ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު ވ. އިބްރާހީމް ރަޝީދު

1މިއީ، ސިވިލް ކޯޓުގ ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކށޮއދ.ދަނގެތި، އޯކޭ ޢަބްދުއްސަމަދ އަޙްމަދު )މީގެ ފަހުން "ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު " ނުވަތަ "އިސްތިއުނާފ ކުރު ފަރާތް"( އިން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން ބަލާފައިވާ ޤަޟިއްޔާއެކެވެ.

2މި ޤަޟިއްޔާގައި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތަކީ، […] އިބްރާހީމް ރަޝީދު )މީގެ ފަހުން "އިބްރާހީމް ރަޝީދު" ނުވަތަ "އިސްތިއުނާފ ރައްދުވު ފަރާތް"( އެވެ.

3އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާއަކީ އެކޯޓުގެ ނަންބަރު 557/Cv-C/2017 ޤިޟިއްޔާއިނަ ހުށަހެޅް މައްސަލައިގެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރެވ މިކޯޓުގ ނަންބަރު 2018/HC-A/68 ޤަޟިއްޔާއިން އެމައްސަލަ އަލުން ބެލުމަށް ތްޙަވީލުކުރުމުނެބަލާފައިވ ޤަޟިއްޔާއެކެވެ.

4[…] އިމާރާތުގެ ފްލެޓް 2 ގެ ގްރައުންޑް ފްލޯރ )370.04 އަކަފޫޓު( ކުއްޔަށް ދިނުމާ ގުޅޭގޮތުން އިސްތިއުނާފ ކުރް ޢަބްދުއްސަމަދު )ކުއްޔަށް ހިފާ ފަރާތް( އާއި އިސްތިއުނާފުރައްދުވ އިބްރާހީމް ރަޝީދު )ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތް( އާ ދެމެދު އެއްބަސްވުމެއް ވެވުނެވެ.

5ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ވެވުނު އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން،ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެފަރާތުނ އެޑްވާންސް ފައިސާ ދެއްކކަމަށާއ، ނަމަވެސް، އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ކުއްޔަށް ދިން ތަން ޢަބްދުއްސަމަދު "ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އެގްރީމެންޓް" ނަމުގައި ދެފަރާތުން ސޮއިކޮށްފައިވަ އެއްބަސްވުން - 29 ޖޫން 2016 އަޙްމަދު އާއި ޙަވާލުކޮށްފައިނުވި ކަމަށްބުނާތަން ޙަވާލު ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލާއި އަދި ތަން ހޯދުމަށް ޢަބްދުއްސަމަދައަޙްމަދގެ ފަރާތުން އިބްރާހީމް ރަޝީދަށް ރައްދުވާ ގޮތަށް މައްސަލު ހުށަހެޅިއެވެ.

6ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 557/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާއިން ބެލުނު އެމައްސަލައިގައި ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދގު ފަރާތުން އެދިފައިވަނީ، ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އެގްރީމެންޓްގައި ސޮއިކުރި ތާރީޚު، 29 ސެޕްޓެމްބަރު 2016 އިން ފެށިގެން 19 ޖަނަވަރީ 2017 އަށް މަހަކަށް، 18,000.00ރ. )އަށާރަހާސް( ރުފިޔާގެ ރޭޓުން )3 މަސް 21 ދުވަހަށް( ވާ 666,00.00/-ރ.)ފަސްދޮޅަސްހަހާސް ހަސަތޭކަ( ރުފިޔާއާއި، އަދި ވަކީލު ހަމަޖެއްސުމަށް 70,000.00/-ރ. )ހަތްދިހަހާސް( ރުފިޔާ އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ ކިބައިން ހޯދުމަށެވެ.

7މިޤަޟިއްޔާގައި ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީ، އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. "މ.ލަންސިމޫގެއާގެ އެއްމެދު އިމާރާތުގެ ފްލެޓް 2 ގެ ގްރައުންޑް ފްލޯރ )370.04 އަކަފޫޓު( ކުއްޔަށްދީ، ކުއްޔަށް ހިފުމާއި ގުޅޭގޮތުން 29 ޖޫން 2016 ގައިވެފައިވ އެއްބަސްވުމުގާ ދަށުން، އެއެއްބަސްވެވުނު ތާރީޚުން ފެށިގެން މީލާދީ 15 )ފަނަރަ( އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް […] ޢިމާރާތްކޮށްފައިވާ ފްލެޓް 2 ގްރައުންޑް ފްލޯރގެ މަދަނީ އަދި މާލީ މަންފާތައް ލިބިގަތުމުގެ ޙައްޤުވެރިޔަކ ދަޢުވާކުރީ ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު ކަނީ ޢ ދާލަތުގަ ހަމަތަކުން މަދަނީ މިންގަނޑުން ޝަރީޢަތަށް ޘާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި، […] އެއްމެދު ޢިމާރާތުގެ ފްލެޓް 2 ގެ ގްރައުންޑް ފްލޯ )370.04 އަކަފޫޓް( ގައި މިހާރު ދިރިއުޅޭ މީހުން ގޭގެ ކުލީގެ ގޮތުގައި ދައްކަމުން ގެންދާ އެންމެހައި ފައިސ 26 އޮކްޓޯބަރު 2017 އިނަ ފެށިގެން ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު އާ ޙަވާލުކުރުމަށް، އެތަނުގައި ދިރިއުޅޭ އެންމެހައި ފަރާތްތަކްށް އަންގައި، އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމކޮށފީމެވެ." ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު 557/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާގެ ދައުވާ ފޯމުގެ ނަންބަރ 9 ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/HC-A/68 ޤަޟިއްޔާ

8މްނިންމުމާމެދު ހިތްހަމަ ނުޖެހިގެން އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ ފަރާތުން އެނިންމުން އިސްތިއުނާފު ކުރުމަށް ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅިއެވެ. ހައިކޯޓުން ބެލުނު ނަންބަރ 2018/HC-A/68 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުމުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނ؛

8.1. ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ދައުވާ ފޯމުގައި އެދިފައިވނަ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު އަދި ތަން ހޯދުމަށްކަމަށް ވީއިރު، ޙުކުމް ކޮށްފައިވަނީ، އެތަނުގައި ދިރިއުޅޭ ފަރާތްތަކުން ކުލީގެ ގޮތުގައި ދައްކާ ފައިސާ ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު އާ ޙަވާލުކުރުމަށް އަންގާކަމަށް ވީއިރު، މިއީ ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން އެދުނު ގޮތާ ޚިލާފްށ ނިންމް ނިންމުމެއްކަމާއި، އެނިންމުން ބިނާކުރި އަސާސް ރިޕޯޓުން އެނގެން ނެތްކަން؛

8.2. އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ތަން ޙަވާލު ނުކުރެވުމުން ކަންކުރަންވީގޮތް އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު،އެއް ޚިލާފަށާ އެތަނުން ލިބޭ ކުލީގެ މަންފާ ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު އަށް ލިބްނކަމަށ ބަޔާންކުރާ އެއްވެސް މާއްދާއެއް އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނިފައިނުވާކަން؛

8.3. އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ މައްޗަށްސިވިލް ކޯޓުގައި ދައުވާ އުފުލުމުން، އޭނާ އެވަގުތު ހުރީ ސީރިއަސް ބައްޔަކަށް ސްރީލަންކާގައި ބޭސް ފަރުވާ ކުރަންކަމަށާއި، ރާއްޖެ އެނބުރި އައުމަށްފަހު ދައުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވާނެކަމަށ ބަޔާންކޮށް ސިވިލް ކޯޓަށް ސިޓީއެއް ފޮނުވާފައިވާކަމަށާއި،ނަމަވެސް ސިޓީއާމެދު ވަކި ގޮތެއް ނިންމިކަން އެނގެން ނެތެކަމާއި، އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ހިންގުމުގެ ކުރިން ކޯޓަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ޤަވާއިދުގެ 28 ވަނަ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/HC-A/68 ޤަޟިއްޔާގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާ )ށ( އބޙ ގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާ )ނ( މާއްދާގެ )ހ( ގައް ބަޔާންކުރި އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކޮށް އިބްރާހީމް ރަޝީދު ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުނުވިނަމަ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ހިންގާ ނިންމާނެކަން އަންގާފައި ނެތްކަން ؛

8.4. އެހެންކަމުން، ސިވިލް ކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާފައިވަނީ، ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު ހުށަހެޅި ސީޣާއިން ބޭރުންކަމުގައިވާތީއާއި، އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ހިންގާފައިވަނީ، ކޯޓަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ޤަވާއިދުގެ 28 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( ގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަ ނުކޮށްކަމަށްވާތީ، ބުނެވުނު އުޞޫލުތަކުގް އ ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެ މަތީނ ދަށު ކޯޓުން އަލުން ބަލައި ފައިސަލާ ކުރަނިވި ޙުކުމެއް ކުރަންޖެހޭ މައްސަލައެއްކަން؛ މިއެވެ.

9ހައިކޯޓުން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 557/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާ އެކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރުމ ގުޅިގެނާ އެކޯޓުން ބަލާފައިވަނީ، ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާއިންނެވެ. އިސްތިއުނާފުން ބެލެވެމުން މިދަނީ ސިވިލް ކޯޓުގެ ބަޔާންކުރެވުނު ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުމެވެ.

10މިޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުމުގައި ސިވިލް ކޯޓުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނ އަންނަނިވި ކަންކަމެވެ.

10.1. އެއްބަސްވުމަކީ ބިރު ދައްކައިގެން ސޮއިކުރުވާފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްކަމަށް އިބްރާހީމް ރަޝީދު ބުނާބުނުން ފިޔަވައި އެއްވެސް ހެއްކެއް ހަރުދަނާ ވާޤއ އެއް ހުށަހަޅާފައި ނެތްކަން؛

10.2. އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް އަންގަން ބަލާއިރު، އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކުރުމުނ ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތަށް ލިބިދޭ ޙައްލު ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ،ކޮންޓްރެކްޓް ގުޅާ ގޮތުން ލިބިދެވޭ ޙައްލުތަކަކީ، ބައިވެރިންގެ މެދުގައި އެއްބަސްވެފައިވާ ގޮތާ ޚިލާފު ޙައްލަކަށ ވެގެން ނުވާނެކަމަށާއި، އެހެންކަމުން އެއްބަސްވުމުގ 2 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/HC-A/68 ޤަޟިއްޔާގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ފާހަގަކުރެވުނު ނުކުތާ )ރ( ސިވިލް ކޯޓު ގެ ނަންބަރ 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޕޮއިންޓް 6 ފައިސާ ހޯދުމުގެ ބަދަލުގައި ދައުވާކުރުމާއި ހަމައަށް ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް ދައުވާކުރުމާއ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް އެންގުމަށް ދައުވާކުރުމަކ އެއްބަސްވެފައިވާ ގޮތާއި ޚިލާފަށް ހޯދުމަށް އެދޭ ފަރުވާއެއްކަމަށ؛

10.3. ޢަބްދުއްސަމަދު ޢަޙްމަދުގެ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ ފަރުވާއަކީ އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ ފަރާތުން ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ގޮތުގައި ސާބިތުވް ފަރުވާއެއްކަމުގައި ނުވާތީ، ވަކީލުފީ ނަގައިދިނުމުގައި ބަލަންޖެހޭ ޝަރުޠުތައް އިތުރަށް ބަލައި ވަޒަންކުރަންޖެހޭ ތަނެއް ނެތްކަމަށް؛

10.4. ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން ޝަފަހީ ހެކިން ޙާޟިރުކުރުމަށް އެދުނު ނަމަވެސް، ހެކިންގެ ހެކިބަސް ނަގަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނެތްކަމަށް؛

10.5. 29 ޖޫން 2016 ވަނަ ދުވަހު ކުއްޔަށް ދެވުނު ތަން ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު އާއި ޙަވާލުކުރިކަމަށް ބުނެފައިވީނަމަވެސް ސިވިލް ކޯޓުގ ނަންބަރު 557/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާގެ ޙުކުމް ހައިކޯޓުން ބާޠިލްކޮށްފައިވުމުނ ސިވިލް ކޯޓުގް އެނިންމުން ދެމި ނޯންނާނެކަން؛ މިއެވެ.

11ސިވިލ ކޯޓުގް ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާގައި ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. " ދެންފަހެ، ބަޔާންކުރެވުނު ކަންކަމަށް ބަލައި، އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ މައްޗަށް ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދ ހުށަހެޅު މިދައުވާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ފައިސާއާއި، ވަކީލު ފީ ނަގައިދެވޭނީ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅައި އަދި ކުއްޔަށް ހިފި ތަން ޢަބްދުއްސަމ ދ އަޙްމަދަށް ޙަވާލުކުރުމަށް އަންގާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅައި، ޙުކުމް ކޮށްފީމެވެ." އިސްތިއުނާފު ކުރުމަށް ހުށަހެޅި ނުކުތާތަކާއި ތަފްސީލް:

12ސިވިލ ކޯޓުގް ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާއިސްތިއުނާފު ކުރުމަށް ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ އަންނަނިވ) 3( ނުކުތާއެވެ. އެއީ؛

12.1. ފުރަތަމަ ނުކުތާއަކީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާ އެކޯޓުން ބައްލަވާ ނިންމަވާފައިވަނީ ޤާނޫނު ނަންބަރ 4/91 )ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު( ގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އާއި )ށ( އާއި މިޤާނޫނުގެ 22 ވަނަމާއްދާގެ )ށ( އާއި )ނ( އާއި މިޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( އާއި )ށ(ގެ )1( ވަނަ ނަންބަރާއި ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅ ނުކުތާއެވެ.

12.1.1. މިނުކުތާގެ ތަފްސީލުގައި ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ،ކުއްޔަށް ދޫކުރާ ފަރާތުން ކުރަންޖެހޭ އެންމެ ޖައުހަރީ ކަންތި އްތކަކީ ތަން ޙަވާލުކުރުންކަމަށާއީ، ނަމަވެސް ސިވިލް ކޯޓުން ބަލާ ނިންމފައިވަނާ، އެއްބަސްވުމުގެ ރޫހާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނ ޚިލާފަށްކަމަށެވެ. އަދި ތަން ޙަވާލުކޮށްފައިވަނީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 557/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާގެ ދަށުން އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުން ކަމަށާއި، އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ، ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގެ )1 ( ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ ފަދަ ސީދާ ލިބޭ ގެއްލުންކަމަށާއި، ނަމަވެސް މއ ލިބިދާނެކަން ކޮންޓްރެކްޓްގެ ބައިވެރިންނަށް އެނގިފައިވާ ގެއްލުންކަމަށ ސިވިލް ކޯޓުން ނންމާފައިވަނީ،ކޮން އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްގެން ކަން ނޭންގޭކަމަށެވެ.އަދި ކުއްޔަށް ދިނުމީށ އެއްބަސްވެފައިވާ މުއްދަތަކީ 15 އްހަރު ދުވަސްކަމާއި، އެޑްވާންސް ކުލީގެ ގޮތުގައި ދެ ލައްކަ ރުފިޔާ ދީފައިވާކަން ސާބިތުވާއިރު، ފައިދާ ވެގެން ދިޔައީ ކުއްޔަށް ދިން ފަރާތަށްކަނ އެނގެން އޮތުމުން، ދެފަރާތުގެ ނިޔަތަކީ ތެދުވެރިކަމާއެކު އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތަށް ތަން ކުއްޔަށް ދިނުންކަން ސާފުކޮށް އެނގެން އޮންނަކަމަށެވެ.

12.2. ދެވަނަ ނުކުތާއަކީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާ އެކޯޓުން ބައްލަވާ ނިންމަވާފައިވަނ ޤާނޫނު ނަންބަރ 13/2010 )ދިވެހިރާއްޖޭގ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު( ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( 1 ވަނަނަންބަރާއި ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ.

12.2.1. މިނުކުތާގެ ތަފްސީލުގައި ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ،ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ހެކިންނަކެއެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރިތަނ ދުށް އަދި އެޑްވާންސް ފައިސާ ދިންކަން ދަންނަ އަދި ކުއްޔަށްދިން ފަރާތުން އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިން ތަން އަތުނުލާނ ކަމަށާއި، ތަން އަތުލައިފިނަމަ ގެއްލުމުގެ ބަދަލާއި މަރާމާތަށް ހނގ ޚަރަދާއި ފަނަރަ އަހަރުގެ ކުލި އަކީ ދޭނެކަމަށް ބުނިކަމަށް ސާބިތު ކޮށްދޭން ބޭނުންވި މުހިންމެ ހެކިވެރިންކަމަށް ވީއިރު، މިހެކިވެރިންގެ ބަސް ނުނެގުމަކީ ޙަޤީޤަތް ފޮރުވި ފާޅުކަން ބޮޑުގޮތއްގައެ އިންސާފުން އެއްކިބާވުން ކަމުގައި ދެކޭކަމަށެވެ.

12.3. ތިންވަނަ ނުކުތާއަކީ ؛ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާ އެކޯޓުން ބައްލަވާ ނިންމަވާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( އާއި ޚިލާފަށްކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅި ނުކުތާއެވެ.

12.3.1. މިނުކުތާގެ ތަފްސީލުގައި ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ،"އަޙްދަށް ވަފާތެރިވުމުގެ ޤާއިދާ" އަދި "އަލްޢަޤްދު ޝަރީޢަތުލް މުތަޢާޤިދައިން"، މިމަބްދައުތަކަކ މަތީ މަރުޙަލާގެ ނިންމުންތައް ޤާއިމްވެފައިވާ މަބްދައުތަކެއްކަމާއި، ޞައްޙަ މަގުން ވެފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ދަށުން، އެކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ބައިވެރިން އަދާކުރަންޖެހޭ ޒިންމާތައް ރަނގަޅު ނިޔަތުގައި އަދާކުރަންޖެހޭކަމާއި، އަދި ދެފަރާތުންވެސް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ އެކޮންޓްރެކްޓްގައ ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެ މަތިންކަމާއި،އެއްބަސްވުމުގ ދެބައިވެރިންގެ މެދުގައި ޙަކެމަކަށްވާނ އެއްބަސްވުންކަމަށ ސިވިލް ކޯޓުގް ނިންމުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތްއިރު، ސިވިލް ކޯޓުގ އެނިންމުން އެކޯޓުން ބައްލަވާ ފައިޞަލާ ކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، "ތަން ޙަވާލު ކުރަން އަންގާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް" ކަނޑައަޅައިފައިވަނީ މިއުޞޫ ލާ ޚިލާފަށްކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ވާހަކަ:

13އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް އިބްރާހީމް ރަޝީދު ޢަމަލު ނުކުރުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ގްރައުންޑް ފްލޯރގެ ކުލީގެ މަންފާ ޢަބްދުއްސަމަދެއަޙްމަދުއަށ ލިބޭނެކަމަށް ބަޔާންކުރާ މާއްދާއެއް ނެތްކަމަށް ހައިކޯޓގު ނަންބަރ 2018/HC-A/68 ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާކަމަށާއި،މިހާރު ދއަ ވާކޮށްފައ މިވަނ އޭގެކުލީގ މަންފާ އަދި ބަދަލު ހޯދުމަށްޓަކައި ކަމަށެވެ.އެހެންނަމަވެސް ހައިކޯޓުގެމިޤަޟިއްޔާއިނ ދޭނެތަނެއް ކަނޑައަޅާފައި ނެތްކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައާވާތީއާއި، ހައިކޯޓުގެ މިނިންމުން ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން އިސްތިއުންފު ކޮށްފައި ނުވާތީ، މިހާރު ހިނގަމުންމިދާ ޤަޟިއްޔާގައި ކުއްޔާމެދ ވާހަކު ދެއްކޭނެކަމަށ އިބްރާހީމް ރަޝީދު ޤަބޫލު ނުކުރާކަމަށެވެ. ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/HC-A/68 ޤަޟިއްޔާއިން ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 557/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔާގެ ޙުކުމް ބާޠިލްކޮށްފައިވާތީ، ދެމިނުއޮންނާނެތީ، ތަން ޙަވާލުކުރަންޖެހޭނެ އެއްވެސް ސަބަބެއް މިހާރު ނެތްކަމަށެވެ. ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދު، އިބްރާހީމް ރަޝީދަށް ދެއްކި ފައިސާއާއި ގުޅިގެން ޚިލާފެއް ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ނެތަތީ، ހެކިން ޙާޟިރުކުރަން ނުޖެހޭކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމާފައިވާކަމަށެވެ. އެދޭ ގޮތް:

14އިސްތިއުނާފު ކުރު ފަރާތުން އެދޭ ގޮތްކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރ 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާ އެކޯޓުން ބައްލަވާ ނިންމަވާފައިވަނީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފަށްކަމަށް ކަނޑައަޅައި، އެނިންމުން ބާޠިލްކޮށްދިނުމަށެވެ. ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅި "އިސްތިއުނާފު ފޯމުގެ ނަންބަރު 10- އެދޭ ގޮތް" A/362)-(2021/HC

15އިސްތިއުނާފ ރައްދުވު ފަރާތުން އެދޭ ގޮތްކަމަށް ބުނެ ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުމަށް ތާޢީދުކޮށ މައްސަލް ނިންމައިދިނުމަށެވެ. ޝަރީޢަތަށް ފާހަގަކުރެވުނު ކަންތައްތައް :

16ހުށަހޅިފައިވެ އިސްތިއުނާފަށް ބަލާއިރު، މިކޯޓުގެ ކުރިމަތީގައި އޮތް ސުވާލަކާ،މިމައްސަލައިގައި ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވިގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިނުދިނުމަށް ކަނޑައެޅުމުގައި،ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގްއ އޮތެއެއްބަސްވުމުގައިގެއްލުމުގެ ބަދަލު މިންވަރު ކަނޑައް ޅިފައވުމުނ، އެދިފައިވާ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދްވެންނެތ ކަމަށް ސިވިލީކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނޫ،ޤާނޫނީ އ ޞު ލުތަކާ ޚިލާފަށްތޯއެވެ. އަދ، މިމައްސަލައިގައ އިސްތިއުނާފި ކުރު ފަރާތުންޙާޟާރުކޮށްދިނުމަށ އެދުން ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން ހެކިވެރިޔާ 3 އަދި 4 ޙާޟިރުނުކުރުމަށް ނިންމުމުގެ ސަބަބު ބަޔާނކޮށްފައިވޭތޯއާއި،ހެކިޙާޟު ރުނުކުރުމަށ ދަށުކޯޓުނ ނިންމް ޤާނޫނީ އޞލުތަކާ ޚިލާފަށްތޯއެވެ.

17މިމައްސަލައިގައި ކަންވެފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު ދައުވާއަކީ، ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ވެވުނު އެއްބަސްވުމެއެއްގޮތަށ ތަން ޙަވާލުނުކުރުމގުސަބަބުނ ލިބުން ގެއްލުމާއި ތަން ހޯދުމަށް ހުށަހެޅުނު ދައުވާއެކެވެ. މިޙަ ލަތުގައެޢ މަލުކުރަންވީ ގޮތް އެއްބަސްވުމުގ 2 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގައި ބަޔާންކުރެއެވެ.އެގޮތުން އެމާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ އަންނަނިވި ފަދައިންނެވެ. 2- ތަނުގެ ކުލި )ހ( ގަނޑުކޮށް ފަނަރަ އަހަރު ދުވަހުގެ ޖުމްލަ ކުއްޔަށް 600,000.00ރ. )ހަލައްކަ( ދިވެހި ރުފިޔާއެވެ. ކަނޑައެޅިފައިވާ ޖުމްލަ ކުލީގެ ތެރެއިން އުނިކުރެވޭ ގޮތަށް 200,000.00ރ. ހައިކޯޓުގެ މަޙްޟަރު ބަޔާން ޞަފްޙާ 10) 25-06-2025( " ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އެގްރީމެންޓް " ނަމުގައި ދެފަރާތުން ސޮއިކޮށްފައިވަ އެއްބަސްވުން - 29 ޖޫން 2016 )ދެލައްކަ( ރުފިޔާ މިއެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެވޭ ވަގުތު ކުއްޔަށް ދޭ ފަރާތާއި ޙަވާލުކުރަންވާނެއެވެ. )ށ( ކުލީގެ ޖުމްލައިގެ ތެރެއިން މުޅި ޖުމްލައިން އުނިކުރެވޭ ގޮތަށް ދެވުނު ފައިސާ އުނިކުރުމުން ބާކީވާ 400,000.00ރ. )ހަތަރުލައްކަ( ރުފިޔާ ކުއްޔަށްދިން ފަރާތަށް އަދާކުރުމަށް ދެފަރާތުން އެއްބަސްވާގޮތަކީ މިއެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެވޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން 3 މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ނުވަތަ 3 މަސް ހަމަނުވަނީސް ކުއްޔަށް ހިފާ ފަރާތާއި ތަން ޙަވާލުކުރުމުން މުއްދަތުގެ ބާކީ މަސްތަކަށް ބަހައި އެމަހަކަށް ޖެހޭ މިންވަރު މަހުން މަހަށް ދައްކާގޮތަށެވެ. މިގޮތަށް ކުއްޔަށް ދިން ފަރާތުން ޢަމަލު ނުކޮށްގެން މި މުޢާމަލާތް ކަނޑައެޅިފައިވާ ތާރީޚަށް ކުރިއަށް ނުގެންދެވިއްޖެނަމ

2 )ދޭއް( މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތަށް ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި 400,000.00ރ. )ހަތަރުލައްކަ( ރުފިޔް އެއްފަހަރާ ގަނޑުކޮށް ދިނުމަށް ކއްޔަށ ދިން ފަރާތުން އެއްބަސްވެއެވެ.

18މިމާއްދާއަށް ބެލުމުން، ކަނޑައެޅިފައިވާ މުއިދަތުގެ ތެރޭގައި ތަން ޙަވާލުނުކުރެވިއްޖެނަމަ، ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި 400,000/-ރ. )ހަތަރު ލައްކަ( ރުފިޔާ ދިނުމަށް ކުއްޔަށް ދިން ފަރާތުން އެއްބަސްވުފައިވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ހުށަހެޅިފައިވާ ދުއވާގެ ސީޣާއަށް ބަލާއިރީ،ދައުވާގައި ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގ ގޮތުގައެ ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވަނީ އެއްބަސްވުމުގައިވަ ތަންޙުވާލްކރަންޖެހޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން 19 ޖީނަ ވަރި 2017 ގައި ނިޔަލަށްމަހަކށ 18,000/-ރ. )އަށާރަހާސް( ރުފިޔާގެ ރޭޓުން ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށެވެ.

19ދަށު ކޯޓުގެ ޙުކުމުގައި ފާހަގަކޮށްފައވަނި، އެއްބަސްވުމުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ފަރުވާ ހޯދުމަށް އެދުމުގެ ބަދަލުގައި، އެހެން ފަރުވާއަކަށް ނޭދެވޭނެތީ،އެދފައިވި ގޮތަށާ އެފަރުވ ނަގައިނުދެވޭނެކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފު ކުރާ ފަރާތުގެ ބަހުޘަކި،އެއްބަސްވުމުގައ ބަޔާންކުރި ގެއްލުމަކީ އެއީ ސިދާ ގެއްލުންކަމަށާއި އަދެދަށ ކޯޓުނު އެއް ނުސީދާ ގެއްލުން ކަމަށް މާނަކޮށްފައިވަނީ ކޮން އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްކަން ސާފުނުވާކަމަށެވެ.

20ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގައި ވަނީ އަންނަނިވި ޢިބާރާތެވެ. ގެއްލުމަށް ބަދަލު 23- )ހ( ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ބައިވެރިޔަކު އެ ކޮންޓްރެކްޓަކާ ޚިލާފު ޢަމަލެއް ކޮށްފިނަމަ، ދިނުން އެޢަމަލެއ ކުރުމުން ލިބުން ގެއްލުމަކަށް އެޢަމަލުކުރި މީހަކު، ބަދަލުދޭން ޖެހޭނެއެވެ. )ށ( މިމާއްދާގެ )ހ( ގައިވާ ގޮތުން ބަދަލުދޭން ޖެހޭނެ ގެއްލުމަކީ: )1( ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން ސީދާ ލިބޭ ގެއްލުން. )2( އެފަދަ ޚިލާފު ޢަމަލެއް ކުރުމުން ލިބިދާނެކަން ކޮންޓްރެކްޓްގެ ބައިވެރިންނަށް އެނގިފައިވާ ގެއްލުން.

21ޕްރިސިޑެންސް 1ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގެ )1( ވަނަ ނަންބަރުގައ ބުނި ސީދާ ގެއްލުމަކާ ކޮންޓްރެކްޓުގެ އަނެއް ބައިވެރިޔާ ކޮންޓްރެކްޓުގައިވާ ކަންތައްތައް ނުކުރުމުން ނުވަތަ ފުރިހަމަ ނުކުރުމުން ލިބުނު ގެއްލުމެވެ.ސީދާ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހިސާބުކުރުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭނެ ކަމަކީ ކޮންޓްރެކްޓް ޚިލާފުވީ ފަރާތުން ކޮންޓްރެކްޓަށްޢަމަލު ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ފުރިހަމައަށެޢމަލު ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ލިބުނު ގެއްލުމުގެ އަގު )value( ހޯދުމެވެ.މާނައަކީ، މި އަކުރުގެ ދަށުން ޢާންމުކޮށް ނަގައިދޭނެ ބަދަލަކީ ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުނު ސީދާ ގޮތެއްގައި ލބުނ ގެއްލުމުގެ ވާހަކައެވެ. މިސާލަކަށް މަސައެކަތުގް އެއްބަސްވުމެއްގައި މަސައްކްތުގެ ފެންވަރު ދަށްވުމުގެ ސަބަބުން އިކަނ ރަނގަޅުކުރުމަށް ހިނގި ޚަރަދެވެ. ނުވަތަ މްމައްސަލައިގައިނަމަ، މިކުލީގ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުނ އެޑްވާނސްގ ގޮތުގައެ ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތުން ދެއްކި ފައިސީއއެއެފަރާތަށް ސީދާ ގޮތެއްގައި ލިބޭނެ ގެއްލުމެކެވެ.

22ޕްރިސިޑެންސް 2ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގެ )2( ވަނަ ނަންބަރުގައި ބުނެފައިވަނީ،ނުސީދާ ގެއްލުމުގެ ވާހަކައެވެ. ނުސީދާ ގެއްލުމަކް،ކޮންޓްރެކްޓުގެ އަނެއް ބައިވެރިޔާ ކޮންޓްރެކްޓުގައިވާ ކަންތައްތައް ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ފުރިހަމަ ނުކުރުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ނުވަތަ އެކަމާ ވިދިގެން SC 52 [2021] ޤަޟިއްޔާގެ ޕްރެގްރާފް 84 ލިބިފައިވާ ގެއްލުމެވެ. ނުސީދާ ގެއްލުމަކީ ގެއްލުން ކުޑަކުރުމަށް މައުސޫމު ފަރާތުން މަސައްކަތް ކުރުމާއެކުވެސ އަނެއް ފަރާތުން ކޮންޓްރެކްޓް ޚިލާފުވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ލިބޭ ގެއްލުންތަކެވެ. ސީދާ ގެއްލުމަށް ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގެ އިތުރުން، ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގުތުނ ލިބް ގެއްލުންތަކަށ ވެސް ފައިސާއިން ބަދަލް ނަގައިދިނުން ހުއްދައެވެ. ނަމަވެސް މިގޮތުން ނަގައިދޭ ބަދަލު ނަގައިދެވޭނީ އެ ގެއްލުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ އެ ގެއްލުމެއް މެދުވެރިވެދާނެ ކަމަށް ކޮންޓްރެކްޓް ޚިލާފުވި ފަރާތަށް އަނގޭ، ނުވަތަ އެނގެންޖެހޭނ ކަމަށެ ޤޭ ބޫލުކުރެވޭ ސަބަބުތައް ހުންނަ ކަންކަމެވެ. 19 18 ކޮންޓްރެކްޓާބެހު ޤެ ނޫނުގ 23 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގ) 2( ވަނަ ނަންބަރުން އެކަން އެނގެއެވެ.

23ޕްރިސިޑެންސް 3ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގިއިދިނުމުގައާޝަރުއީ ކޯޓުތަކުން ރޭޢްޔަތްކުރަންޖެހްގިނަގުނަ ކަންތައްތަކެއް ހުރެއެވެ. މގޮތުނި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕވޓ ލޓޑްޤަޟިއްޔާގެ ޕްރެގްރާފް 87 ގައި،މައުސޫމް ފަރާތުނު ކުރިއަށް އޮތްތަނުގައި އަދާކުރަންޖެހޭ އިލްތިޒާމުތައް އަދާކުރަން ނުޖެހުމުގެ ސަބަބުން ސަލާމަތްކުރެވުނު ޚަރަދއ، މައުސޫމު ފަރާތުނު ގެއްލުން ކުޑަކުރުމަށް މަސައްކަތް ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ހިނގާފައިވާ ޚަރަދު ނުވަތަ ލިބިފައިވާ ގެއްލިމާއި،ޚަލާފުގ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުނެ ލިބިފައިވާ މަންފާތަކާއި، ޔގީން ނުކުރެވޭ ގޮތަށް އަދި އަސާސެއް ނެތި ލަފާކޮށްފައިވާ ގެއްލުންތަކާއި،ޚިލާފުގެ މާދުރު ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ލިބޭ ގެއްލުންތިކާއި،މައުސޫމް ފަރާތުގު އަމަލެއްގެ ސަބަބުން އިތުރުވާ ގެއްލަމާއި،ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ އ މަލެއްގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އެ ދެމެދަށް ވަންނަ އެނޫންވެސް ސަބަބަކީ ހުރި މެދުވެރިވެ ގެއްލމާއު،ޚިލާފުގެ ސަބަބުން މަންފާއެއް ލިބިފައިވާ ނަމަ އެ މަންފާ ނުވަތަ ޚަރަދު ކުޑަވެފައިވާ ނަމަ އެ މިންވަރު،ގެއްލުން ކުޑަކުރަން މަސައްކަތް ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ހިނގާފައިވާ ޚަރަދު، މައުސޫމު ފަރާތުގެ އިހުމާލުން އިތުރުވީ މިންވަރު، ކަމާނުބެހޭ ސަބަބުތަކަކީ ހުރާ މެދުވެރިވީ ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕވޓ ލޓޑ SC 52 [2021] ޤަޟިއްޔާގެ ޕްރެގްރާފް 68 ގެއްލުންފަދ ކަންތައްތައަ ހިމެނެއެވެ. އަދި މިފަދަ ކަންތައްތައް ތަފްސީލުގޮތުގައި ސާބިތުކުރެވެންވެސް ޖެހެއެވެ.

24ޕްރިސިޑެންސް 4ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ސާބިތުކުރުމުގައި ހުރި ބުރައާއި ހޭދަކުރަންޖެހޭ ވަގުތަށް ބަލައި ގިނަ އެއްބަސްވުންތަކުގައި ބައިވެރިނާޚާޔާރުކުރ އެއާ މަގަކީ އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވުޙް ލަތުގައި ލިކއިޑޭޓަޑ ޑެމޭޖަސްގ ގޮތުގައެ ބަދަލުގެ މިންވަރެއް ހިމަނައި އެއްބަސްވުމުގައި މާއްދާއެއް ހިމެނުމެވެ. ވިޔަފާރީގެ އެއްބަސްވުންތަކުގައްލިކއިޑޭޓަޑަ ޑެމޭޖަސްގެ މާއްދާތައް މްޤެބޫލުވެފައިވ ސަބަބާ ފާހަގަކުރަމުން ސުޕްރީމް ކޯޓުގ ޙަސަން ޢަލީމަނިކު ވ. އަޙްމަދު ޖަނާޙްޤަޟިއްޔާގައި ފަނޑިޔާރީ ޢާއިޝާ ޝުޖޫން މުޙައްމަދު ފާހަގަކޮށްފައިވަނ، އެއީ އެފަދަ މާއްދާއެއްގެ ދަށުން ބަދަލު ލިބިގަތުމަށްޓަކައި ގެއްލުން ތަހައްމަލުކުރަނ ޖެހުން ލާޒިމުނުވާތީ ކަމަށެވެ. ދެފަރާތުގެ މެދުގައި ލިކުއިޑޭޓަޑް ޑެމިޖަސްއަށް އެއްބަސްވެ، އެކަމަށް އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިން ރުހޭ ޤިބޫލުވެފައިވާނަމަ، ލިކުއިޑޭޓަޑް ޑެމީޖަސްގ ގޮތުގައެ ލިބިދެވޭނެކަމަށް އެއްބަސްވުމުގައި ބުނާ ފައިސާ ލިބިގަތުމަށްޓަކައި ކޯޓުގައި ސާބިތުކުރަން ޖެހޭނެ ހަމައެކަނި އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވެފައިވާ ކަމާއި، އެ ޚިލާފުގެ ސަބަބުން އެއްބަސްވުމުގައި ބުނާ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ލިބިދޭންޖެހޭ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެފައިވެކަ މެވެ.

25ޕްރިސިޑެންސް 5އެއްބަސްވުމުގައި ލިކަ އ ޑޭޓެޑް ޑެމޭޖަސްގެ މާއްދާއެއް ހިމެނިއްޖެނަމަ،ޢާންމު އެޞުލަކީ ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ވެވޭ އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ މާއްދުގެ ދަށުން ބަދަލަށް އެދުމެވެ. ލިކައ ޑޭޓެޑް ޑެމޭޖަސްގެ މާއްދާއެއގަދަށުން ގެއާލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގައި ޢަމަލް ކުރޫ މިންގަނޑާއި އޞު ލ ސުޕްރީމު ކޯޓުގް ޤަޟިއްޔާތަކުގައޭކަނޑައެޅިފައިވެއްވެ. މިމައްސަލައިގައި ހިމެނެމިމާއްދާގެ ދަށުން ބަދަލު ހޯދަން އެދުމެއ ނެތް އެއްބަސްވުމުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ އުޞެލގުބޭރުން ގެއްލުމުގެ ބަދަލަށް އެދިފައިވުމަކީ މިގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދެވެން ނެތް ކަމަށްސި ވިލް ކޯޓުނ ކަނޑައެޅި އަސާސެވެ.

26ދަށު ކޯޓުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ފަދައިން އެއްބަސްވުމަކީ ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި އޮތް ގުޅުމުގެ ޙަކަމްވެ. އެއބަސްވުމުގައ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ މިންވަރުކަނޑްއެޅިފައިވައިރު، އެމާއްދާ އެއްކޮށް ހަނދާން ނައްތާލައި، އެއްބަސްވުމުގެ ބޭރުން ފަރުވާއަކަށް އެދުމުން ދްށ ކޯޓުނު ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެއް ކެނ ސިވިލް ކޯޓުގެ ނިންމުމުގެ 20 ވަނަ ޕެރެގްރާފް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. އަދިމިމައްސަލަ ނިންމުމުން އެއްބަސްވުމުގައި ކަނޑައެޅިފު އާވާ ގެއްލުން އެގޮތުގައި ނަގައިދެވުނ ނޫނީ ކަމަށާއި އެކަމުގައި އިތުރު ދައުވެއެއ ކުރުމުގެ ފުރުސަތު އޮތް ކަން ވެސް ދަށު ކޯޓުން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

27ދެފު ރަތޭގެ ދެމެދުގައި ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގައ ހިމެނުގެއްލުމުގ ބަދަލުގެ މާއްދާއަކީ ޤާނޫނީ އާޞުލުތަކުގެ އަލީގައި ވަޒަންކުރއިރެ،ޕެނަލްޓީ ކްލޯސްއަކަށ ވުމަކީވެސް އެކަށީގެންވާކަމެކެވެ. އުޙު ލަތުގައި ޤާނޫނުން ބަލައިގަނެފައިވާ އަދި ސާބިތުކުރެވޭ ގެއްލީމ ގެ ބަދަލު ނަގައިދުފަރުވާއަކަށް އެދުމުގެ ފުރުސަތުވެސް އޮތުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. ނުވަތަ ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި އ ތ ގެއްލެމެގ ބަދަލުގެ މާއްދާއަކީ އާގްސޯސްޓިވ މާއްދާއަކަށް ނުވެވެސް ހިނގއިދެޙްލަތުގައާ އެމާއްދާގެ ބޭރުން ގެއްލުމުގެ ބަދަލަށް އެދުމުގެ ފުރުސަތުވެސް އޮތުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.މިމައްސަލައިގައި ދިމާވެފައިވާ ޙަޤޤިޚުސޫމާތަކީ ގެއްލުމުގެ ބާވަތުން އައްޚްސޫމާތެއ ނޫން ކަމާއި އެއްބަސްވުމުގައި އޮތެގެއްލުމުގެ ބަދަލުގްފަރުވާއށަ އެދުމެއް ނެތް، އެއްބަސްވުމުގެ ބޭރުނިއިތުރު ގެއްލުމުގެ ބަދަލަށް އެދުމުން އުފެދުނު ޚުސޫމާތެއ ކަމަށް ފާހަގަކުރެވއެވ.

28އިސްތިއުނާފީ ދެވަނަ ނުކުތާގައި ފީ ހ ގަކޮށްފައިވަނީ،ސިވިލް ކޯޓުންމައްސަލަ ނިންމާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މައްދާގެ )ށ(ގ 1 ވަނަ ނަންބަރާއި ޚިލާފަށްކަމަށެވެ. މިގޮތުން ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، 06 އޭޕްރީލް 2021 ގައި ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށެހަޅާފައިވާ ހެކިވެރިންގެ ލިސްޓުގައްބަޔާންކޮށްފައިވާހެކިވެރިނިޙާޟރުކޮށްފައިނުވާކަމަށާއ، ހެކިޙާޟިރުނުކުރި ސަބަބު ބަޔާންކުރުމުގައެޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅ ހެކި ލިސްޓްގ 3 އަދި 4 ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދެ ހެކީން ކަމުގައިވާ އާދަމް ސަލީމް އަދި މުޙައްމަދު ނަސީމު މިދެމީހުން ކޯޓަށް ހާޟިރުކޮށް ހެކިބަސް ނެގުމަށް ފުރުޞަތު ދީފައިނވ ސަބަބު ވެސް ފާހަގަކޮށްފައިނުވާކަމަށެވެ. 29މ. ދި ހެކިވެރިންނަކީ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރިތަނ ދުށް އަދި އެޑްވާންސް ފައިސާ ދިންކަން ދަންނަ އަދި ކުއްޔަށްދިން ފަރާތުން އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިން ތަން އަތުނުލާނެ ކަމަށާއި، އަތުލައިފި ނަމަ ގެއްލުމުގެ ބަދަލާއި މަރާމާތަށް ހިނގި ޚަރަދާއި ފަނަރަ އަހަރުގެ ކުލި އެކީ ދޭނެކަމަށް ބުނިކަމަށ ސާބިތް ކޮށްދޭން ބޭނުންވި މުހިއްމު ހެކިވެރިނކަމަށާއ، މި ހެކިވެރިންގެ ބަސް ނުނެގުމަކީ، ޙަޤީޤަތް ފޮރުވި ފާޅުކަން ބޮޑުގޮތެއްގައި އިންސފުނ އެއްކިބާވުން ކަމުގައިއިސްތިއުނާފ ކުރު ފަރާތުން ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

30ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ހެކި ލިސްޓްގއަ އާދަމް ސަލީމް ޝަފަހީ ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަހަޅަނީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ 557/Cv-C/2017 ޤަޟިއްޔއިނާ ޙުކުމްކުރުމުން އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ގުޅިކަމަށާއި ފޯނު އޮތީ ސްޕީކަރަށް ލާފައިކަމަށާއު،ފޯނުން ދެއްކި ވާހަކަ އަޑު އިވުނުކަމަށު އާ ފޯނު ކޯލުގައ ދެއްކި ވާހަކަތައް ސާބިތުކުރމަށްކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

31ޕްރިސިޑެންސް 6ސިވިލ ކޯޓުގް ނިންމުމުގީއަ "ހުށަހެޅި ޝަފަހީ ހެކީންނާމެދ ނިންމު ގޮތް" މިސުރްހގެ ދަށުނި، އިސްތިއުނާފު ކުރާ ފަރާތުން ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅ 4 )ހަތަރެއް( ހެކިންޙާޟްރި ކުރުމާމެދު ޝަރީޢަތަށް ފެންނގޮތަ ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. މގޮތުނި އެރިޕޯޓުގެ 22 ވަނަ ޕެރެގްރާފްގެ) ށ( ގައި ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާއާއި ގުޅިގެން ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން 06 އޭޕްރީލް 2021 ވަން ދުވަހު ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ލިސްޓް ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ،މައްސަލއަ ގައި ހުށަހެޅިފައިވަނީ ތަންއަތުލުމުގެ މައްސަލައެއް ނޫންކަމާއި، ދައުވާގައިވަނީ ތަންޙަވާލުނުކުރުނކަން އެނގެން އޮތުމުން، ތަންއަތުނުލާނެކަމަށް ބަޔާންކށޮ ހުށަހަޅާ ވާޤްޢތައް މިމައްސަލައިގައި މުހިއްމުނުވާނެކަމާއި، ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ލިޔުމުނިވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގައ، އެއެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭކަންކަނ އެނޫންގޮތަކަށް ހެކީންގެ ހެކިބަހުން ސާބިތުނުކުރެވޭނެ ކަމަށެވެ.

32ސިވިލް ކޯޓްގެ މިނިންމުމަށް ބެލުމުން އިސްތިއުނާފު ކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅި މިހެކި )އެހެން ހެކިތައްވެސ ހިމެނޭގޮތުން( ޙާޟރުނުކުރުމަށ ޝަރީޢަތުން ނިންމް ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

33ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( ގެ 1 ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ހުށަހަޅާފައިވި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގެ ދަށުން އިސްތިއުނާފު ފޯމުގައީފހަގަކޮށްފައިވާ އެއްކަމަކީ، މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓުގައި ހިނގަމުންދިއައިރު،އިސްތިއުނާފ ރައްދުވު ފަރާތުގާ ބަދަލުގައި ޝަރީޢަތަށް ޙާޟުރުވްޤާނޫނީ ވަކީލު "ޝާހިދު ޢަބްދުއްސަމަދު" އަށުކޮށްފައިވާ އެންމެހައި ޚަރަދު އަދި ޢަބްދުއްސަމަދްއަޙްމަދު ދީފައިވާ އެންމެހާ ޚަރަދު ދޭން އިއުތިރާފުވެފައިވާއިރު،މިކަމަށް ރ ޢަޔަތްނުކުރާކެމށެވް.ނަމަވެސް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓަށް ބަލާއިރު، ރިޕޯޓުގެ 21 ވަނަ ޕްރެގްރާފްގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ،މިމައްސަލާގައި ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުނީ ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ ފަރުވާއަކި،އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ ފަރާތުން ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދަށް އަދާކުރަންޖެހޭގޮތުގައ ސާބިތުވާ ފަރުވާތަކެއްކަމުގައ ނުވާތީ، އެއްބަސްވުމުގެ މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާގޮތަށް ވަކީލު ފީ ލިބިދިނުމަށްޓަކައި، ވަކީލު ފީ ނަގައިދިނުމުގައި ބަލާންޖެހޭ ޝަރުޠުތައް އިތުރަށް ބަލައި ވަޒާންކުރާންޖެހޭނ ތަނެއް ނެތްކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފު ފޯމުގެ 2.3 މަތީ މަރޙު ލާގެ ނިންމުންތަކަށް ރޢި ޔަތްނުކުރުން

34އިސްތިއުނާފީ 3 ވަނަ ނުކުތާގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ، ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/HC-A/162 ޤަޟިއްޔއާއާ އަދި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޤަޟިއްޔާތަކށަ ޙަވާލާދީ، "އަޙްދަށް ވަފާތެރިވުމުގެ ޤާއިދާ" އަދި "އަލްޢަޤްދު ޝަރީޢަތުލް މުތަޢާޤިދައިން" މްމަބްދައުތަކަކ މަތީ މަރުޙަލާގެ ނިންމުންތކުނަޤާއިމްވެފައިވާ މަބްދައުތަކެއްކަމާއި، ޞައްޙަ މަގުން ވެފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ދަށުން، އެކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ބައިވެރިން އަދާކުރަންޖެހޭ ޒިންމާތައް ރަނގަޅު ނިޔަތުގައި އަދާކުރަންޖެހޭކަމާއި، އަދި ދެފަރާތުންވެސް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ އެކޮންޓްރެކްޓްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވިގޮތުގެ މަތިންކަމާއި، އެއްބަސްވުމުގ ދެބައިވެރިންގެ މެދުގައި ޙަކަމަކަށްވާނީ އެއްބަސްވުންކަމަށ ސިވިލް ކޯޓުގް ނިންމުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮތްއިރު، ސިވިލް ކޯޓުގެ އެނިންމުން އެކޯޓުން ބައްލަވާ ފައިޞަލާ ކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، "ތަން ޙަވާލު ކުރަން އަންގާނެ ތަނެއް ނެތްކަމަށް" ކަނޑައަޅައިފައިވަނޫމިއޞު ލ ޚިލާފަށާ ކަމަށެވެ.

35އިސްތިއުނާފީމ ނުކުތާއަށް ބަލެއިރު،ހައިކޯޓުގ ނަންބަރ 2018/HC-A/162 ޤަޟިއްޔާއިން ކަނޑައަޅާފައިވު"އަޙްދަށް ވަފާތެރިވުމުގެ ޤާއިދާ" އަދި "އަލްޢަޤްދު ޝަރީޢަތުލް މުތަޢާޤިދައިން" އުޞޫލަށް ޙަވާލާދީފައިވީނަމަވެސް، މިއަ ޞްލު މިމައްސަލުއަށ ތަޠްބީޤުކޮށް ޤާނޫން ބަހުޘް އުފައްދާގޮތެއ ސާފެއް ނޫނެވެ. ސިވިލް ކޯޓްގެ ނިންމުމަށް ބަލާއިރު، ތަން ޙަވާލުކުރުމާމެދު، ސިވިލް ކޯޓީގެ ނިންމުން ބިނާވެފައިވަނާ،އެއްބަސްވުން މާނަކުރުމުގައި ގެއްލުމުގެ ބަދަލާއި ތަން ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ފަރުވުއެކީ އެއްފަހަރާ ލިބިދިނުމަކީ އެއްބަސްވުމުގެ މަޤްސަދު ކަމުގައި ނުބެލޭކަމަށެވެ.މިއިސްތިއުނާފުގައި ސިވިލ ކޯޓުގެ އެނިންމުމަށް ތައުނުކޮށް ޤާނޫނީ ބަހުޘެއް ހުށަހަޅާފައިނުވެއެވެ.

36އިސްވެ ދިޔަ ސަބަބުތައް އެފަދައިން ހުރުމުން،ޢަބްދުއްސަމަދު އަޙްމަދުގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކަށް ބަލައި ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1635/Cv-C/2019 ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުމަށް ބަދަލެއް ގެންނަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނެތްކަމަށް އަހުރެންނަށް ފެނެއެވެ.

37ފަނޑިޔާރު ފާޠިމަތު ފަރްހީޒާގެ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

38ފަނޑިޔާރު ފާޠިމަތު ފަރްހީޒާގެ ރައުޔަށް އަހުރެން ތާއީދު ކުރަމެވެ.

39މިޤަޟިއްޔާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގައި ޙުކުމްކުރުމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި މި ޤަޟިއްޔާ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު މައްސަލައިގެ ޚަސްމުންނަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުނ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށްމައްސަލައިސްތިއުނާފުކުރުމަށްހުށަހެޅޭނީދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުން ނިންމުން ނިންމާތާ 30 )ތިރީސް( ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.މި މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކުރާ ތަރީޚުން ފެށިގެންނެވެ. އެހެނަސް، ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޚުލާޞާއަށް ބިނާކޮށްވެސް އިސްތިއުނާފަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. މިކަމުގައި ދެވޭ އިސްތިސްނާ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ރ( ގައި ބަޔާންކުރެއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ހ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ށ( މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު )ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32(ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ )ނ(