސަރުކާރުން ނިންމާފައާ ވަނީ އެ ރަށް މިލިޓަރީ ބޭނުންތަކަށް ޚާއްޞަކުރުމަށްކަނ އެނގެން އޮތުމުން، އެއީ ދައުލަތަށް އާންމުވެގެންވާމަންފާއެއްގ ގޮތުގައެ ސަރުކާރުން ނިންމާފައިވަ ނިންމުމެއް ކަމުގައި ޤާނޫނީގޮތުން ޤަބޫލުކުރަންޖެހޭކަމްއި، އަދި މީހުން ދިރިއުޅެމުން ދިޔަ ރަށެއެ،އެއީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުމުގެ ޤާނޫނީ ބާރު ލިބިފައިވާ ފަރާތުން އެކަން އެގޮތަށް ކަނޑައަޅައި، އ ރަށެއްގައި ދިރިއެޅާ މުންދިޔު އ އިލާތައ އެހެން ރަށްރަށަށް ބަދަލުކޮށް އެ މީހުންނަށް އަސާސީ ހިޔާވަހިކަން ފަހިކޮށްދީ، އެ މީހުންގެ މުދަލަށް ޝަރުޢީ ބަދަލުދީ މިފަދަ ހުރިހާ ކަމެއް އެންމެ ފުރިހަމައަށް ތަންފީޒުކޮށް ނިންމުމަށްޓަކައި ކަނޑައެޅޭ ވަކި އުޞޫލުތަކެއްގެ މަތިން، ވަކި އިންތިޒާމްތަކެއ ހަމަޖެހި، ތަރުތީބުތަކެއ ކުރެވެން ޖެހެނޭ ކަމީ ޤަބޫލުކުރެވޭ ހަމައެއް ކަމުގައެވެ.

30ޕްރިސިޑެންސް 5ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ޙައްޤަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 23 ވަނަ މާއްދާގައި ހިމެނި ޙައްޤުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ޙައްޤެވެ. މ ޙައްޤަކީ ކޮންމެ ރައްޔިތަކަށްމެ ލިބެންޖް ހ ޙައްޤެކެވެ. މި ޙައްޤު ލިބިދެވޭނީ ދައުލަތުގެ ތަނަވަސްކަމާއި، ކުޅަދާނަކަން ހުރި މިންވަރަކުންނެވެ. އަދި މި ޙައްޤުތައް ރައްޔިތުންނަށް ހޯދޭނެ މަގު ތަނަވަސްކޮށްދިނުމަށ ދައުލަތުން މަސައްކަތްކުރަންޖެހޭނ ކަމަށެ ވެސް މ މ އްދާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މީގެ މާނައަކޯމި ޙައްޤުތައް އެއްފަހަރާ އެންމެ ރައްޔިތުންނަށް ހ ދައިދިނުމަށް ދައުލަތުގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވމެއްނޫނެވެ. އެހެނަސް، ދައުލަތުގެ ކުޅަދާނަކަމާއި، ކެރިފޯރުންތެރިކަމާއި، ތަނަވަސްކަން ހުރި މިންވަރަކުން މި ޙައްޤުތައް ރައްޔިތުންނަށް ލިބިދެވޭނެ މަގެއް ތަނަވަސްކޮށްދިނުމެވެ.

31ޅ. މާފިލާފށްޓަކީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސުމަށް ސަރުކާރުން ނިންމާފައިވަނީ 5 އެޕްރިލް 2011 ގައި އޮތް ކެބިނެޓްބައްދަލުވުމުނނެވެ. މި ނިންމުމާއި ގުޅިގެން ޅ.މާފިލާފުށިގައި ދިރިއުޅެމުނާއައި އއިލާތައ އެހެން ރަށްރަށަށް ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރެވިދާނެ ގޮތްތަކެއް ހިމެނޭ ކަރުދާހެއް ވަޒީރުންގެ މަޖިލިހަށް ހުށަހެޅި، "ޅ.މަފިލާފުށީގައި ދިރިއުޅެމުންއައުއާ އިލާތައް ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރެވެމުންދ އުޞޫލު" 30 މެއި 2013ގައި ފާސްކުރެވުނެވެ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރގެ 29 އޮކްޓބަރޯ 2013ގެ އިޢުލާނުގައި ޅ.މާފިލާފުއްޓަކީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ސަރުކާރުން ކަނޑައެޅުމާއި ގުޅިގެން، އެ ރަށުގައާދިރިއުޅެމުން އައިއއިލެ ތައް ބަދަލުކުރުމާއި، އަދި އުއީއިލާތަކުގެ ގޯތިގެދޮރުގައި ކޮށްފައިވާ މަސައްކަތްތަކަށް އިންސާފުވެރި ޝަރޢ ބަދަލެއް ދިނުމަށް ނިންމާފައިވާކަމުން، އެ ރަށުގެ ގޯތިގެދޮރުގައި އިތުރއ މްރާނީ މަސައްކަތެއް ނުކުރުމަށް އަންގާފައިވެއެވެ.

32"ޅ. މާފިލާފުށީގައި ދިރިއުޅެމުންއައްއއިލާތައ ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރެވެމުންދާ އުޞޫލު"އަށް ބަލާއިރު، އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

1. މާލެއަށް ނިސްބަތްވްއއިލާތަކަށް، މާލެއިން ހައުސިންގ ޔުނިޓެއް ހަމަޖައްސައިދެވޭ މިންގަނޑަކީ:

1.1 ޅ. މާފިލާފުށީގާއާތިމާގެ ނަން މަތީގައި ގެއެއް ހުރުމާއެކު ތިމާގެ ނުވަތަ ތިމާގެ އަނބިމީހާ/ފިރިމީހާގެ ނަންމަތީގައި ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވ 500 އަކަފޫޓަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ބިންކޮޅެއ ނުވަތް ފްލޯރ އޭރިޔާ 500 އަކަފޫޓަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ބޯހިޔާވަހިކަމެއްމާލެ، ހުޅުމާލެ، ވިލިމާލޭގައި ނެތްނަމަ، ހުޅުމާލޭގައި ސަރުކާރުން ހިންގާ ހައުސިންގ ޕްރޮޖެކްޓްގެ ދަށުން އިމާރާތްކުރާ ފްލެޓަކުނ 3 ކޮޓަރީގެ ފްލެޓެއް ހަމަޖެއްސުނ

2. އަތޮޅު ތެރޭގެ ރަށްރަށަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ މިންގަނޑަކީ: ޅ. މާފިލާފުށާ ގައި ދިރިއުޅެމުންއައުއެ އިލާތައް ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ އުޞޫލުންގ 1 ވަނަ ނަންބަރު "ތަޢާރަފު" ގައޭ މިކަން ފާހަގަކޮށްފައިވާ މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރގެ ނަންބަރު DS1/1/2012/85-(IUN)138 )29 އޮކްޓބަރޯ 2013( އިޢުލާން ޅ. މާފިލާފުށާ ގައި ދިރިއުޅެމުންއައެ އ އިލާތައް ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ އުޞޫލުގެ 3.1 ވަނަ ނަންބަރު ޅ. މާފިލާފުށްގައި ދިރިއުޅެމުންއައ އާއިލާތައ ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ އުޞޫލުގެ 3.2 ވަނަ ނަންބަރު

2.1 ޅ. މާފިލާފުށީގާއި ތިމާގެ ނަން މަތީގައި ގެއެއް ހުރުމާއެކު ތިމާގެ ނަންމަތީ ރަޖިސްޓަ ރީކޮށްފައިވ ބިމެއް ނުވް ތ ބިންކޮޅެއ ނުވަތް ބޯހިޔާވަހކަމެއި ޅ.މާފިލާފުށ ފިޔަވައި ރާއްޖޭގެ އެއްވެސް ރަށް އްގައި ނެތްނަމަ، ބޯހިޔާވަހިކަމެއް ހަމަޖެއްސުނ

2.2 އާއއިލާއަކުނ ބަދަލުވާން ބޭނުންވާ އަތޮޅުގެ ތެރޭގެ ރަށަކީ، ސަރުކާރުގެ ގެދޮރު އިމާރާތްކުރުމުގެ މަޝްރޫއެއް ކުރިއަށްދާ ރަށަކަށް ނުވާނަމަ، އެ ރަށަކުން ގޯތި ހަމަޖެއްސުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތްތޯ ބަލައި، އެ ފުރުޞަތު އޮވެއްޖެނަމަ ގޯއްޗެއް ހަމަޖެއްސުމާއެކު، 3 ނުވަތަ 2 ކޮޓަރީގެ ގެއެއް އިމާރާތްކޮށްދިނުން، ނުވަތަ އިމާރާތް ކުރުމަށް ދާނެ ފއިސަ އެ ފަރާތަކަށް ދިނުން، ނުވަތަ އެ ފަރާތްތަކުން ދޫކޮށްލާ ޅ.މ ފިލާފުށީގައ ހުރި ގެއާއި ގޯތީގައި ހުރި އިމާރާތްތަކާއި ވަޅުފަދަ ތަނި ތުނާއ ރުއްގަސް ޝަރުޢީ މަރްޙލާގައި އަގުމަގުކޮށް ފައިސާ ދިނުން

3. ހައުސިންގ ޔުނިޓެއް ހަމަޖައްސައިދިނުމުގެ މިންގަނޑަށް ނުފެތޭ އއިލާތަކަށް އެ ފަރާތްތަކުނ ޅ. މެފިލާފުށިން ނަގާފައިވާ ގޯތީގައި ކޮށްފައިވާ މަސައްކަތްތައް އަގުމަގުކޮށް ޝަރުޢީ މަރުޙަލާ މެދުވެރިކޮށް އިންސާފުވެރި ބަދަލެއްދިނުމެވ.

33ޕްރިސިޑެންސް 6މި އުޞޫލަށް ރިޢާޔަތްކުރާއިރު، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ނަމުގައި "މާކަރީ"އެވެ ކިޔު 969 ) ނުވަސަތޭކ ފަސްދޮޅަސް ނުވައެއ( އަކަފޫޓުގެ ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް، މި އުޞޫލަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށިއިރު އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ނަން މަތީ ރަޖިސްޓްރީކުރެވިފައވކަން އެނގެއެވެ.އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން […] އެވެ ކިޔާ ގޯއްޗާއި އެ ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ލިބިގެންވާ 969 ) ނުވަސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ނުވައެއ( އަކަފޫޓުގެ ބިމާއި އެ ބިމުގައިވާ އިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލުގެ ޅ.މާފިލާފުށީގި އ ދިރިއުޅެމްންއައ އާއިލާތައ ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ އުޞޫލުގެ 4.2 ވަނަ ނަންބަރު ފުރަތަމަ އުޞޫލު 30 މެއި 2013 ގައި ފާސްކުރެވި، މި އުޞޫލަށް 30 އޮކްޓޯބަރު 2014 ގައި އިޞްލާޙު ގެނެވިފައި މިކަން […] ނަންބަރ ބ.17918 ޢިމާރާތުގެ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީއިން އެނގެއެވެ. ދެބައިކުޅަ އެއްބައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ މިލްކުން ކަނޑައި، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ އަނބިމީހާ، ޒުބއިދާ އާދަމްއަށަ ހިބައިން ދިނުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް 15 އޮކްޓބަރޯ 2014ގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވކަނާ ސިވިލް ކޯޓުގް ނަންބަރު 2083/Cv-C/2014 ޤަޟިއްޔާއިން އެނގެއެވެ. އަދި މ ޤަޟިއްޔާއިން މާ. މާކަރީ އެވެ ކިޔާ ގޯތިން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ލިބިގެންވާ 969 )ނުވަސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ނުވައެއ ( އަކަފޫޓުގެ ބަންޑާރަ ބިމުގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައި ޒުބައިދާ އާދަމްއަށް ލިބިދީ، އ ބައިގައިވާ ނުއުފުލޭ މުދާ ޒުބައިދާ އާދަމްއަށް މިލްކުވެގެންވާކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ 08 ފެބްރުއަރީ 2015 ގައި ކަމުން، ބުނެވިދިޔަ އުޞް ލަށޫ ޢަމަލުކުރަންފެށިއިރު، އަދި މި އުޞޫލުގެ ތެރެއިން ކަންކަން ކަނޑައެޅިގެން ދިޔައިރު، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގާ ނަމުގައި މާލެ "މާކަރީ"އެވެ ކިޔު 969 )ނުވަސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ނުވައެއް ( އަކަފޫޓުގެ ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް އޮތްކަން އެއާވެސ ސުވާލެއް ނުއުފެދޭ ގޮތަށް ހމވެގެންދެއެވެ.

34އެހެންކަމުން، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަކީ ބުނެވިދިޔަ އުޞޫލާއި އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން، ހުޅުމާލެއިން ފްލެޓެއް ނުވަތަ ބިމެއް ލިބުމަށް ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ ފަރާތެއްނޫންކަން އެނގެއެވެ. އަދި މި އުޞޫލާއި އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން ޅ.މެފިލާފުށީގައާ އޮތް ޖާދޫގ އެވެ ނަމަކަށް ކިޔާ ގޯތީގައިވާ އިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާން މަސައްކަތްތައް ޝަރުޢީ އަގު ކޮމިޓީ މެދުވެރިކޮށް އަގުމަގުކޮށް، އެ އަގަކީ -/298,862ރ. )ދެލައްކ ނުވަދިހަ އަށްހާސް އަށްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ދެ ރުފިޔާ( ކަމުގައިކަނޑައެ ޅ، ބަދަލުގެ ގޮތުގައި މި ފައިސާ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ލިބިދީފައިވު ކަންވެސް އެނގެއެވެ.

35އެހެންކަމުން، މީހުން ދިރިއުޅެމުންދިޔަ ރަށެއް، އެއީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ބާރުލިބިފައިވާ ފަރާތަކުނ އެކަން އެގޮތަށް ކަނޑައަޅައި، އެ ރަށުގައި ދިރިއުޅެމުން ދިޔަ އ އިލާތައ އެހެން ރަށްރަށށ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔއިނާ ބަދަލުކޮށް، މިކަން ފުރިހަމައަށް ތަންފީޛުކޮށް ނިންމުމަށްޓަކައި ކަނޑައެޅިގެން ދިޔަ ވަކި އުޞޫލެއްގެ މަތިން، އެ މީހުންނަށް ދައުލަތުގެ ފޯރުންތެރިކަނ ހުރް މިންވަރަކުން ބޯހިޔާވަހިކަން ދީ، އެ މީހުންގެ މުދަލަށް ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ(ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން ޝަރުޢީ ބަލަދެއްދިނުމުގައި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( އާ ޚިލާފުވެފައިވާކަމުގައި ނުދެކެމެވެ.

36ޅ.މާފިލަފުއްޓަކީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖައްސައި، މިކަން ޢާންމުކޮށް، މިކަމގުޅާ ގޮތުން އިތުރު އިޢުލާންތަކެއްކޮށް، މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރގެ 23 ނޮވެމްބަރު 2014ގެއިޢލާންގު ތަފްސީލު ގައިވަނީ ޅ.މާފިލާފުށގައީ ދިރިއުޅމުނެ އައި އާއިލާތައް ބަދަލުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ނިމިފައިވާތީއާއް،ޢާންމުންގެ ގެދޮރަ ށ ބަދަލު ދިނުމުގެ މަސައްކަތް ފެށުމުގެ މަސައްކަތްކުރިއަށްދާތީ،ޢާންމެ ނުގެ ގެދޮރު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ގޮތުން، ޅ.މާފިލާފުށިން ގެދޮރު އިމާރާތްކޮށްފައިވާ އާއިލާތައް ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކުން އެރަށަށް އަރާ ހެދުމަކީ މަނާކަމެއްކަމަށާއި، އަދި ރަށަށް އެރުމަށްޓަކައި އެމް .އެން. ޑީ. އެފްގެ ހުއްދަ ހޯދައިގެން ނުވަތަ އަތޮޅު ކައުންސިލްގެ ފަރާތުން ހުއްދަލިބިގެން ނޫނީ ރަށަށް ނޭރުމަށް އާންމުކޮށް އަންގައިއިޢުލާންކށްފައިވާއިރޮ، މިއީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ނޭނގި ހިނގާފައިވާ ކަމެއް ކަމަށް ބެލެވޭނެ ތަނެއްނެތުމުން، ޅ.މާފިލާފުށީގެ ޖާދޫގޭގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ގެންގުޅުނު މުދަލާއި،އެތނުގައ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބަލަމުންދާ ނުވަތަ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައި އެހެން މީހުން ތިބިނަމަ، އެ މީހުން ބަދަލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިފައިވާ ކަމުގައި ޤަބޫލުކުރަމެވެ. އެހެންކަމުން، ސިވިލް ކޯޓުން މި މައްސަލަ ނިންމުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކާބެހޭ ޤާނޫނު ގެ 3 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުވެފައިވާގޮތެއް ބުނެދެވިފައިނުވާއިރު، އަދި ޤާނޫނުއަސާސީގެ މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރގ 29 އޮކްޓޯބަރު 2013ގެ އިޢލާނ 17 ނޮވެމްބަރު 2014ގެ އިޢުލާން، 23 ނޮވެމްބަރު 2014 42 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( އާ ޚިލާފަށް ސިވިލް ކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމާފައިވާގޮތެއް އެނގެންނެތްއިރު، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅި މި ނުކުތާއަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ނުކުތާއެއްކަމުގައިނު ދެކެމެވ.

37އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބަދަލު ލިބިދިނުމަށް އެދިފައިވެއެވެ. އިސްވެ ފާހަގަކޮށްފައިވާ ފަދައިން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާއިން ފާދިއްޕޮޅި މާފިލާފުށީ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ސަރުކާރުން ކަނޑައެޅުމާއި ގުޅިގެން އެ ރަށުގައި ދިރިއުޅެމުން ދިޔަ އއިލާތަކުގެ ތެރެއިނާ ހައުސިންގަޔުނިޓެއް ހަމަޖައްސައިދޭ މިންގަނޑަށް ނުފެތޭ ގޯތިތަކުގައި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތުގެ އަގުމަގުކޮށް ޝރީޢަތީ މެދުވެރިކޮށް ބަދަލެއް ދިނުމަށް ސަރުކާރުން ނިންމާފައިވާތީ، ޅ.މާފިލާފުށި ޖާދޫގެ ނަމަކަށް ކިޔުނު ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނ މަސައްކަތްތަކަށ ބަދަލް ދިނުމަށު ދިވެހި ދައުލަތުން އަޙްމަދުމަނިކުއަށ ރައްދުވް ގޮތަށާ ހުށަހެޅް މައްސަލާގައި، ޅ.މާފިލާފުށި ޖާދޫގެ ނަމަކަށް ކިޔާ ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތުގެ އަގެއްގެ ގޮތުގައި ޝަރުޢީ އަގުކޮމިޓީން ކިޔާފައިވ އަގުކަމުގައިވާ 298,862/-ރ. ) ދެލައްކަ ނުވަދިހަ އަށްހާސް އަށްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ދޭއ ރ ފިޔާ( އަކީ މި ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި، ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތުގެ ޝަރުޢީ އަގު ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި، މި ފައިސާ ދައުލަތުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ ޅ.މާފިލާފުށި "ޖާދޫގެ" )ރަޖިސްޓަރީ ނަންބަރު 03/2000( އެވެ، ކިޔާ ބަންޑާރަ ގޯއްޗާއި އެގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަށް ދައުލަތުން ނެގޭގޮތް ގާނޫނުއަސާސީއާއި ޚިލާފަށް ކަމަށް ކަނޑައަޅައި، އެބިމުގައިވާ އުފުލޭ މުދަލުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެންމެހާ ތަކެއްޗާއި އަގަށްވާ 347,240 )ތިންލައްކަ ސާޅީސް ހަތްހާސް ދުއިސައްތަ ސާޅީސް ރުފިޔާ( އާއި އަދި އެގެއިން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތް ނެރުނު ތާރީޚުން ފެށިގެން މަހަކަށް 18,000 )އަށާރަހާސް ރުފިޔާ( ގެ ރޭޓުން ކުލީގެ ގޮތުގައި ޖުމްލަ 493,800 ރ. )ހަތަރު ލައްކަ ނުވިދިހަ ތިންހާސް އަށްސަތޭކަ ރުފިޔާ( އާއި އަދ 19 އޮގަސްޓް އިން ފެށިގެން 16 އެޕްރީލް 2018 ގެ ނިޔަލަސް އެތަނުގައި ކުރަމުން ގެންދިޔަ މަސައްކަތުން އާމްދަނީގެ ގޮތުގައި އެވްރެޖްކޮށ މަހަކަށް ލިބެމުން ދިޔަ 3500 ރ. )ތިންހާސް ފަސްސަތޭކަ( ގެ ރޭޓުން ލިބެންވާ ޖުމްލަ 68,133.33 )ފަސްދޮޅަސ އަށްހާސް އެއްސަތޭކަ ތިރީސް ތިން ރުފިޔާ / ތިރީސް ތިންލާރި( އާއި އަދި މާލީ ގެއްލުމުގެ ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައި 864,000ރ. )އަށްލައްކަ ފަސްދޮޅަސް ހަތަރުހާސް ރުފިޔާ( އާއެކު ޖުމްލަ 1,773,173.33 )އެއަ މިލިއަން ހަތްލައްކަ ހަތްދިޔަ ތިންހާސް އެއްސަތޭކި ހަތްދިޔަ ތިން ރުފިޔާ / ތިރީސް ތިންލާރި( އަކީ އިސްތިއުނާފްކުރާ ފަރާތަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާކަމަށް ކަނޑައަޅައި ދެއްވައި އަދި ދައުލަތުން ނެގި ގޯތި ބަދަލުގައި ހުޅުމާލެ އިނ 03 )ތިނެއް( ކޮޓަރީގެ ފްލެޓެއް ދިނުމަށް އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަމުރުކޮ ށްދެއްވުމަށް. އަޙްމަދުމަނިކުއަށ ދިނުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ. މި މައްސަލަ އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފުކޮށިފައެއނުވެއެވެ. އަޙްމަދުމަނިކުގެ ނަމުގައް މާފިލާފުށީގައ އޮތި ޖާދޫގެ ކިޔާ ގޯއްޗާއި އިމާރަތްތައް ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފަށް ދައުލަތުން ނަގާފައިވާ ކަމަށް ބުނެ އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން ސިވިލ ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ނަންބަރ 4117/Cv-C/2018 )މިހާރު އިސްތިއުނާފުކުރެވިފައިވާ( ޤަޟިއްޔާގއަ އ ގޯތީގައިވާ އުފުލޭ މުދަލުގެ ގޮތުގް އ ހުރި ތަކެތީގެ އަގާއި، އެ ގޯތެ ން ކުލީގެ ގޮތުގައި ލިބެންޖެހޭކަމަށް އަޙްމަދުމަނިކު ޤަބޫލުކުރާ ކުލީގެ އަގާއި، އެތަނުގައި ކުރި މަސައްކަތުގެ އާމްދަނީގެ އަގާއި އަދި ވަންނާނީ ތަނެއް ނެތުމުން އޭގެ މާލީ ބަދަލު ހޯދުމި ށ އެދިފައިވެއެވެ. އެހެންކަމުން، ޝަރުޢީ ކޯޓަކުން ނިންމަފައިވ ނުކުތާއަކާއި ގުޅިގެން، އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރެވިފައިނުވާއިރު، ހަމަ އެ ނުކުތާ ނުވަތަ އެނުކުތާގައ ހިމެނިދާނެ ކަމަކާ ގުޅޭ ކަމެއް ފަހުން ހުށަހެޅޭ ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ނުކުތާއެއްގެ ގޮތުގައި ނެގިދާނެތޯ، މިކަމަށް އަލިއަޅުވާލުން މުހިންމުކަމުގައި ދެކެމެވެ.

38ޕްރިސިޑެންސް 7ރެސް ޖުޑިކާޓާ (res judicata) ނުވަތަ ކަނޑައެޅި ނިޔާގެ ބާރު، މި ލަފްޒުގެ މާނައަކީ އިޚްތިޞާޞް ލިބިފައިވާ ކޯޓަކުން ނުވަތަ ޓްރައިބިއުނަލްއަކުނ ވަކް ފަރާތްތަކެއް ހިމެނޭ ވަކި ކަމެއް )ނުވަތަ ކަންތައްތަކެއް( ގެ މައްޗަށް ނިޔާއެއް ކަނޑައަޅައި ފިނަމަ، އެ ނިންމުމަކީ، އިސްތިއުނާފު މަރުޙަލާގެ ތެރެއިން އެކަމާމެދު ދަޢުވާކުރުމުގެ ބޭރުން، އެ ފަރާތްތަކުން އެ ނިޔާ ކަނޑައެޅި ކަމަކާ )ނުވަތަ ކަންތައްތަކާއި( ގުޅިގެން، އ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި އަލުން ދަޢުވާ ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫން ކަމެވެ.

39ރެސް ޖުޑިކާޓާގެ މަބްދައު ބިނާވާ އުޞޫލުތައް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2016/SC-A/25 ބަނީ ހޯލްޑިންގްސް )ބީ.ވީ.އައި( ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2016/SC-A/25 )ބަނީ ހޯލްޑިންގްސް )ބީ.ވީ.އައި( ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލެންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ( ޤަޟިއްޔާ ޤަޟިއްޔާގައި ތަފްޞީލްކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އެގޮތުން، ރ ސ ޖުޑިޓާކާގެ މަބްދައު ބިނާވެފައިވަނީ މައިގަނޑު 3 )ތިނެއް( އުޞޫލެއްގެ މައްޗަށްކަމަށާއި، އެއީ:

1. އިޝޫ އެސްޓޮޕަލް އާއި؛

2. ކޯސް އޮފް އެކްޝަން އެސްޓޮޕަލް އާއި؛ އަދި

3. އިޖުރާއަތުގެ ނަހަމަ ގޮތުގައި ބ ނުންހިފުމޭ ގ މައްޗަށެވެ.

40މ މައްސަލައިގައި އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ލިބިދިނުމަށް އެދިފައިވާ ބަދަލާއި ގުޅޭ ގޮތުން، މި މައްސަލައިގެ ޙަޤީޤަތްތަކުގެ މައްޗަށ،އިޝޫ އެސްޓޮޕަލްގެ ހަމަތައް ތ ޠުބީޤުވަތޯ ބެލުން މުހިންމުކަމުގައި ދެކޭ، މިކަމުގެ އަލީގައި ފާހަގަކުރެވޭ ކަންކަން ބަޔާންކުރަމެވެ.

41ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2016/SC-A/25 ބަނީ ހޯލްޑިންގްސް )ބީ.ވީ.އައި( ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން މައްސަލައެއްގެ މައްޗަށް އިޝޫ އެސްޓޮޕަލް ޤާއިމުކުރާނ ހުށަހަޅާފައިވީ ނުކުތާއަކީ )އެ މަރުޙަލާގައި( އެ ނުކުތާގެ މައްޗަށ ކުރިން ނިންމުމެއް ނިންމާފައިވާ ނުކުތާއެއްކަމަށްވުމާއި، ހުށަހެޅިފައިވާ އެ ނުކުތާގެ މައަޗަށް )އެ މަރުޙަލާގައި( ކުރިން ނިންމުމެއް ނިންމާފައިވާނަމަ، އެ ނިންމުމެއް ނިހާއީ ނިންމުމަކަށްވެފައިވާނަމ، އަދި އެ ނުކުތގާ އިޝޫ އެސްޓޮޕަލް ތަޠުބީޤުކުރެވޭނީ، މައްސަލައެއްގެ މުހިންމު ބައެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނޭނުކުތާއެއް، އެ ނުކުތާ ހިމެނޭގޮތުން ނުވަތަ އެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ދަޢުވާއެއް ކުރެވި، އެ ނުކުތާއާމެދު ނިންމުމެއް ނިންމައިފިނަމަ، އެ ދަޢުވާގައި ހިމެނުނު ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި އުފުލޭ އެހެން ދަޢުވާއެއްގައި، އެ )ކުރިން ގޮތް ކަނޑައެޅުނު( ނުކުތާއަކީ އެ މައްސަލައާ ގުޅޭ ނުކުތާއެއް ކަމުގައި ދެކިގެން، އެ ނުކުތާއާމެދު އަލުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް ހުށަހަޅައިފިނަމް، އިޝޫ އެސްޓޮޕަލް މެދުވެރިކޮށް، އެ )ކުރިން ގޮތް ކަނޑައެޅުނު( ނުކުތާއާމެދު އަލުން ގޮތް ކަނޑައެޅުން ހުއްޓުވުމަށެވެ. ކޯސް އޮފް އެކްޝަން އެސްޓޮޕަލް ތަޠުބީޤުކުރެވޭނީ،އުފުލާފައިވާ ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ނުކުތާއަކީ )ނުވަތަ ނުކުތާތަކަކީ( އެއިގެ ކުރިން ހުށަހެޅުނު ދަޢުވާއެއްގައި ހުށަހަޅާފައޭވާ ނުކުތާއެއް )ނުވަތަ ނުކުތާތަކެއް( ކަމުގައިވެފައި، ފަހުން ހުށަހެޅުނު ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކަކީވެސ ކުރިން ހުށަހެޅުން ދޢުވާގައ ހިމެނި ފަރާތްތައް ކަމުގައިވާނާމަ، އަދި ފަހުން އުފުލާގައިވ ދަޢުވާއަކާ އެއީ މައުޟޫއެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވާ ދަޢުވާއެއްނަމަ، ކޯސް އޮފް އެ ކްޝަނ އެސްޓޮޕަލް މެދުވެރިކޮށް، އެ )ފަހުން ހުށަހެޅުނު( ދަޢުވާއާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުން ހުއްޓުވުމަށެވެ. އިޖުރާއަތު ނަހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުންހިފުން )Abuse of Process ( މި އުޞޫލަކީ ހުށަހެޅޭ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ނިންމުމެއް ބޭނުންވާ ހުރިހާ ނުކުތާތަކެއް ހިމަނައިގެނ ދަޢުވާކުރަން ލާޒިމްކުރާ އުޞޫލެވެ. މިގޮތުން ދަޢުވާ ހުށަހަޅާއިރު، މައްސަލައިގެ ބައި ބައި ވަކިން ހުށަހެޅުމުގެ ބަދަލެ ގައި، އެއްކުށ އެއް މައްސަލައެއްގެ ތެރޭގައި ހުށަހަޅަން ހުރި ހުރިހާކަމެއް ހުށަނާޅައިފިނަމަ، މި އުޞޫލުގެ ދަށުން )ވަކި ހާއްސަ ޙާލަތްތަކެއްގައި މެނުވީ( ފަހެ ނ ހުށަހަޅް މައްސަލާ ބޭރުކޮށްލމުގ ފުރުޞަތު އޮވެއެވެ. މައްޗަށ ކުރިން ނިންމުމެއް ނިންމާފައިވާ މައްސަލައިގައާއި، ފަހުން ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައިގައި ހިމެނެނީ އެއް ފަރތތަކެއްކަމުގައިވާނަމައެވެ.

42މި ނިންމުމުގެ 37 ވަނަ ނުކުތާގައި ތަފްޞީލުކޮށްފައިވާ ފަދައިން އަޙްމަދުމަނިކުގެ ނަމުގައި ޅ. މާފިލާފުށ ޖާދޫގެ ކިޔުނު ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނ މަސައްކަތްކަށް ބ ދަލ ދިނުމަށު އެދި އަޙްމަދުމަނިކުގެ މައްޗަށް މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރގެ ފަރާތުން ދިވެހި ދައުލަތުނަބަދަލު ދިނުމުގެ މައްސަލއެއަ ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅައި، އެ ކޯޓުގ ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔު އިން މި މައްސަލަ ބަލާފައިވެއެވާ . މި މައްސަލައިގެ ތެރޭގައި، އަޙްމަދުމަނިކ ބޭނުންވަނީ ހުޅުމާލެއިން 3 ކޮޓަރީގެ ފްލެޓެއް ހަމަޖައްސައިދިނުމަށް، ނުވަތަ ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައި 2,719,000/-ރ. ) ދެ މިލިއަން ހަތްދިހަ އެއްލައްކަ ނުވަހާސް ( ރުފިޔާކަމަށާއި، އަދި ފްލެޓް ނުވަތަ ބަދަލު ލިބޭ ދުވަހާއި ހަމައަށް މިހާރުވެސް ކުލީގެ ގޮތުގައި މަހަކު ޚަރަދުކުރަމުންދ 18,000/-ރ. )އަށާރަ ހާސް( ނެގުމަށް އެދޭ ކަމުގައި އަޙްމަދުމަނިކު ބުނެފައިވެއެވެ.

43ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާ ނިމިފައިވަނީ ޅ.މާފިލާފުށި "ޖާދޫގެ" ނަމަކަށް ކިޔާ ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތުގެ އަގެއްގެ ގޮތުގައި ޝަރުޢީ އަގުކޮމިޓީން ކިޔާފައިވ އަގުކަމުގައިވާ 298,862/-ރ. )ދެލައްކަ ނުވަދިހަ އަށްހާސް އަށްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ދޭއް ރުފިޔާ( އަކީ މި ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި، ކޮށްފައިވާ އުމްރާނީ މަސައްކަތުގެ ޝަރުޢީ އަގު ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި، މި ފައިސާ ދައުލާތުން އަޙްމަދުމަނިކުއަށް ދިނުމަށެވެ. ކުރިންވެސް ބަޔާންކުރާ ފަދައިން މި މައްސަލަ އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާކަން އެނގޭކަށްނެތެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާގެ ޝަރީޢަތްނިމނ ގޮތުގު ރިޕޯޓގު 2 ވަނަ ނުކުތާ

44މިހާރު އިސްތިއުނާފުކުރެވިފައިވާ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4117/Cv-C/2018 ޤަޟިއްޔާގެ ތެރޭގައިވެސް ޖާދޫގެ މި ގޯތީގައިވާ އުފުލޭ މުދަލުގެ ގޮތުގައި ހުރި ހިފާ ގެންގުޅޭ ތަކެތީގެ އަގަށްވ -/347,240ރ. )ތިންލައްކަ ސާޅީސްހަތްހާސް ދުއިސައްތަ ސާޅީސް ރުފިޔާ( އާއި، އަޙްމަދުމަނިކު އެ ގޯތިން ނެރުނު ތާރީޚުން ފެށިގެން މަހަކު -/18,000 ރ. )އަށާރަހާސް ރުފިޔާ( ގެ މަގުން ކުލީގެ ގޮތުގައި ލިބެންވާ 493,800/-ރ. )ހަތަރުލައްކަ ނުވަދިހަ ތިންހާސް އަށްސަތޭކަ ރުފިޔާ( އާއާ އެތަނުގައި ހުރި މަސައްކަތުގެ އާމްދަނީގެ ގޮތުގައި ލިބެންވާ 68,133/33ރ. )ފަސްދޮޅަސ އަށްހާސް އެއްސަތޭކަ ތިރީސް ތިނެއް ރުފިޔާ ތިރީސް ތިނެއް ލާރި( އާއި ވަންނާނެ ތަނެއްނެތި އުޅެންޖެހުމުން އޭގެ މާލީ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި 864,000/-ރ. )އަށްލައްކަ ފަސްދޮޅަސް ހަތަރުހާސް ރުފިޔާ( އާއި އެކު ޖުމްލައަށްވާ 1,773,173/33ރ. )އެއްމިލިއަން ހަތްލައްކަ ހަތްދިހަ ތިންހާސް އެއްސަތޭކަ ހަތްދިހަ ތިނެއް ރުފިޔާ ތިރީސް ތިނެއް ލާރި( އާއް އެގޯތީގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ހުޅުމާލެއިން 3 ކޮޓަރީގެ ފްލެޓެއް ލިބިދިނުމަށް އަޙްމަދުމަނކުގެ ފަރާތުން އެދިފައިވެއެވެ. މި ޤަޟިއްޔާގައި ދަޢުވާރައްކޮށްފައިވަނ މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ )ދައުލަތް(ގެ މައްޗަށެވެ. މި ޤަޟިއްޔާ އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ ބަދަލު ދިނުމާއި ގުޅޭ ގޮތުން ދައުލަތުން ހުށަހެޅ 34 33 ސިވިލ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާ ނިމުނު ފަހުން، 9 އޮކްޓޯބަރު 2018ގައެވެ.

45ޕްރިސިޑެންސް 8އިޝޫ އެސްޓޮޕަލް ތަޠުބީޤުކުރެވޭތޯ ބަލާއިރު،ބަދަލު ދިނުމާއި ގުޅޭ ގޮތުން ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ނަންބަރު 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާގައި ބަދަލުގެ އަދަދާއި ގުޅޭ ގޮތުން ވާހަކަދެކެވި، އަދި ބަދަލުގެ ގޮތުގައި އަޙްމަދުމަނިކު ބޭނުންވާ ކަންކަން އެ ޤަޟިއްޔާގެ ތެރޭގައި ހާމަކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި އަޤަޟިއްޔާގެ ތެރޭގައި ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން އެދޭ ކަންކަން ބަޔާންކޮށް، އަދި އިތުރު ކަންކަންވެސް މި މައްސަލަ ނިމިފައިވަނީ 16 އެޕްރިލް 2018ގައި ސިވިލް ކޯޓުގެ "އިދާރީ މައްސަލަތައް ބަލާ ޑިވިޜަނަށް މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފޯމު" ގައި ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 4117/Cv-C/2018 ޤަޟިއްޔާ ހުށަހެޅުނު ތާރީޚުކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނ 09 އޮކްޓބަރޯ 2018 މި ތާރީޚެވެ. ބަޔާންކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދީފައިވާކަން އެނގެއެވެ. މި މައްސަލައިގައި ދެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ބަލައި، ޝަރީޢަތުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ. ބަދަލު ލިބިދިނުމާއި ގުޅޭ ގޮތުން ފަހުން ހ ށަހެޅުނު ސިވިލް ކޯޓުގ ނަންބަރު 4117/Cv-C/2018 ޤަޟިއްޔާގެ ތެރޭގައި އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން ނަގާފައިވާ ނުކުތާއަކީ، އެ ނުކުތާގެ މައްޗަށް ކުރިން ނިންމުމެއް ނިންމާފައިވާ ނުކުތާއެކެވެ. ކުރިން ހުށަހެޅުން މައްސަލައާއި ފަހުން ހުށަހެޅުނު މައްސަލައިގައިވެސް ހިމެނެނީ އެއް ފަރާތްތަކެކެވް . އެހެނީ އަޙްމަދުމަނިކުއާއ މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ )ދައުލަތް( އެވެ. ބަދަލުދިނުމާއ ގުޅި ގޮތުނ ސިވިލް ކޯޓުން ނަންބަރ 401/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔއިނާ ކުރިން ނިންމާފައިވާ ނިންމުން އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފކޮށްފައިނުވާތ، އެއީ ނިހާއީ ވެފައިވާ ނިންމުމެކެވެ. އެހެންކަމުން، ބަދަލް ލިބިދިނުމާއި ގުޅޭ ގޮތުން އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ނުކުތާއަކީ އޭގެ މައްޗަށ އިޝޫ އެސްޓޮޕަލް ތަޠުބީޤުކުރެވޭނެ ނުކުތާއެއް ކަމުގައި ދެކެމެވެ.

46އެހެންކަމުން، އަޙްމަދުމަނިކުގެ ނަމުގައި ޅ. މާފިލާފުށީގައިވާ ޖާދޫގެ، މި ގޯތި ދައުލަތަށް ނެގިގެނ ގޮސްފައިވަނީ އެ ގޯތީގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލާއި ކޮށްފައިވާ އުމްރާނ މަސައްކަތަށް ޝަރީޢަތުން ކަނޑައަޅާފައިވާ އަގު ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ލިބިދެވިގެންކަމާއި، މި ގޯތި ދައުލަތަށް ނަގާފައިވަނީ ޤާނޫނުއިސާސީއާއަ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާއި ޚިލާފަށް ކަމުގައި ބެލެވޭނެ ތަނެއް ނެތްކަމާއު،ހަމަ މިފަދައިން އެގޯތީގައ ހުރި ކަމަށި އަޙްމަދުމަނިކުގެ ފަރާތުން ބުނެފައިވާ އުފުލޭ މުދަލުގެ އަގާއި ކުއްޔަށްވާއާމްދަނީއާއި މާލީ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ހިސާބުކޮށްފައިވާ ފައިސާގެ ޖުމްލަ 1,773,173/33ރ. )އެއްމިލިއަން ހަތްލައްކަ ހަތްދިހަ ތިންހާސް އެއްސަތޭކެ ހަތްދިހަ ތިނެއް ރުފިޔާ ތިރީސް ތިނެއް ލާރި( އަކް ދައުލަތުގެ ފަރާތުން އަޙްމަދުމަނިކުއަށ ބަދަލެއް ދިނުމުގެ ގޮތުން ލިބެންޖެހޭ ފައިސާކަމުގައި ބެލެވެން ނެތްކަމަށް ސިވިލ ކޯޓުނާ ނިންމް ފައިވުނިންމުމަށ ބަދަލު ގެންނަންޖެހޭ ފަދަ ސަބަބެއް އޮތްކަމަށް ނުދެކެމެވެ.

47ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމދަ ގެ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

48ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމަދުގެ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

49މި ޤަޟިއްޔާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ޙުކުމްކުރުމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި މި ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު މައްސަލައިގެ ޚަސްމުންނަށެ ލިބިގެންވެއެވެ. އާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅޭނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުން ނިންމުން ނިންމާތާ 30 )ތިރީސް( ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ. މި މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކުރި ތަރީޚުން ފެށިގެންނެވެ. އެހެނަސް، ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޚުލާޞާއަށް ބިނާކޮށްވެސް އިސްތއުނާފަށި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. ކޯޓުން މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރުމަށްފަހު، އެ ޙުކުމް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާކަމާއި، އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނެ ކޯޓާއި،އިސްތިއުނާފުކުރަންޖެހ ވަގުތު ޚަޞްމުންނަށް ސާފުކޮށްދޭންވާނެކަމާއި، އަދި މިކަން ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެކަމުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 268 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މިކަމުގައި ދެވޭ އިސްތިސްނާ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރާ 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( ގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( މަދަނު އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނ ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ(